Louis Pauwels, Jacques Bergier i Poranek magów

Spotkanie dziennikarza z chemikiem

Louis Pauwels, urodzony w 1920 roku, był nauczycielem, dziennikarzem i redaktorem, który zaraz po wojnie zbliżył się do grup pracujących według metody Georgija Gurdżijewa. Uczestniczył w nich przez kilka lat, po czym odszedł z poczuciem zarówno fascynacji, jak i rozczarowania, a swoje doświadczenia opisał w książce Monsieur Gurdjieff (1954), łączącej reportaż, zbiór świadectw i krytyczną polemikę. Jacques Bergier, urodzony w 1912 roku w Odessie, był chemikiem, który w latach trzydziestych pracował w laboratorium André Helbronnera nad problemami chemii jądrowej, w czasie okupacji działał w ruchu oporu, został aresztowany, przeszedł przesłuchania i trafił do obozu Mauthausen. Po wojnie zasłynął jako erudyta o fotograficznej pamięci, czytelnik wszystkiego, od raportów naukowych po pulpowe magazyny fantastyczne.

Spotkali się w połowie lat pięćdziesiątych i przez kilka lat pracowali nad wspólną książką, która ukazała się w 1960 roku nakładem Gallimarda pod tytułem Le Matin des magiciens. Introduction au réalisme fantastique. Ich współpraca opierała się na różnicy temperamentów: Pauwels wnosił talent narracyjny, wrażliwość na duchowe poszukiwania i doświadczenie gurdżijewowskie, Bergier zaś niewyczerpany zasób anegdot o naukowcach, wynalazkach, tajnych projektach i dziwnych faktach. Efektem jest tekst, w którym trudno oddzielić głosy autorów, a jeszcze trudniej oddzielić sprawdzone informacje od legend. Sam tytuł zapowiadał przesilenie: magowie nie należą tu do przeszłości, lecz do świtu nowej epoki, w której wiedza dawnych wtajemniczonych spotka się z nauką atomową i cybernetyką. Polski czytelnik zna książkę pod tytułem Poranek magów.

Program realizmu fantastycznego

Pojęcie realizmu fantastycznego jest kluczem do całej książki. Autorzy zapewniali, że nie chodzi o ucieczkę w baśń, lecz o postawę badawczą, która bierze na serio dziwność rzeczywistości. Nauka dwudziestego wieku, z fizyką kwantową, teorią względności i energią jądrową, pokazała, że świat jest znacznie bardziej zaskakujący, niż sądzili dziewiętnastowieczni racjonaliści, a umysł ludzki ma możliwości, których kultura racjonalistyczna nie chce dostrzec. Należy więc, ich zdaniem, przyglądać się z równą uwagą fizyce i alchemii, astronomii i mitom, faktom potwierdzonym i anomaliom, które nauka odkłada na bok.

W tym programie widać kilka wyraźnych wpływów. Pierwszym jest amerykański zbieracz anomalii Charles Fort, którego książki autorzy podziwiali i którego metodę gromadzenia „faktów przeklętych” naśladowali. Drugim jest proza fantastyczna, zwłaszcza amerykańska science fiction i opowiadania Lovecrafta, które Bergier znał doskonale i w znacznej mierze przyczynił się do ich francuskiej recepcji. Trzecim jest Pierre Teilhard de Chardin, którego wizja ewolucji zmierzającej ku wyższej świadomości przenika ostatnią część książki. Czwartym, najmniej jawnym, ale bardzo ważnym, jest Gurdżijew.

Struktura książki odzwierciedla ten program. Pierwsza część, zatytułowana Le Futur antérieur, poświęcona jest tezie, że w przeszłości istniały cywilizacje lub wtajemniczeni posiadający wiedzę równą współczesnej albo ją przewyższającą, i że alchemicy mogli dysponować wiedzą o materii, którą fizyka dopiero odkrywa. W tej części pojawia się słynna opowieść Bergiera o spotkaniu w 1937 roku z tajemniczym alchemikiem, przestrzegającym przed bronią atomową, którą sam autor łączył z postacią znaną jako Fulcanelli; brak niezależnych świadectw tego zdarzenia. Druga część dotyczy nazizmu, trzecia, L'Homme, cet infini, mówi o ukrytych zdolnościach ludzkiego umysłu i przyszłej mutacji świadomości.

