Simone Weil i mistyka uwagi
Simone Weil uczyniła z uwagi, rozumianej jako cierpliwe zawieszenie myśli i gotowość przyjęcia prawdy bez jej zawłaszczania, rdzeń swojej mistyki, wiążąc w jednym ruchu szkolną naukę, modlitwę i zdolność dostrzeżenia cudzego nieszczęścia.
Filozofka, robotnica, nauczycielka
Simone Weil urodziła się w Paryżu w 1909 roku w zasymilowanej rodzinie żydowskiego pochodzenia, w której religia nie odgrywała istotnej roli. Uczennica filozofa Émile’a Chartiera, znanego jako Alain, ukończyła École normale supérieure i od 1931 roku uczyła filozofii w liceach na prowincji. Od początku łączyła pracę intelektualną z zaangażowaniem politycznym: pisała dla pism syndykalistycznych, wspierała bezrobotnych, krytykowała zarówno kapitalizm, jak i stalinizm. W latach 1934–1935 przerwała nauczanie, by pracować jako robotnica w zakładach Alsthom, a następnie u Renaulta, gdzie poznała fabryczną monotonię, zmęczenie i upokorzenie ludzi zależnych od rytmu maszyny.
To doświadczenie miało dla niej znaczenie zasadnicze. W późniejszym liście do ojca Josepha-Marie Perrina, dominikanina z Marsylii, pisała, że w fabryce przyjęła na siebie piętno niewolnictwa, które odtąd traktowała jako własne. Nie był to wyłącznie gest solidarności społecznej. Weil odkryła w nim pewien typ cierpienia, który nazwie później malheur, nieszczęściem. Nieszczęście nie jest zwykłym bólem, lecz zmiażdżeniem, które dotyka ciało, duszę i miejsce społeczne człowieka jednocześnie, odbierając mu nawet zdolność mówienia o tym, co go spotkało.
W tym właśnie kontekście należy czytać jej refleksję o uwadze. Uwaga nie była dla niej techniką medytacyjną ani metodą skupienia w sensie psychologicznym. Była odpowiedzią na pytanie, jak można spotkać nieszczęście drugiego, nie uciekając od niego i nie zastępując go własnymi pocieszeniami. Mistyka Weil wyrasta zatem z etyki, a etyka z doświadczenia pracy.
Trzy spotkania z chrześcijaństwem
W tym samym liście do ojca Perrina, znanym jako autobiografia duchowa, Weil opisała trzy wydarzenia, które uznała za najważniejsze kontakty z katolicyzmem. Pierwsze miało miejsce w 1935 roku w portugalskiej wiosce rybackiej, gdzie podczas święta patronalnego zobaczyła procesję żon rybaków, śpiewających przy świecach pieśni o niezwykłym smutku. Uderzyło ją przekonanie, że chrześcijaństwo jest religią niewolników i że ona sama nie może do niej nie należeć. Drugie wydarzenie nastąpiło w 1937 roku w Asyżu, w małej romańskiej kaplicy Santa Maria degli Angeli, gdzie po raz pierwszy w życiu coś silniejszego od niej zmusiło ją do uklęknięcia.
Trzecie doświadczenie wiązało się z pobytem w opactwie benedyktyńskim w Solesmes podczas Wielkiego Tygodnia 1938 roku. Weil cierpiała wtedy na silne bóle głowy, z którymi zmagała się przez większą część życia, a każdy dźwięk sprawiał jej cierpienie. Mimo to, a może właśnie dlatego, odkryła, że uwaga skierowana na piękno gregoriańskiego śpiewu i słowa liturgii pozwala jej wyjść poza ciało i odnaleźć czystą radość. Tam też poznała młodego Anglika, który zwrócił jej uwagę na angielskich poetów metafizycznych. Szczególnie poruszył ją wiersz George’a Herberta Love, który zaczęła recytować z pamięci w chwilach największego bólu.
