Czesław Czyński i polski martynizm

Biografia złożona z poszlak

O Czesławie Czyńskim (1858–1932) wiadomo zarazem dużo i mało. Dużo, ponieważ jego nazwisko trafiło na łamy europejskiej prasy i do literatury psychiatrycznej; mało, ponieważ większa część jego życia przebiegała w środowiskach, które nie prowadziły archiwów, a jeśli prowadziły, to dla wąskiego grona wtajemniczonych. Do tego dochodzi kłopot z nazwiskiem, które w źródłach obcojęzycznych bywa zapisywane rozmaicie, co utrudnia porównywanie przekazów. Biograf Czyńskiego musi zatem składać obraz z doniesień sądowych, wspomnień uczniów, ogłoszeń o wykładach i stopek wydawniczych. Wiele szczegółów pozostaje niepewnych, a część opowieści, które o nim krążą, nosi wyraźne ślady legendy budowanej przez niego samego i jego zwolenników.

Pewne jest, że w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XIX wieku Czyński należał do kosmopolitycznej warstwy polskich emigrantów, dla których Paryż był stolicą nie tylko polityki, lecz także nowych nauk duchowych. W Paryżu zetknął się z kręgiem okultystów skupionych wokół czasopism i grup zakładanych na przełomie dekad, a wśród nich z odnowionym zakonem martynistów. Uzyskał w nim stopnie inicjacyjne i, według przekazów środowiskowych, pełnomocnictwa do szerzenia zakonu wśród Polaków. W tym samym czasie praktykował jako magnetyzer i hipnotyzer, a więc w dziedzinie, która pod koniec stulecia wywoływała zarówno zainteresowanie lekarzy, jak i niepokój opinii publicznej.

To połączenie ról było typowe dla epoki. Granica między eksperymentalną psychologią, praktyką leczniczą a okultyzmem była wówczas płynna, a pojęcia takie jak sugestia, fluid magnetyczny czy podwójna świadomość krążyły swobodnie między salą wykładową, gabinetem a salonem spirytystycznym. Czyński poruszał się po wszystkich trzech przestrzeniach i właśnie dlatego jego losy stały się dla współczesnych przypadkiem wzorcowym.

Proces monachijski z 1894 roku

W grudniu 1894 roku przed sądem w Monachium stanął polski magnetyzer oskarżony o to, że przy pomocy hipnozy zdobył wpływ nad baronową Hedwig von Zedlitz und Trützschler, a następnie doprowadził do fikcyjnego ślubu, w którym rolę duchownego odegrał jego wspólnik. Sprawa była dla prasy niemal gotowym romansem: arystokratka, cudzoziemiec obdarzony rzekomo niezwykłą mocą, tajemnicza ceremonia, rodzina szukająca sprawiedliwości. Czyński został skazany na trzy lata więzienia; w uzasadnieniu kluczową rolę odegrało upozorowanie małżeństwa, a nie samo stosowanie hipnozy.

Dla historii ezoteryki ważniejsze od wyroku jest jednak to, co się wokół niego wydarzyło. Proces stał się polem sporu o to, czy hipnoza może złamać wolę człowieka i zmusić go do czynów, których w stanie czuwania by nie popełnił. Spór ten toczyli od lat przedstawiciele szkoły z Nancy, przekonani o wielkiej sile sugestii, i ich przeciwnicy, którzy uważali, że zahipnotyzowany nie zrobi niczego wbrew swoim głębokim skłonnościom. W sprawie Czyńskiego wypowiadali się biegli, a jeden z nich, monachijski lekarz Albert von Schrenck-Notzing, późniejszy znany badacz zjawisk mediumicznych, ogłosił swoją opinię drukiem. Nazwisko polskiego okultysty weszło w ten sposób do literatury fachowej jako przykład tak zwanego przestępstwa hipnotycznego.

