Starhawk i Reclaiming

Kalifornia lat 70. jako laboratorium

Miriam Simos, urodzona w 1951 roku w St. Paul w Minnesocie i wychowana w rodzinie żydowskiej, trafiła do Kalifornii w okresie, gdy na zachodnim wybrzeżu Stanów Zjednoczonych krzyżowały się niemal wszystkie prądy kontrkultury: ruch kobiecy, ekologia, psychologia humanistyczna, krytyka wojny w Wietnamie i nowe formy religijności. Studiowała sztukę i film na Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles, a później psychologię, i w tym czasie zetknęła się z grupami kobiet odkrywających religię Bogini. Przyjęła imię Starhawk, pod którym stała się jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci amerykańskiego neopogaństwa.

Jej formacja duchowa przebiegała dwoma torami. Z jednej strony uczestniczyła w kręgach feministycznej duchowości, w których rytuał był sposobem odzyskania przez kobiety prawa do sacrum i do własnego ciała; ważną postacią tego nurtu była Zsuzsanna Budapest, związana z tradycją dianiczną. Z drugiej strony odbyła długą naukę u Victora i Cory Andersonów, twórców tradycji Feri – jednej z najbardziej oryginalnych amerykańskich odmian czarownictwa, rozwijanej od połowy XX wieku poza nurtem ruchu brytyjskiego.

Feri: ekstaza, ciało i dusza potrójna

Victor Anderson, niewidomy poeta i mistyk z Kalifornii, przekazywał swoim uczniom praktykę opartą na ekstatycznym doświadczeniu boskości, a nie na powtarzaniu ustalonej liturgii. Jego nauka łączyła wątki zaczerpnięte z różnych źródeł – z hawajskiej huny w wersji spopularyzowanej przez Maxa Freedoma Longa, z ludowej magii amerykańskiego Południa, z tradycji celtyckich i z własnych wizji – w system, w którym centralne miejsce zajmowały intensywna energia seksualna, praca z oddechem i z siłą życiową oraz model duszy złożonej z trzech części. Bogowie Feri byli postaciami dzikimi, pięknymi i niebezpiecznymi, a nie łagodnymi opiekunami.

Starhawk przejęła z Feri przede wszystkim przekonanie, że magia jest sztuką zmieniania świadomości, a rytuał narzędziem przemiany osobowości. Model trzech dusz – instynktownego „Młodszego Ja”, świadomego „Mówiącego Ja” i boskiego „Głębszego Ja” – stał się w jej pismach psychologicznym kluczem do zrozumienia, dlaczego symbol, rytm, śpiew i taniec działają silniej niż rozumowe przekonywanie. Rytuał przemawia do Młodszego Ja, które nie rozumie słów, ale reaguje na obrazy i ruch, a dopiero przez nie otwiera się droga do Głębszego Ja.

Spiralny taniec

Owocem tej syntezy była książka The Spiral Dance: A Rebirth of the Ancient Religion of the Great Goddess, opublikowana w 1979 roku. Ukazała się w tym samym roku co Drawing Down the Moon Margot Adler i obie publikacje razem otworzyły nowy etap w historii amerykańskiego pogaństwa: przestało ono być wiedzą przekazywaną w nielicznych, zamkniętych grupach i stało się ruchem dostępnym dla każdego, kto miał w ręku dobrze napisany podręcznik.

The Spiral Dance jest książką o podwójnym charakterze. Zawiera praktyczny kurs magii – ćwiczenia z wyobraźnią, oddechem, energią, opisy tworzenia kręgu, inwokacji, świąt koła roku i pracy w grupie – ale jednocześnie przedstawia czarownictwo jako religię Bogini, której wizja świata stanowi alternatywę dla dominującej kultury zachodniej. Bogini jest tu przede wszystkim symbolem immanencji: boskości obecnej w naturze, w ciałach, w cyklach życia i śmierci. Nie jest istotą odległą, która nagradza i karze, lecz rzeczywistością, z którą jesteśmy połączeni i którą możemy rozpoznać w sobie.

