Katarzyna Genueńska i Traktat o czyśćcu
Katarzyna Fieschi Adorno, genueńska arystokratka, która przez kilkadziesiąt lat służyła chorym w szpitalu Pammatone, opisała czyściec nie jako miejsce zewnętrznej kary, lecz jako stan duszy oczyszczanej od środka przez ogień Bożej miłości, którego zaczątek można poznać już w tym życiu.
Małżeństwo z rachunku
Katarzyna urodziła się w 1447 roku w Genui, w rodzinie Fieschich, jednym z najpotężniejszych rodów miasta, z którego wywodziło się dwóch papieży. Jej ojciec był wicekrólem Neapolu za panowania Andegawenów. Jako trzynastolatka chciała wstąpić do klasztoru augustianek, w którym przebywała jej siostra, lecz odmówiono jej ze względu na wiek. Trzy lata później, w 1463 roku, wydano ją za Giuliana Adorna, przedstawiciela rodu, z którym Fieschi rywalizowali o władzę w mieście. Małżeństwo miało charakter politycznego sojuszu, a według przekazów nie było szczęśliwe: Giuliano był rozrzutny, porywczy i niewierny, a Katarzyna przez pierwsze lata pogrążała się w smutku, następnie próbowała szukać pociechy w życiu towarzyskim.
Zwrot nastąpił w marcu 1473 roku. Według najstarszej tradycji Katarzyna, za radą siostry zakonnicy, poszła do spowiedzi, i kiedy uklękła przed kapłanem, doznała nagłego przeżycia miłości Boga, tak silnego, że nie była w stanie mówić. Miała zobaczyć jednocześnie ogrom tej miłości i własną nędzę. Od tego momentu jej życie uległo całkowitej przemianie. Porzuciła światowe zwyczaje, poddała się surowej ascezie i zaczęła przyjmować Komunię codziennie, co w tamtym czasie było rzadkością wśród świeckich.
Szpital Pammatone
Przemiana dotknęła także jej męża. Giuliano, który doprowadził rodzinę do ruiny finansowej, nawrócił się, przyjął habit tercjarza franciszkańskiego i zgodził się na życie w czystości. Małżonkowie przenieśli się do skromnego domu w pobliżu szpitala Pammatone, największego szpitala Genui, i poświęcili się opiece nad chorymi. Katarzyna przez wiele lat pracowała jako zwykła pielęgniarka, a w latach 1490–1496 była rektorką szpitala, odpowiedzialną za jego administrację i finanse. Podczas epidemii dżumy w 1493 roku, która zabiła znaczną część mieszkańców miasta, pozostała na posterunku i sama zachorowała, choć przeżyła.
To połączenie mistyki i działalności praktycznej było dla Katarzyny charakterystyczne. Nie wstąpiła do zakonu, nie złożyła ślubów zakonnych i nie poddała się formalnie kierownictwu duchowemu przez dużą część swojego życia; przez około dwadzieścia pięć lat przyjmowała sakramenty bez stałego spowiednika, twierdząc, że prowadzi ją bezpośrednio Bóg. Dopiero pod koniec życia jej kierownikiem został kapłan Cattaneo Marabotto, który później współtworzył przekazy o jej nauczaniu. Wokół Katarzyny skupiło się grono uczniów i przyjaciół, wśród nich notariusz Ettore Vernazza, który w 1497 roku założył w Genui Compagnia del Divino Amore, bractwo poświęcone modlitwie i dziełom miłosierdzia, z którego wyrosły podobne wspólnoty w innych miastach Italii. Zmarła 15 września 1510 roku, po długiej chorobie, której natury lekarze nie potrafili określić.
Księga o życiu i nauce
Katarzyna sama niczego nie napisała. Jej nauka przetrwała w zbiorze znanym jako Vita e dottrina, wydanym drukiem w Genui w 1551 roku pod tytułem Libro de la vita mirabile et dottrina santa de la beata Caterinetta da Genoa. Zbiór ten zawiera żywot, relacje o jej słowach i zachowaniach, a także dwa teksty o odrębnym charakterze: Trattato del Purgatorio, czyli Traktat o czyśćcu, oraz Dialogo spirituale, alegoryczny dialog, w którym rozmawiają między innymi Dusza, Ciało, Miłość własna i Człowieczeństwo.
