Małgorzata Maria Alacoque i kult Najświętszego Serca

Wizytka z Burgundii

Małgorzata Alacoque urodziła się 22 lipca 1647 roku w przysiółku Lautecour w parafii Verosvres w Burgundii, jako córka notariusza. Dzieciństwo miała trudne: wcześnie straciła ojca, długo chorowała, a w domu, w którym rządzili krewni, ona i matka były traktowane jak uboga służba. Już jako dziecko złożyła, jak sama później pisała, ślub czystości, a po latach wahań, nacisków rodziny i prób życia w świecie wstąpiła w 1671 roku do klasztoru wizytek w Paray-le-Monial. Przyjęła imię Małgorzata Maria i złożyła profesję w listopadzie 1672 roku.

Zakon Nawiedzenia, założony przez Franciszka Salezego i Joannę Franciszkę de Chantal, miał charakter umiarkowany. Nie stawiał na surowe pokuty ani nadzwyczajne zjawiska, lecz na łagodność, pokorę i posłuszeństwo. W takiej wspólnocie młoda zakonnica, która twierdziła, że doznaje wizji i otrzymuje od Chrystusa polecenia, była przypadkiem kłopotliwym. Przełożone podchodziły do niej z nieufnością, część sióstr uważała ją za egzaltowaną, a teologowie, do których zwracano się o opinię, nie byli zgodni. Ten kontekst ma znaczenie, bo objawienia z Paray nie zostały przyjęte od razu, lecz przeszły długą drogę weryfikacji i sporów.

Źródłem, z którego znamy przebieg wydarzeń, jest przede wszystkim Autobiografia, napisana przez Małgorzatę Marię w 1685 roku na polecenie kierownika duchowego. Obok niej zachowały się listy oraz relacje sióstr spisane po jej śmierci. Tekst autobiografii jest więc późniejszy o dziesięć lat od głównych wizji i powstał w określonym celu, co historyk powinien brać pod uwagę.

Serce, które tak bardzo umiłowało ludzi

Pierwsze z wielkich objawień miało miejsce 27 grudnia 1673 roku, w dniu świętego Jana Ewangelisty, gdy Małgorzata Maria modliła się przed Najświętszym Sakramentem. Według jej relacji Chrystus pozwolił jej spocząć na swojej piersi, tak jak Jan podczas Ostatniej Wieczerzy, i odsłonił przed nią swoje Serce, wyrażając pragnienie, by miłość, jaką ono płonie, została objawiona ludziom. W kolejnych wizjach, w 1674 roku, Serce ukazywało się jej w płomieniach, otoczone koroną cierniową i zwieńczone krzyżem, a Chrystus prosił o wynagradzanie za oziębłość i niewdzięczność ludzi.

Najważniejsze objawienie przypada na czerwiec 1675 roku, w oktawie Bożego Ciała. Małgorzata Maria opisuje je słowami, które stały się sztandarowym zdaniem całego kultu: „Oto Serce, które tak bardzo umiłowało ludzi, że niczego nie oszczędziło, aż do wyczerpania i wyniszczenia się, by im okazać swoją miłość”. W tym samym objawieniu pojawia się konkretne żądanie: ustanowienie święta ku czci Serca w piątek po oktawie Bożego Ciała, z komunią wynagradzającą i aktem przeproszenia za zniewagi, jakich doznaje Chrystus w Eucharystii.

Ta konkretność odróżnia objawienia z Paray od wielu wcześniejszych przekazów mistycznych. Średniowieczna pobożność do rany boku i do Serca Jezusa była przede wszystkim kontemplacyjna: rozważano tajemnicę miłości otwartej przez włócznię, szukano w niej schronienia, odpoczynku i zjednoczenia. U wcześniejszych mistyczek, takich jak Gertruda Wielka, obraz Serca zajmował ważne miejsce, ale nie wiązał się z programem zmian w kulcie publicznym. Małgorzata Maria otrzymała, według swojego przekonania, misję: miała sprawić, by Kościół jako całość oddawał cześć Sercu Jezusa w określony sposób, w określonym czasie i z określonych powodów.