Tło tego sporu warto przypomnieć, ponieważ wyjaśnia, dlaczego proces wywołał tak żywy oddźwięk. W latach osiemdziesiątych XIX wieku paryska Salpêtrière, gdzie pracował Jean-Martin Charcot, wiązała hipnozę z patologią nerwową i uważała ją za zjawisko właściwe przede wszystkim histerycznym pacjentom. Hippolyte Bernheim z Nancy twierdził natomiast, że podatność na sugestię jest powszechną cechą ludzkiego umysłu. Z tej drugiej tezy wynikało pytanie o odpowiedzialność: jeśli sugestia działa na każdego, to czy przestępca posługujący się nią nie staje się groźniejszy od zwykłego uwodziciela? Prasa i powieściopisarze chętnie podchwytywali ten lęk, a sprawa monachijska wydawała się go potwierdzać.

Sam Czyński przedstawiał później proces jako prześladowanie, a związek z baronową jako szczere uczucie, któremu przeciwstawili się krewni. Trudno dziś rozstrzygać, ile w tej wersji było prawdy, a ile autokreacji. Istotne jest, że skandal nie zniszczył jego pozycji w środowisku okultystycznym. Przeciwnie, aura człowieka, któremu przypisywano moc nad cudzą wolą, mogła przyciągać ciekawość i uczniów. W późniejszych latach Czyński nie ukrywał swojej przeszłości, choć wolał mówić o niej językiem duchowej próby niż kryminalnej kroniki.

Petersburg i imię Punar Bhava

Po odbyciu kary Czyński skierował się na wschód. W Petersburgu początku XX wieku okultyzm był modny w kręgach arystokracji i inteligencji: przyjeżdżali tam francuscy magnetyzerzy, działały kółka spirytystyczne i teozoficzne, a zainteresowanie zjawiskami nadprzyrodzonymi sięgało najwyższych sfer. Polski okultysta wykładał, praktykował jako magnetyzer i utrzymywał kontakty z rosyjskimi martynistami, którzy w tym okresie tworzyli własne loże w łączności z Paryżem.

Z tym okresem wiąże się pseudonim, pod którym Czyński występował i publikował: Punar Bhava. Wyrażenie to pochodzi z sanskrytu i oznacza mniej więcej „ponowne stawanie się”, czyli odrodzenie albo ponowne narodziny. Wybór był wymowny. Z jednej strony odwoływał się do modnego wówczas orientalizmu, rozpowszechnianego przez teozofów; z drugiej mógł brzmieć jak osobista deklaracja człowieka, który po więzieniu rozpoczyna nowe życie. Nie ma pewności, którą z tych interpretacji sam przyjmował, i być może obie były dla niego jednakowo ważne.

Petersburski etap jest najsłabiej udokumentowany. Wspomnienia mówią o wykładach, seansach i prywatnych spotkaniach, lecz brakuje źródeł pozwalających ustalić jego zasięg. Wiadomo, że Czyński przyswoił w tym czasie język i obyczaje rosyjskiego środowiska okultystycznego, co później ułatwiało mu kontakty z emigrantami, którzy po rewolucji znaleźli się w Polsce. Petersburg nauczył go także, że pozycja nauczyciela tajemnej wiedzy zależy w równym stopniu od autorytetu inicjacyjnego, co od umiejętności występowania przed publicznością.

Warszawa: wykłady, broszury, loże

Największe znaczenie dla historii polskiej ezoteryki ma ostatni, warszawski okres życia Czyńskiego, przypadający na lata po odzyskaniu niepodległości. Stolica dwudziestolecia miała bogate życie okultystyczne: działały koła spirytystyczne, towarzystwa metapsychiczne, grupy teozoficzne, a prasa chętnie donosiła o seansach i mediach. W tym gwarnym pejzażu Czyński zajmował miejsce szczególne jako człowiek, który mógł się powołać na bezpośrednie związki z paryskim okultyzmem lat dziewięćdziesiątych. Dla młodszego pokolenia był żywym łącznikiem z epoką, którą znało głównie z książek.

Prowadził wykłady o magnetyzmie, astrologii, kabale i tarocie, przyjmował uczniów, udzielał inicjacji martynistycznych. Jego warszawskie publikacje, w większości niewielkie broszury i wydania nakładem własnym lub małych oficyn, miały charakter popularyzatorski i praktyczny. Czyński nie był systematycznym teoretykiem; pisał raczej jako nauczyciel, który chce przekazać zestaw technik i symboli. Bibliografia jego pism jest trudna do ustalenia, ponieważ wiele tekstów ukazywało się pod pseudonimami, w krótkich nakładach i bez staranności, której wymagałby dzisiejszy bibliotekarz.

