Johann Arndt i Cztery księgi o prawdziwym chrześcijaństwie

Pastor wypędzony za obrazy

Arndt urodził się w 1555 roku w Edderitz w księstwie Anhalt, w rodzinie pastora. Studiował w kilku ośrodkach, w tym w Helmstedt, w Wittenberdze, w Strasburgu i w Bazylei, gdzie według przekazów zajmował się także medycyną. Ta wędrówka uczyniła go człowiekiem o szerszych horyzontach niż typowy absolwent jednej luterańskiej akademii: zetknął się z humanizmem, z różnymi prądami reformacji i z filozofią przyrody, która na przełomie XVI i XVII wieku przyciągała umysły spragnione syntezy wiary i wiedzy.

Pierwszą parafię objął w Badeborn w Anhalcie. Gdy władca księstwa wprowadził w nim wyznanie reformowane i zażądał usunięcia obrazów z kościołów oraz egzorcyzmu z obrzędu chrztu, Arndt odmówił i w 1590 roku stracił urząd. Epizod ten jest ważny, ponieważ ukazuje go jako lojalnego luteranina, gotowego płacić za wierność wyznaniu. Następne lata spędził w Quedlinburgu, w Brunszwiku, w Eisleben, a od 1611 roku aż do śmierci w 1621 roku był generalnym superintendentem w Celle, jednym z najwyższych urzędników kościelnych księstwa Brunszwik-Lüneburg.

Ta kariera jest istotna dla zrozumienia jego dzieła. Arndt nie był odszczepieńcem ani tajnym spirytualistą. Był dostojnikiem Kościoła luterańskiego, który przez całe życie bronił jego nauki, a jednocześnie był przekonany, że Kościół ten choruje na brak życia wewnętrznego. Lekarstwa szukał w tradycji, którą luteranizm ze względów polemicznych odsunął od siebie: w mistyce średniowiecznej.

Pobożność bez życia

Przedmowa do pierwszej księgi zawiera diagnozę, która stała się programem całego późniejszego pietyzmu. Arndt pisze, że wielu ludzi uważa się za chrześcijan, ponieważ zna i wyznaje prawdziwą naukę, ale ich życie temu przeczy. Prawdziwe chrześcijaństwo nie polega na wiedzy ani na sporach teologicznych, lecz na żywej wierze, która przemienia człowieka i owocuje miłością. Zamiast nawracać się, chrześcijanie spierają się o artykuły wiary; zamiast naśladować Chrystusa, dyskutują o Jego naturach. Książka miała więc zmienić nie przekonania czytelnika, lecz sposób, w jaki je nosi.

Ta krytyka nie była wymierzona w doktrynę luterańską, lecz w jej praktykę. Okres ortodoksji, następujący po pokoleniu reformatorów, przyniósł wielkie osiągnięcia w systematyzacji teologii, ale także atmosferę nieustannych kontrowersji: luteranie spierali się z katolikami, z kalwinistami i między sobą. Arndt widział, że w tej atmosferze ginie to, co było istotą wystąpienia Lutra: osobiste doświadczenie łaski. Przypominał, że usprawiedliwienie przez wiarę musi prowadzić do odnowienia, do tego, co nazywał nowym narodzeniem i wewnętrznym zjednoczeniem z Chrystusem.

Cztery księgi i ich układ

Pierwsza księga Vier Bücher vom wahren Christentum ukazała się w 1605 roku we Frankfurcie, pełne wydanie czterech ksiąg w 1610 roku. Każda z nich odpowiada innemu źródłowi poznania Boga. Pierwsza, nazwana księgą Pisma, mówi o pokucie, o umartwieniu starego człowieka i o naśladowaniu Chrystusa. Druga, księga życia, ukazuje Chrystusa jako lekarstwo duszy i źródło pocieszenia w cierpieniu. Trzecia, księga sumienia, prowadzi czytelnika do wnętrza, do królestwa Bożego w duszy. Czwarta, księga natury, odczytuje stworzenie jako drugie objawienie, w którym dzieła sześciu dni ukazują mądrość i dobroć Stwórcy.