Właśnie podczas jednej z takich recytacji, jak pisała, Chrystus sam zstąpił i ją ogarnął. Weil podkreślała, że nigdy wcześniej nie brała pod uwagę możliwości rzeczywistego kontaktu osoby z osobą między człowiekiem a Bogiem, a w tym nagłym ogarnięciu nie uczestniczyły ani zmysły, ani wyobraźnia; czuła jedynie, przez cierpienie, obecność miłości. Ważne jest, że doświadczenie to przyszło nie przez wysiłek modlitwy, lecz przez uwagę, skierowaną na wiersz z pełną intensywnością, mimo cierpienia ciała. Sama Weil mówi, że recytowała go, nie wiedząc, iż jest modlitwą.
Szkolne ćwiczenia i miłość Boga
Najbardziej systematyczny wykład myśli o uwadze zawiera krótki tekst napisany w 1942 roku dla ojca Perrina i przeznaczony dla katolickich studentów: Refleksje o dobrym użytku ze studiów szkolnych z myślą o miłości Boga. Teza tego eseju jest śmiała. Weil twierdzi, że głównym celem nauki szkolnej, ważniejszym niż przyswojenie wiedzy, jest wyrobienie zdolności uwagi, a ta zdolność stanowi zarazem istotę modlitwy. Uczeń, który przez godzinę zmaga się z zadaniem geometrycznym, nawet jeśli go nie rozwiąże, wykonał pracę mającą wartość duchową, ponieważ ćwiczył w sobie tę samą władzę, którą później skieruje ku Bogu.
Kluczowe jest przy tym rozróżnienie między uwagą a wysiłkiem woli. Weil przestrzega przed ściąganiem brwi, napinaniem mięśni i wstrzymywaniem oddechu, co tylko pozoruje skupienie. Prawdziwa uwaga polega według niej na zawieszeniu myśli, na pozostawieniu jej dyspozycyjnej, pustej i przenikliwej dla przedmiotu. Nie szuka się wtedy niczego aktywnie, lecz czeka, gotowym przyjąć prawdę, gdy się ukaże. Weil nazywa ten stan oczekiwaniem, attente, i właśnie to słowo wybrał później Perrin na tytuł zbioru jej listów i esejów wydanego w 1950 roku, Attente de Dieu.
Ta koncepcja ma oczywiste pokrewieństwa z tradycją apofatyczną, w której poznanie Boga wymaga oczyszczenia umysłu z obrazów i pojęć. Weil była dobrze obeznana z Platonem, Upaniszadami, Bhagawadgitą, a także z pismami Jana od Krzyża, których styl nieraz przywołuje. Jej oryginalność polega jednak na tym, że rozciąga ten ascetyczny model poznania na całe życie codzienne: na naukę, pracę, rozmowę z cierpiącym. Uwaga nie jest zastrzeżona dla kontemplatyków; jest dostępna każdemu, kto zgodzi się zawiesić własne roszczenia wobec rzeczywistości.
Uwaga jest także kluczem do tego, co Weil nazywała miłością ukrytą. W innym tekście tego samego okresu, Formes de l’amour implicite de Dieu, opisała cztery postaci miłości do Boga, które poprzedzają Jego wyraźne przyjście do duszy: miłość bliźniego, umiłowanie piękna świata, miłość praktyk religijnych oraz przyjaźń. Każda z nich zakłada spojrzenie, które nie chce niczego dla siebie. Kto kocha piękno świata, kontempluje je, nie pragnąc go posiadać ani zjadać; Weil lubiła powtarzać, że największym nieszczęściem ludzkiego życia jest to, iż patrzenie i jedzenie są dwoma różnymi czynnościami. Uwaga jest właśnie tym patrzeniem, które rezygnuje z pożerania.
Co cię dręczy
Z tego połączenia wynika najważniejsza etyczna konsekwencja jej myśli. W eseju o studiach szkolnych Weil pisze, że miłość bliźniego w pełni polega po prostu na umiejętności zapytania go, przez co przechodzi. Przywołuje przy tym legendę o Graalu: zdrój łaski należy do tego, kto pierwszy zapyta strażnika, sparaliżowanego bolesną raną, o jego cierpienie. Pytanie to wydaje się proste, a jednak wymaga zdolności, którą niewielu posiada. Nieszczęśliwy jest bowiem zwykle niewidoczny; ludzie odwracają od niego wzrok, ponieważ jego widok przypomina im o kruchości ich własnego położenia.