Gurdżijew jako klucz

Recepcja Gurdżijewa w Le Matin des magiciens zasługuje na osobną uwagę, bo właśnie przez nią książka nabiera charakteru duchowego przesłania. Pauwels przejął od nauczyciela przekonanie, że zwykły człowiek żyje w stanie podobnym do snu, że jego świadomość jest rozproszona, a prawdziwe przebudzenie wymaga wysiłku i pracy nad sobą. W Le Matin des magiciens idea ta została przeniesiona z poziomu indywidualnej praktyki na poziom historii ludzkości: cała cywilizacja może się obudzić, a znaki tego przebudzenia widać w nauce, sztuce i ezoteryce.

Jest w tym zarówno wierność, jak i zdrada. Wierność, bo idea przebudzenia była rzeczywiście centralna w nauce Gurdżijewa, a jego uczniowie mówili o niej z naciskiem. Zdrada, bo Gurdżijew stanowczo podkreślał, że przebudzenie jest dziełem pracy praktycznej, a nie lektury, i że ludzie, którzy jedynie rozmawiają o wyższej świadomości, pozostają uśpieni. Książka Pauwelsa i Bergiera zamieniła tę wymagającą naukę w fascynującą opowieść, którą można przyjąć bez zmiany życia. Na tym właśnie polegała jej siła i jej słabość.

W części poświęconej nazizmowi autorzy powtarzali też plotkę o rzekomych związkach Gurdżijewa z niemieckim geopolitykiem Karlem Haushoferem, który miał być jego uczniem. Plotka ta nie ma podstaw w żadnych dokumentach i została później powszechnie odrzucona, ale jej obecność w bestsellerze sprawiła, że krąży do dziś.

Mit okultystycznego nazizmu

Druga część książki, Quelques années dans l'ailleurs absolu, stała się jej najbardziej wpływowym fragmentem. Autorzy przedstawili w niej nazizm jako ruch o tajnych, okultystycznych źródłach, a Hitlera jako medium, w którym ucieleśniły się siły przekraczające politykę. Opowiadali o Towarzystwie Thule jako zakonie magicznym sterującym partią, o stowarzyszeniu Vril dążącym do opanowania tajemniczej energii opisanej w powieści Edwarda Bulwera-Lyttona, o Haushoferze jako wtajemniczonym w tybetańskie misteria, o teorii wiecznego lodu Hannsa Hörbigera jako oficjalnej kosmologii reżimu i o wyprawach w poszukiwaniu pustej Ziemi.

Źródła tej narracji były heterogeniczne. Autorzy korzystali między innymi z rozmów z Hitlerem ogłoszonych przez Hermanna Rauschninga, gdańskiego polityka, który zerwał z nazizmem, a których wiarygodność historycy od dawna kwestionują, z powojennych publikacji sensacyjnych i z ustnych opowieści. Łączyli je techniką montażu: anegdota przechodzi w hipotezę, hipoteza w pytanie retoryczne, a pytanie retoryczne w sugestię, którą czytelnik odbiera jako ustalenie. Taki sposób pisania pozwalał autorom zastrzegać, że niczego nie twierdzą, a zarazem budować w wyobraźni czytelnika obraz zupełnie jednoznaczny.

Badania historyczne, zwłaszcza prace Nicholasa Goodricka-Clarke'a, począwszy od The Occult Roots of Nazism (1985), pozwoliły oddzielić w tej opowieści elementy faktyczne od zmyślonych. Towarzystwo Thule istniało, ale było monachijskim stowarzyszeniem nacjonalistycznym o ograniczonym znaczeniu, a nie tajnym zakonem kierującym ruchem. Stowarzyszenie Vril w opisanej postaci nie istniało; jego obraz zaczerpnięto z artykułu Willy'ego Leya z 1947 roku, który żartobliwie opisywał pseudonaukowe dziwactwa w nazistowskich Niemczech. Teoria Hörbigera miała zwolenników wśród nazistów, ale nigdy nie stała się oficjalną doktryną. Haushofer nie był wtajemniczonym okultystą, lecz geografem i oficerem.