Pytanie o autorstwo tych tekstów jest złożone. Materiał spisywali uczniowie, przede wszystkim Marabotto i Vernazza, na podstawie rozmów z Katarzyną i jej wypowiedzi w ostatnich latach życia. Teksty były następnie redagowane, rozszerzane i porządkowane, zanim trafiły do druku ponad czterdzieści lat po jej śmierci. Dialogo uchodzi za najpóźniejszą i najbardziej zredagowaną część zbioru, w której jej myśli zostały ujęte w literacką formę przez kogoś innego. Traktat uważany jest za najbliższy jej własnemu nauczaniu, choć i on przeszedł przez ręce redaktorów.
Najgruntowniejsze badanie tej kwestii przeprowadził Friedrich von Hügel, katolicki filozof religii austriackiego pochodzenia, w dwutomowym dziele The Mystical Element of Religion as Studied in Saint Catherine of Genoa and Her Friends, wydanym w 1908 roku. Von Hügel poddał rękopisy i wydania szczegółowej krytyce, próbując oddzielić autentyczne wypowiedzi Katarzyny od późniejszych dodatków, i wykorzystał jej postać jako przykład do rozważań o relacji między instytucjonalnym, intelektualnym i mistycznym wymiarem religii. Jego książka stała się klasyką i przyczyniła się do odnowienia zainteresowania Katarzyną w XX wieku.
Ogień, który jest miłością
Nauka Traktatu o czyśćcu wyrasta bezpośrednio z doświadczenia Katarzyny. Mistyczka twierdziła, że to, co odczuwa w sobie, oczyszczenie duszy przez Bożą miłość, jest tym samym, czego dusze doświadczają w czyśćcu. Czyściec nie jest dla niej przede wszystkim miejscem w zaświatach, do którego Bóg posyła dusze za karę, lecz stanem, w którym dusza, uwolniona od ciała, widzi Boga i pragnie się z Nim zjednoczyć, lecz nie może tego uczynić, dopóki nosi w sobie ślady grzechu. Cierpienie czyśćca nie przychodzi z zewnątrz, lecz rodzi się z tego napięcia między pragnieniem a przeszkodą.
Katarzyna ilustruje to obrazami. Jeśli na świecie istniałby tylko jeden chleb, który mógłby zaspokoić głód wszystkich, a człowiek mógłby go zobaczyć, nie mogąc go jeść, cierpiałby tym bardziej, im bardziej byłby głodny; tak dusza w czyśćcu cierpi, bo widzi Boga i nie może Go jeszcze posiąść. Gdy przedmiot przykryty zasłoną nie może przyjąć promieni słońca, nie jest to wina słońca, lecz zasłony; gdy zasłona zostaje usunięta, przedmiot przyjmuje światło w miarę tego, jak się odsłania. Złoto oczyszczane w ogniu traci domieszki, aż staje się czyste, a wtedy ogień już go nie niszczy, ponieważ nie ma w nim nic, co mógłby spalić.
Najbardziej uderzające w tej nauce jest to, że dusze w czyśćcu są według Katarzyny szczęśliwe. Ich radość jest większa niż jakakolwiek radość na ziemi, z wyjątkiem radości świętych w niebie, i rośnie, w miarę jak przeszkody zostają usunięte. Dusze nie pragną wyjść z czyśćca przed czasem, ponieważ wiedzą, że oczyszczenie jest konieczne, i gdyby Bóg pozwolił im wejść do nieba z grzechem, cierpiałyby bardziej. Według Traktatu same wybierają czyściec, jak ktoś, kto nie chciałby stanąć przed królem w brudnej szacie. Nie są zajęte myślą o własnym cierpieniu, nie porównują się z innymi i nie żałują, że się tam znalazły; ich wola jest całkowicie zgodna z wolą Boga.