Szczególnie trzecia i czwarta księga odbiegają od tego, czego czytelnik spodziewał się po luterańskim duchownym. Trzecia jest właściwie traktatem o mistycznym życiu wewnętrznym, w którym mowa o odpocznieniu duszy w Bogu, o wewnętrznym świetle, o oczyszczeniu z miłości własnej. Czwarta, zbudowana wokół opisu stworzenia z Księgi Rodzaju, korzysta z idei renesansowej filozofii przyrody, w tym paracelsjańskiej, i ukazuje człowieka jako mikrokosmos odbijający cały wszechświat. W późniejszych wydaniach do czterech ksiąg dołączano dalsze, zawierające listy i obrony autora, tak że dzieło często krążyło jako sześć ksiąg.

Trzecia księga jest szczególnie wymowna, gdy czyta się ją obok Taulera. Arndt przejmuje od dominikanina pojęcie dna duszy, najgłębszego miejsca, w którym człowiek, wyzbyty obrazów i własnej woli, staje się zdolny przyjąć Boga. Mówi o wewnętrznym szabacie, o ciszy, w której przestają działać zmysły i rozum, a zaczyna działać łaska. Te obrazy nie mają w jego tekście charakteru technik kontemplacyjnych przeznaczonych dla wybranych. Są adresowane do każdego czytelnika, do rzemieślnika i matki rodziny, jako opis tego, co dzieje się z wierzącym, który pozwala Chrystusowi zamieszkać w sercu. W ten sposób słownik mistyki zakonnej zostaje przeniesiony w przestrzeń domowej pobożności.

Czwarta księga ma inny klimat. Biografowie Arndta wspominają o jego zainteresowaniu filozofią przyrody i literaturą hermetyczną, a niektóre przypisywane mu teksty dotyczą emblematyki alchemicznej, choć ich autorstwo bywa kwestionowane. W Prawdziwym chrześcijaństwie zainteresowania te przybierają postać pobożnej kontemplacji natury: światło, niebo, gwiazdy, żywioły, rośliny i zwierzęta są literami księgi, w której Bóg zapisał swoją mądrość. Nie ma tu żadnych receptur ani praktyk laboratoryjnych, jest natomiast przekonanie, że ten sam Bóg, który mówi w Piśmie i w sumieniu, przemawia też przez stworzenie, a człowiek, który nauczył się czytać w sobie, nauczy się czytać i w świecie.

Tauler, Aniela i Teologia niemiecka

Najbardziej uderzającą cechą Prawdziwego chrześcijaństwa jest sposób wykorzystania źródeł. Arndt włączył do swojego tekstu obszerne fragmenty pism średniowiecznych mistyków, przeważnie bez podania nazwisk, w swobodnej przeróbce i przekładzie. Najczęściej sięgał po kazania Jana Taulera, dominikańskiego ucznia Eckharta, którego Luter cenił jako świadka prawdziwej teologii. Wykorzystywał Teologię niemiecką, anonimowy traktat z XIV wieku, który sam wcześniej wydał. Przejmował fragmenty Naśladowania Chrystusa Tomasza a Kempis, którego dzieło także opracował dla protestanckich czytelników.

Najbardziej zaskakującym źródłem była Aniela z Foligno, włoska tercjarka franciszkańska z XIII wieku, której relacja z doświadczeń mistycznych, spisana przez spowiednika, należała do klasyki pobożności katolickiej. Arndt wplótł jej rozważania o krzyżu, ubóstwie i cierpieniu Chrystusa w tekst przeznaczony dla luterańskich rodzin. Dla wielu czytelników protestanckich był to pierwszy kontakt z mistyką, której język nie miał nic wspólnego z polemiką wyznaniową, a cały skupiał się na miłości do ukrzyżowanego.

Czy Arndt postępował uczciwie, nie wymieniając autorów? Pytanie to stawiano od XVII wieku. W jego czasach zasady cytowania były inne niż dziś, a literatura budująca często czerpała ze starszych tekstów bez wskazywania pochodzenia. Ale milczenie miało także znaczenie strategiczne: luterańscy czytelnicy przyjmowali słowa Taulera czy Anieli jako głos własnej tradycji, nie jako coś obcego. Arndt dokonywał w ten sposób swoistego przeszczepu, osadzając średniowieczną mistykę w ciele luterańskiej pobożności tak, że odrzucenie jej stawało się trudne.