Mit ten okazał się jednak niezwykle trwały. W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych powstała cała literatura rozwijająca wątki z Le Matin des magiciens, od książek o włóczni przeznaczenia po opowieści o tajnych bazach i latających dyskach. Historycy zwracają uwagę, że mit okultystycznego nazizmu pełnił określoną funkcję: tłumaczył zbrodnię w kategoriach demonicznych, a przez to odciągał uwagę od jej rzeczywistych, społecznych i ideologicznych przyczyn. Pauwels i Bergier, z których drugi był ofiarą tego reżimu, z pewnością nie zamierzali go usprawiedliwiać, ale ich narracja niechcący przyczyniła się do jego mitologizacji.

Planète i krytyka racjonalistów

Sukces książki był ogromny. Sprzedawała się w setkach tysięcy egzemplarzy, została przetłumaczona na wiele języków, a w przekładzie angielskim ukazała się w 1963 roku jako The Morning of the Magicians. Autorzy postanowili przekształcić ją w ruch. W 1961 roku założyli pismo „Planète”, ukazujące się do 1968 roku, a następnie kontynuowane pod zmienionym tytułem. Pismo łączyło artykuły popularnonaukowe, eseje o ezoteryce, opowiadania fantastyczne, reprodukcje sztuki i reportaże o anomaliach, w eleganckiej szacie graficznej. Wokół niego powstały konferencje, kolekcje książkowe i grono czytelników tworzących coś w rodzaju wspólnoty.

Środowiska racjonalistyczne odpowiedziały ostro. W 1965 roku ukazał się zbiorowy tom Le Crépuscule des magiciens, przygotowany przez autorów związanych z Unią Racjonalistyczną, którzy wytykali błędy faktograficzne, nadużycia w interpretacji nauki i manipulację pojęciem tajemnicy. Krytycy zwracali uwagę, że realizm fantastyczny w praktyce rezygnuje z kryteriów prawdziwości, a książka miesza fakty z plotkami w sposób uniemożliwiający czytelnikowi ich rozróżnienie. Argumenty te były w dużej mierze słuszne, choć nie zmieniły popularności książki. Pauwels odpowiadał, że racjonaliści bronią zamkniętego obrazu świata i że zadaniem książki było stawianie pytań, a nie dostarczanie dowodów. Ta wymiana zdań utrwaliła podział, który przetrwał dekady: dla jednych realizm fantastyczny był wyzwoleniem wyobraźni, dla drugich szkołą łatwowierności, a obie strony rzadko przyjmowały argumenty przeciwnika.

Most do kontrkultury

Znaczenie Le Matin des magiciens dla historii ezoteryki polega przede wszystkim na funkcji pośredniczącej. Książka zebrała w jednym miejscu tematy, które wcześniej krążyły w osobnych kręgach: alchemię, Gurdżijewa, zaginione cywilizacje, parapsychologię, fantastykę naukową, okultyzm polityczny. Ułożyła je w opowieść o świecie pełnym ukrytych sensów, w którym oficjalna nauka i oficjalna historia nie mówią całej prawdy. Ten schemat stał się szablonem dla późniejszej literatury o starożytnych astronautach, tajemnicach przeszłości i ukrytych mistrzach, a wielu autorów tego nurtu otwarcie powoływało się na Pauwelsa i Bergiera.

Kontrkultura lat sześćdziesiątych przejęła z tej książki nie tyle konkretne tezy, ile postawę: podejrzliwość wobec racjonalistycznego establishmentu, otwartość na „inne” formy wiedzy, przekonanie, że świadomość człowieka może zostać poszerzona. W tym sensie Le Matin des magiciens należy do tych samych przemian, które przyniosły popularność buddyzmowi zen, psychodelikom i astrologii. Ironią losu Pauwels w latach siedemdziesiątych zwrócił się ku konserwatyzmowi i założył „Figaro Magazine”, a jego dawne fascynacje ustąpiły polityce. Książka żyła jednak własnym życiem, przypominając, że w kulturze nowoczesnej granica między ezoteryką a popkulturą jest cienka i że to, co zaczyna się jako zaproszenie do zdumienia, może łatwo przemienić się w mitologię.