Pierwsze wydanie książki odwoływało się do popularnej wówczas narracji o prehistorycznej, pokojowej kulturze matriarchalnej, zniszczonej przez patriarchalnych najeźdźców, oraz o ciągłości tradycji czarownic od czasów przedchrześcijańskich. W późniejszych wydaniach Starhawk przyznała, że wiele z tych twierdzeń nie wytrzymuje krytyki historycznej, i przedstawiła swoją religię jako twórczą odnowę, a nie przekaz nieprzerwanej linii. Ta ewolucja jest znamienna: książka, która uczyniła ją sławną, została przez nią samą poddana rewizji w świetle badań, bez porzucenia rdzenia duchowej wizji.

Moc od wewnątrz i polityka rytuału

Jeszcze ważniejsza dla zrozumienia jej drogi jest kolejna książka, Dreaming the Dark: Magic, Sex and Politics (1982). Starhawk proponuje w niej rozróżnienie, które stało się jednym z najczęściej przywoływanych pojęć współczesnej duchowości politycznej. Odróżnia „władzę nad” (power-over), czyli dominację opartą na przemocy, hierarchii i strachu, od „mocy od wewnątrz” (power-from-within), wypływającej z poczucia własnej wartości, twórczości i połączenia ze światem. Trzecim pojęciem jest „moc z innymi” (power-with), wpływ, jaki człowiek wywiera w grupie równych sobie dzięki zaufaniu i szacunkowi.

W tej perspektywie magia staje się praktyką polityczną. Jeśli dominująca kultura wpaja ludziom przekonanie o ich bezsilności i oddzieleniu od natury, to rytuał przywracający poczucie połączenia i wewnętrznej mocy jest aktem oporu. Starhawk definiowała magię, nawiązując do znanej formuły Diona Fortune, jako sztukę zmieniania świadomości z własnej woli, ale nadawała jej wyraźnie wspólnotowy i społeczny sens. Przemiana jednostki i przemiana społeczeństwa były w jej ujęciu dwoma aspektami tego samego procesu.

Ta teoria nie pozostała na papierze. Na przełomie lat 70. i 80. Starhawk uczestniczyła w ruchu antynuklearnym w Kalifornii. W 1981 roku brała udział w blokadzie budowanej elektrowni jądrowej Diablo Canyon, organizowanej przez Abalone Alliance, a w kolejnych latach w akcjach przeciwko Laboratorium Narodowemu Lawrence'a Livermore'a, gdzie prowadzono prace nad bronią jądrową. Uczestników tych protestów aresztowano setkami; Starhawk spędziła kilka okresów w areszcie. W tych warunkach, w celach i obozach protestujących, rytuał zyskiwał funkcję praktyczną: pomagał utrzymać spójność grupy, rozładować lęk, przeżyć wspólnie napięcie i przemienić je w odwagę.

Ruchy antynuklearne tamtego okresu posługiwały się metodami, które wywarły trwały wpływ na sposób działania wspólnoty Starhawk: grupami pokrewieństwa (affinity groups), decyzjami podejmowanymi przez konsensus, rotacyjnym przewodnictwem i niechęcią do formalnych hierarchii. Zostały one przeniesione do sfery religijnej, tworząc nowy model organizacji duchowej, w którym nie ma arcykapłanki ani arcykapłana sprawujących władzę nad kręgiem.

Reclaiming: wspólnota bez hierarchii

Reclaiming powstało około 1980 roku w San Francisco jako kolektyw kobiet – początkowo grupa Starhawk i jej przyjaciółek – prowadzący warsztaty i publiczne rytuały. Nazwa wyrażała program: chodziło o odzyskanie tego, co zostało utracone – sacrum ciała, natury, kobiecości – oraz o odzyskanie przestrzeni publicznej dla duchowości. Z czasem kolektyw rozrósł się w sieć grup, nauczycieli i wspólnot rozsianych po Ameryce Północnej, Europie i Australii.

Charakterystyczną formą Reclaiming stały się obozy czarownic (witchcamps), kilkudniowe zgromadzenia w naturze, łączące naukę magii, rytuał, pracę z mitem i wspólnotowe życie. Corocznym wydarzeniem w San Francisco jest Spiral Dance w noc Samhain – publiczny rytuał, w którym uczestnicy tańczą w spirali, wspominając zmarłych i odnawiając więź ze wspólnotą. Rytuał ten, organizowany od 1979 roku, stał się czymś w rodzaju wizytówki tradycji.