Wokół niego powstało środowisko, które można uznać za rdzeń polskiego martynizmu międzywojennego. Jego dokładne struktury są niejasne: źródła mówią o lożach, o stopniach i o członkach z różnych warstw społecznych, ale brakuje list i protokołów, które pozwoliłyby ocenić liczebność. Uderza natomiast ciągłość, jaką próbowało ono zachować. Polski martynizm nie powstał z lektury książek, lecz z łańcucha osobistych inicjacji, prowadzonego od Paryża przez Czyńskiego do jego warszawskich uczniów. Dla tradycji, w której przekaz od nauczyciela do ucznia jest warunkiem prawomocności, ten szczegół ma znaczenie zasadnicze.

Publiczność wykładów Czyńskiego była zróżnicowana. Przychodzili na nie urzędnicy, oficerowie, artyści, nauczycielki, ludzie szukający lekarstwa na bezsenność i ludzie szukający sensu po doświadczeniu wojny. Dla jednych okultysta był terapeutą, dla innych przewodnikiem duchowym, dla jeszcze innych atrakcją towarzyską. Ta wielość ról, wyćwiczona jeszcze w Paryżu i Petersburgu, pozwalała mu utrzymać się w zmieniających się warunkach, ale zarazem utrudniała zbudowanie środowiska o wyraźnym programie. Krąg uczniów był wierny osobie nauczyciela bardziej niż jakiejkolwiek organizacji.

Wartość i granice jednej legendy

Czyński zmarł w 1932 roku, nie pozostawiając ani spójnego dzieła, ani instytucji zdolnej przetrwać zawieruchę dziejową, która nadeszła kilka lat później. Wojna i okupacja zniszczyły większość warszawskich środowisk ezoterycznych, a po 1945 roku nie było warunków do ich jawnego odrodzenia. Pamięć o Czyńskim przetrwała w rozproszonych wspomnieniach, w egzemplarzach broszur ocalałych w prywatnych zbiorach i w ustnej tradycji nielicznych kontynuatorów.

Jego postać wymyka się łatwym ocenom. Z perspektywy sądu monachijskiego był oszustem, który wykorzystał zaufanie kobiety. Z perspektywy uczniów był inicjatorem i przewodnikiem, który przeniósł do Polski żywy łańcuch tradycji. Historyk nie musi wybierać między tymi wizerunkami; powinien raczej zauważyć, że oba należą do tej samej epoki, w której moc sugestii fascynowała naukę i budziła lęk, a nauczyciel tajemnej wiedzy łatwo stawał się bohaterem kroniki sensacyjnej.

Biografia Czyńskiego jest zatem cenna nie dlatego, że ukazuje wybitnego myśliciela, lecz dlatego, że odsłania mechanikę, dzięki której nowoczesny okultyzm przekraczał granice państw i języków. Monachium dało mu rozgłos, Petersburg – doświadczenie i nowe imię, Warszawa – uczniów. W każdym z tych miast zostawił ślad innego rodzaju: akta sądowe, wspomnienia salonowe, ulotne druki. Złożone razem tworzą portret człowieka, który w swojej osobie łączył hipnotyzera, wędrownego wykładowcę i strażnika inicjacyjnego przekazu, a przez to stał się dla polskiego martynizmu kimś w rodzaju założyciela, choć niczego formalnie nie założył w sposób, który przetrwałby jego śmierć.

Pozostaje pytanie, które ciąży nad całą jego legendą: czy autorytet duchowy może wyrastać z biografii tak naznaczonej skandalem. Dla samych martynistów odpowiedź leżała w naturze przekazu, który miał być niezależny od moralnych słabości przekazującego, tak jak sakrament nie traci mocy z powodu grzechów kapłana. Dla historyka jest to raczej przypomnienie, że dzieje ezoteryki pisali nie tylko święci i uczeni, lecz także ludzie dwuznaczni, którzy właśnie dzięki swej dwuznaczności potrafili poruszać się między światami.