Wizje opisane w autobiografii łączą się też z praktyką wynagrodzenia. Chrystus miał prosić Małgorzatę Marię, by w nocy z czwartku na piątek czuwała godzinę w łączności z Jego modlitwą w Ogrójcu. Z tej prośby wyrosła tak zwana godzina święta, a z innych fragmentów – praktyka przyjmowania komunii w pierwsze piątki miesiąca. W jednym z listów pojawia się obietnica, nazwana później „wielką obietnicą”: ci, którzy przez dziewięć kolejnych pierwszych piątków przyjmą komunię, nie umrą bez łaski pokuty. Ta obietnica stała się z czasem jednym z najbardziej rozpowszechnionych elementów kultu, choć jej teologiczny status budził dyskusje. Popularna lista dwunastu obietnic Najświętszego Serca nie pochodzi zresztą w tej postaci od samej wizytki: zestawiono ją dopiero w XIX wieku z rozproszonych zdań jej listów i pism, porządkując je w formułę łatwą do powielania na obrazkach i w modlitewnikach. Nie czyni jej to fałszerstwem, bo poszczególne zdania mają oparcie w tekstach, ale pokazuje, jak bardzo kult w swojej masowej postaci jest wytworem późniejszej redakcji, a nie prostym przeniesieniem słów z Paray.

Jezuita w Paray i drogi upowszechnienia

Kluczową rolę w przyjęciu objawień odegrał jezuita Claude La Colombière, który w 1675 roku został przełożonym małej wspólnoty jezuitów w Paray-le-Monial. Małgorzata Maria uznała go za kierownika wskazanego jej przez Chrystusa. La Colombière, człowiek o wysokiej kulturze duchowej, po rozeznaniu przyjął jej relacje za autentyczne i sam oddał się Sercu Jezusa. Już w 1676 roku wyjechał do Londynu jako kaznodzieja księżnej Yorku, Marii z Modeny. W atmosferze antykatolickich oskarżeń związanych z tak zwanym spiskiem papistów został aresztowany i w 1679 roku wydalony z Anglii. Wycieńczony, wrócił do Paray, gdzie zmarł w 1682 roku.

Po jego śmierci opublikowano jego notatki rekolekcyjne, w których opisał objawienia otrzymane przez „pewną osobę”, nie wymieniając jej imienia. Był to pierwszy drukowany przekaz o wydarzeniach z Paray i przyczynił się do ich rozpowszechnienia w środowiskach jezuickich. Towarzystwo Jezusowe stało się odtąd głównym nośnikiem kultu, co miało swoje konsekwencje: przeciwnicy jezuitów, zwłaszcza w kręgach jansenistycznych, podchodzili do nabożeństwa z dużą nieufnością, widząc w nim przejaw uczuciowej i zewnętrznej pobożności.

Warto przy tym pamiętać, że Małgorzata Maria nie była pierwszą osobą w XVII-wiecznej Francji, która propagowała cześć Serca Jezusa. Jan Eudes, założyciel zgromadzenia eudystów, już wcześniej układał teksty liturgiczne ku czci Serc Jezusa i Maryi i obchodził takie święta we własnych wspólnotach. Kult z Paray miał jednak inną dynamikę: nie był owocem teologicznego programu jednego założyciela, lecz wyrósł z wizji zakonnicy, które przekazywano dalej przez sieć klasztorów wizytek, kolegiów jezuickich i bractw.

Program dla Kościoła i królestwa

Wymiar eklezjalny objawień nie ograniczał się do święta liturgicznego. W 1689 roku, w liście do swojej przełożonej, Małgorzata Maria przekazała życzenie skierowane do króla Ludwika XIV: miał on oddać się Sercu Jezusa, umieścić jego wizerunek na sztandarach i wznieść ku jego czci budowlę. Nie wiadomo, czy przesłanie w ogóle dotarło do króla; w każdym razie nie zostało spełnione. W późniejszej historii Francji ten wątek odżył w nieoczekiwanych kontekstach – od pobożności Wandei w czasie rewolucji po XIX-wieczny ruch ślubów narodowych, z którego wyrosła bazylika Sacré-Coeur na Montmartrze.