Sam styl rytuału w Reclaiming różni się od liturgii odczytywanej z księgi. Ceremonia ma zwykle ustaloną strukturę – oczyszczenie, ugruntowanie, wytyczenie kręgu, wezwanie żywiołów i bóstw, część zasadniczą, podniesienie mocy i zamknięcie – ale jej treść powstaje za każdym razem na nowo, przygotowywana przez zespół, który dzieli się zadaniami. Ważną rolę odgrywają prowadzony trans, praca z wyobrażeniami, improwizowany śpiew i taniec. Krótkie, wielokrotnie powtarzane pieśni, takie jak przypisywana Starhawk fraza o Bogini, która zmienia wszystko, czego dotknie, pełnią funkcję podobną do mantry: wyciszają rozumowe Mówiące Ja i pozwalają grupie wejść we wspólny rytm. W tym sensie Reclaiming przeniosło na grunt zbiorowy psychologię rytuału, którą Starhawk wyniosła z nauki u Andersonów. Ekstaza nie jest tu przywilejem nielicznych wtajemniczonych, lecz doświadczeniem, które dobrze zaprojektowany obrzęd może otworzyć przed każdym uczestnikiem.

W 1997 roku wspólnota przyjęła dokument zwany Principles of Unity, który określa jej podstawowe przekonania: świętość ziemi i życia, obecność boskości w każdym człowieku, wartość różnorodności, osobistą odpowiedzialność i łączenie duchowości z działaniem na rzecz sprawiedliwości społecznej i ekologicznej. Dokument wyraźnie stwierdza, że każdy może praktykować magię i rytuał oraz że wspólnota szanuje różne drogi duchowe. Reclaiming nie jest więc tradycją inicjacyjną w ścisłym sensie, choć inicjacje w niej istnieją; jest raczej wspólnotą praktyki, w której otwartość ma pierwszeństwo przed tajemnicą.

Od elektrowni do permakultury

Późniejsza twórczość Starhawk potwierdza ciągłość jej zasadniczej intuicji. W Truth or Dare (1987) rozwijała teorię władzy i oporu, w powieści The Fifth Sacred Thing (1993) przedstawiła utopijną wizję San Francisco jako ekologicznej wspólnoty broniącej się przed militarystycznym reżimem, a w kolejnych dekadach uczestniczyła w ruchu alterglobalistycznym, między innymi w protestach przeciwko szczytowi Światowej Organizacji Handlu w Seattle w 1999 roku. W ostatnich latach poświęciła się permakulturze, prowadząc kursy łączące ekologię praktyczną z duchowością ziemi.

Ta trajektoria pokazuje, że dla Starhawk przejście od rytuału do polityki i od polityki do ogrodnictwa nie było zmianą tematu. Za każdym razem chodziło o to samo: o przywrócenie relacji między człowiekiem a światem, który przestaje być martwym zasobem, a staje się ciałem Bogini. Krytycy zarzucali jej, że miesza religię z polityką, że upraszcza historię i że jej wizja jest zbyt silnie związana z kalifornijską kontrkulturą. Zwolennicy podkreślają, że to właśnie ona pokazała, jak duchowość pogańska może stać się źródłem odpowiedzialnego działania w świecie.

Niezależnie od ocen, wpływ Starhawk na kształt współczesnego czarownictwa jest trudny do przecenienia. The Spiral Dance sprzedała się w setkach tysięcy egzemplarzy i była tłumaczona na wiele języków. Dla wielu osób pierwszym kontaktem z religią Bogini nie był inicjacyjny kowen, lecz właśnie ta książka i publiczny rytuał w duchu Reclaiming. Czarownictwo, które w swojej najwcześniejszej formie było praktyką ukrytą, zostało przez nią wyprowadzone na ulice, pod bramy elektrowni i do ogrodów – i właśnie w tym przeniesieniu leży jej oryginalność.