Uwaga skierowana na nieszczęśliwego wymaga więc wyrzeczenia się własnej perspektywy. Trzeba pozwolić drugiemu istnieć w jego odrębności, nie przykładać do jego cierpienia gotowych schematów i nie spieszyć się z pocieszeniem, które często służy przede wszystkim pocieszającemu. W liście do poety Joë Bousqueta, sparaliżowanego od czasu ran odniesionych na froncie pierwszej wojny, Weil napisała w 1942 roku, że uwaga jest najrzadszą i najczystszą formą wielkoduszności. To zdanie dobrze oddaje jej rozumienie miłosierdzia jako aktu poznania, a nie tylko odruchu serca.
Z tą samą intuicją łączy się pojęcie décréation, odstworzenia. Bóg, stwarzając świat, według Weil wycofał się, by zrobić miejsce czemuś, co nie jest Nim; człowiek jest wezwany do podobnego wycofania się, do zrzeczenia się swego „ja” na rzecz tego, co go przekracza. Uwaga stanowi codzienną postać tego odstworzenia. Kiedy patrzę na drugiego z pełną uwagą, moje „ja” na chwilę ustępuje, a w powstałej pustce może pojawić się on sam, nie zniekształcony moim pragnieniem.
Tę samą strukturę opisuje para pojęć, od których wzięła tytuł najsłynniejsza z pośmiertnych książek. Ciężkość, pesanteur, to dla Weil prawo rządzące duszą tak samo jak materią: skłonność do wypełniania każdej pustki, do szukania rekompensaty, do oddawania krzywdy, do wyobrażeń, które łagodzą rzeczywistość. Łaska, grâce, jest siłą działającą w przeciwnym kierunku, lecz według Weil może zstąpić tylko tam, gdzie istnieje pustka, której nie zapełniliśmy. Uwaga polega więc na wytrzymaniu tej pustki bez ucieczki w pocieszające wyobrażenia, a modlitwa nie jest zabieganiem o coś, lecz pozostawieniem miejsca, w które coś może przyjść.
Pośmiertne zeszyty i spór o dziedzictwo
Weil nie wydała za życia niemal żadnej z prac, z których dziś jest znana. Po upadku Francji przebywała w Marsylii, a w 1942 roku wyjechała z rodzicami do Nowego Jorku, skąd szybko przedostała się do Londynu, by pracować dla Wolnej Francji. Odmawiała jedzenia ponad racje dostępne w okupowanej Francji; chora na gruźlicę, zmarła w sanatorium w Ashford w hrabstwie Kent 24 sierpnia 1943 roku. Nie przyjęła chrztu, choć wielokrotnie o nim myślała; w listach tłumaczyła, że jej miejsce jest na progu Kościoła, wśród tych, którzy pozostają poza nim.
Najszerzej czytana książka, La Pesanteur et la Grâce, czyli Ciężkość i łaska, wydana w 1947 roku, nie jest dziełem przez nią ułożonym. To wybór fragmentów z jej zeszytów, dokonany i uporządkowany tematycznie przez filozofa Gustave’a Thibona, u którego pracowała w 1941 roku przy zbiorze winogron w Ardèche i któremu przed wyjazdem powierzyła swoje notatki. Thibon nadał im kształt aforyzmów i układ, który podkreśla katolicki wymiar jej myśli. Późniejsze pełne wydania zeszytów pokazały myślicielkę bardziej niejednoznaczną, otwartą na tradycje greckie, gnostyckie i hinduskie, krytyczną wobec historycznego Kościoła.
Ta różnica lektur nie unieważnia jednak centralnego miejsca, jakie uwaga zajmuje w jej myśli. Iris Murdoch przejęła od niej pojęcie uwagi jako sprawiedliwego i kochającego spojrzenia na drugą osobę, czyniąc z niego podstawę swojej filozofii moralnej. Mistyka Weil nie prowadzi do ekstatycznego zjednoczenia, lecz do cichej gotowości, w której rzeczywistość może się objawić taka, jaka jest. W tym sensie jest to mistyka wymagająca, bo nie obiecuje słodyczy; daje jedynie możliwość zobaczenia prawdy, także wtedy, gdy przybiera ona postać cudzego nieszczęścia.