Podejrzenie o weigelianizm

Nie wszystkich to przekonało. Krytycy zauważyli, że wśród źródeł Arndta znalazły się nie tylko teksty średniowieczne, ale również pisma współczesnych spirytualistów, w tym fragmenty krążących wówczas utworów Valentina Weigla i idee paracelsjańskie. W epoce, gdy weigelianizm był jednym z najcięższych zarzutów, zestawienie to wystarczało, by uznać Arndta za ukrytego heretyka. Szczególnie ostro zaatakował go po śmierci teolog z Tybingi Lucas Osiander Młodszy, który w opinii z 1623 roku zarzucał mu propagowanie mistycznych błędów pod płaszczem luterańskiej pobożności.

Arndt miał jednak wpływowych obrońców. Najważniejszym był Johann Gerhard, wybitny dogmatyk ortodoksji luterańskiej, który znał go osobiście i uważał za ojca duchowego. Obrona Gerharda pokazuje, że w luteranizmie nie było prostego podziału na ortodoksję i mistykę: ten sam teolog, który pisał monumentalne kompendia dogmatyki, był autorem rozważań pobożnych inspirowanych duchem Arndta. Sam Arndt w listach podkreślał, że nie odchodzi od nauki o usprawiedliwieniu, a jego celem jest jedynie przypomnienie, że wiara bez owoców jest martwa. Spór o Arndta toczył się zresztą jeszcze długo po śmierci obu stron. Dla jednych był on wzorem ortodoksyjnego duszpasterza, który ożywił naukę Kościoła, dla innych furtką, przez którą do luteranizmu weszły idee podważające jego podstawy. Obie oceny mają w źródłach pewne oparcie, bo Arndt rzeczywiście czerpał z materiału, którego sam nie zawsze dokładnie rozpoznawał, i rzeczywiście chciał przy tym pozostać wiernym synem Kościoła augsburskiego wyznania. Napięcie to nie jest wadą jego dzieła, lecz jego istotą: książka miała łączyć to, co w ówczesnych sporach wydawało się nie do pogodzenia.

Od Celle do pietyzmu

Wpływ Prawdziwego chrześcijaństwa trudno przecenić. Książka była wydawana setki razy, tłumaczona na wiele języków europejskich i czytana w domach od Skandynawii po kolonie amerykańskie. Obok niej szerokim echem odbił się zbiór modlitw Paradiesgärtlein, wydany w 1612 roku. W wielu protestanckich rodzinach dzieła Arndta stały na półce obok Biblii i śpiewnika, a ich język kształtował pobożność kolejnych pokoleń.

Najbardziej znaczące było jednak to, co z jego programu uczynił Philipp Jakob Spener. Jego Pia desideria z 1675 roku, uznawane za manifest pietyzmu, powstały jako przedmowa do nowego wydania kazań Arndta. Spener przejął od niego diagnozę: Kościół potrzebuje odnowy życia, nie tylko czystości doktryny. Przejął też przekonanie, że do tej odnowy można sięgać po skarby dawnej mistyki. W tym sensie Arndt bywa nazywany ojcem pietyzmu, choć sam nie zakładał żadnego ruchu i nie wyobrażał sobie podziału Kościoła.

Historyk mistyki widzi w nim przede wszystkim pośrednika. Bez Czterech ksiąg niemiecka tradycja kontemplacyjna, od Eckharta przez Taulera po Teologię niemiecką, pozostałaby w protestantyzmie przedmiotem zainteresowania uczonych lub podejrzanych spirytualistów. Arndt sprawił, że weszła do zwykłej pobożności domowej, w której czytano ją bez świadomości, skąd pochodzi. Był to przeszczep ryzykowny, ale udany: tradycja, którą reformacja odsunęła jako katolicką, wróciła do luteranizmu jako jego własna mowa serca.