Małgorzata Maria zmarła w Paray-le-Monial 17 października 1690 roku. Za jej życia kult rozwijał się powoli, głównie w klasztorach wizytek i w małych bractwach. Po jej śmierci zaczęły powstawać biografie, z których szczególnie wpływowa była praca biskupa Jeana-Josepha Languet de Gergy z 1729 roku. Tekst ten, pisany w duchu apologetycznym, wzmocnił obraz pokornej wizytki wybranej do wielkiej misji, a zarazem budził kontrowersje z powodu nagromadzenia opisów nadzwyczajnych zjawisk.

Droga kultu do uznania przez Rzym była długa. Prośby o zatwierdzenie święta napotykały opór, zwłaszcza ze strony teologów kwestionujących sens oddawania czci jednemu organowi ciała. Przełom nastąpił w 1765 roku, gdy papież Klemens XIII, na prośbę biskupów polskich, zezwolił na obchodzenie święta Najświętszego Serca w Polsce i przez rzymskie arcybractwo. Ten polski epizod jest często pomijany, a był jednym z pierwszych kroków ku liturgicznemu uznaniu kultu. W 1856 roku Pius IX rozszerzył święto na cały Kościół, w 1864 roku beatyfikował Małgorzatę Marię, a w 1920 roku Benedykt XV ogłosił ją świętą.

Kolejne papieskie dokumenty umocniły eklezjalny wymiar kultu. Leon XIII w encyklice Annum sacrum z 1899 roku poświęcił cały rodzaj ludzki Najświętszemu Sercu. Pius XI w Miserentissimus Redemptor z 1928 roku rozwinął teologię wynagrodzenia, a Pius XII w Haurietis aquas z 1956 roku podjął próbę teologicznego ugruntowania kultu w Piśmie i tradycji, wskazując, że nie chodzi o cześć dla fizycznego organu, lecz dla osobowej miłości Chrystusa, której Serce jest symbolem.

Między mistyką a pobożnością masową

Objawienia z Paray-le-Monial dobrze pokazują, jak doświadczenie mistyczne może przekształcić się w zjawisko masowe. Wizje jednej zakonnicy, przeżywane w zamkniętym klasztorze i opisywane w języku osobistej relacji z Chrystusem, stały się podstawą nabożeństwa praktykowanego przez miliony ludzi, z obrazkami, aktami poświęcenia rodzin i praktyką pierwszych piątków. W tej transformacji coś zostało zyskane, a coś utracone. Kult zyskał zasięg i prostotę, która pozwalała mu docierać do ludzi bez wykształcenia teologicznego. Utracił natomiast część mistycznej głębi, która w autobiografii Małgorzaty Marii łączyła się z cierpieniem, poczuciem niegodności i ofiarą.

Sama Małgorzata Maria nie była autorką teologicznej syntezy i nie próbowała jej tworzyć. Jej teksty są pełne obrazów cielesnych, uczuciowych, czasem drastycznych – płonącego Serca, rany, krwi, ognia. Język ten może dziś wydawać się trudny, ale należy do długiej tradycji zachodniej mistyki, w której miłość Boga wyraża się przez symbole ciała i cierpienia. Nowością Paray nie był sam obraz, lecz przekonanie, że ten obraz ma stać się wspólną własnością całego Kościoła, a cześć oddawana Sercu – odpowiedzią na chłód religijny epoki.

Dlatego też historia tego kultu jest zarazem historią napięcia między charyzmatem a instytucją. Wizytka z Paray była przekonana, że otrzymała misję dla całego Kościoła, i przez całe życie spotykała się z nieufnością przełożonych. Instytucja, która przez dziesięciolecia wahała się, ostatecznie przyjęła kult i nadała mu formy liturgiczne, a nawet polityczne. Między tymi biegunami rozgrywa się los jednego z najważniejszych nabożeństw nowożytnego katolicyzmu, którego źródłem pozostaje kilka wizji zapisanych przez zakonnicę z małego burgundzkiego miasteczka.