Z tej perspektywy zmienia się także sens samego słowa „kara”. Katarzyna nie twierdzi, że w czyśćcu nie ma cierpienia; przeciwnie, opisuje je jako tak wielkie, że żaden język nie zdoła go oddać. Źródłem tego bólu nie jest jednak gniew Boga, lecz Jego miłość, która przyciąga duszę z niepowstrzymaną siłą, podczas gdy ona sama, obciążona pozostałościami grzechu, nie jest jeszcze w stanie podążyć za tym przyciąganiem. Ból i radość rosną więc równocześnie, nie wykluczając się wzajemnie, co dla wielu czytelników stanowi najtrudniejszy i najbardziej przejmujący paradoks całego tekstu.
Teologia doświadczenia
Ta wizja odbiega wyraźnie od obrazu czyśćca, który dominował w późnośredniowiecznej pobożności. Kazania i literatura wizyjna często przedstawiały czyściec jako miejsce strasznych mąk, podobne do piekła, tylko ograniczone w czasie, w którym dusze płaczą i błagają żywych o pomoc. W tym kontekście kalkulowano odpusty, zamawiano Msze za zmarłych i liczono dni lub lata skrócenia kary. Nauka Katarzyny przenosi akcent z zewnętrznego wymiaru kary na wewnętrzny wymiar przemiany. Czyściec nie jest w niej przede wszystkim więzieniem, z którego trzeba się wykupić, ale procesem, w którym miłość dopełnia swojego dzieła.
Nie znaczy to, że Katarzyna zaprzeczała nauce Kościoła. Sobór florencki w 1439 roku potwierdził istnienie czyśćca i skuteczność modlitw za zmarłych, a Katarzyna nie podważała ani jednego, ani drugiego. Jej oryginalność polega na interpretacji, nie na negacji. Pokazuje, jak czyściec może być rozumiany w świetle miłości, a nie tylko sprawiedliwości. Ogień, który oczyszcza, jest tym samym ogniem miłości, który płonie w niebie; różnica polega tylko na tym, czy dusza jest już zdolna przyjąć go bez cierpienia.
Ta perspektywa pozwala też zrozumieć, dlaczego Katarzyna mówiła o czyśćcu na podstawie własnego życia. Jej asceza, choroby i przeżycia mistyczne były według niej doświadczeniem tego samego ognia, który działa w czyśćcu. Czyściec zaczyna się więc już na ziemi, w duszach, które pozwalają Bogu oczyścić się z miłości własnej. Kluczowym pojęciem Vita e dottrina jest właśnie amor proprio, miłość własna, którą Katarzyna uważała za źródło wszelkiego zła i główną przeszkodę na drodze do Boga. Oczyszczenie polega na jej wypaleniu, aż w duszy pozostanie tylko czysta miłość, która nie szuka siebie.
Recepcja i kanonizacja
Katarzyna została beatyfikowana w XVII wieku, a kanonizowana w 1737 roku przez Klemensa XII. Jej Traktat o czyśćcu zyskał uznanie zarówno wśród teologów, jak i wśród szerokiego kręgu czytelników, a na przestrzeni stuleci był wielokrotnie tłumaczony i wznawiany. W XIX wieku zainteresował się nim, wśród innych, John Henry Newman, którego poemat The Dream of Gerontius z 1865 roku opisuje duszę z radością przyjmującą oczyszczenie, w duchu bliskim Katarzynie. Badacze od dawna zwracają uwagę na to podobieństwo, choć trudno ustalić, w jakim stopniu jest ono wynikiem bezpośredniej lektury.
Postać Katarzyny wykracza jednak poza znaczenie jej nauki o czyśćcu. Była świecką kobietą, która połączyła mistykę o wyjątkowej intensywności z codzienną pracą w szpitalu, z odpowiedzialnością administracyjną i z życiem w małżeństwie. Jej doświadczenie pokazuje, że oczyszczenie, o którym pisała, nie dokonuje się w oderwaniu od świata, lecz w środku jego cierpienia: przy łóżkach chorych, w czasie zarazy, w zwyczajnej pracy. Ogień miłości, o którym mówi Traktat, nie był dla niej abstrakcyjną metaforą eschatologiczną, lecz rzeczywistością, którą rozpoznawała w sobie i której owoce chciała widzieć w służbie innym.