Jerzy Prokopiuk i polska recepcja ezoteryki

Erudyta w czasach niedoboru

Jerzy Prokopiuk (1931–2021) należał do pokolenia, które dorastało w czasach, gdy książki o religii pozachrześcijańskiej, mistyce i ezoteryce były w Polsce towarem rzadkim, a często podejrzanym. Oficjalna kultura PRL dopuszczała religioznawstwo, zwłaszcza w wydaniu marksistowskim, i nie zamykała drogi do przekładów klasyki humanistycznej, ale traktowała z nieufnością wszystko, co pachniało irracjonalizmem. W takim klimacie erudyta zainteresowany gnozą, okultyzmem i psychologią nieświadomości musiał działać ostrożnie: wybierać autorów, których można było przedstawić jako uczonych, pisać wstępy, które usprawiedliwiały publikację w języku akademickim, i cierpliwie czekać na decyzje wydawnicze.

Prokopiuk opanował tę sztukę w stopniu niezwykłym. Jego rolą nie było zakładanie ruchów ani głoszenie objawień, lecz pośrednictwo: przenoszenie do polszczyzny tekstów, które w Europie Zachodniej uchodziły za podstawowe, a w Polsce pozostawały niedostępne. Działał jako tłumacz, redaktor, autor przedmów i przypisów, a z czasem także jako eseista, który objaśniał czytelnikom, czym jest gnoza, dlaczego warto czytać Junga i jak rozumieć Steinera. W ten sposób powstał zestaw lektur, który z perspektywy czasu można nazwać kanonem, choć nikt go formalnie nie ogłaszał.

Jung po polsku

Szczególne miejsce w tej pracy zajmuje Carl Gustav Jung. Wybór jego pism pod tytułem Archetypy i symbole, opracowany i przełożony przez Prokopiuka, ukazał się w 1976 roku nakładem Czytelnika i przez długie lata był dla polskich czytelników głównym źródłem wiedzy o psychologii analitycznej. Wybór obejmował teksty o archetypach i nieświadomości zbiorowej, o procesie indywiduacji, o symbolice religijnej i alchemicznej, a obszerny wstęp tłumacza umieszczał je w szerszym kontekście dziejów myśli.

Wydanie Junga w kraju, w którym psychoanaliza przez lata była podejrzana ideologicznie, miało znaczenie wykraczające poza psychologię. Jung pokazywał, że mity, sny, wizje mistyków i obrazy alchemików nie są jedynie przesądami minionych epok, lecz mają sens dla współczesnego człowieka. Dla polskich czytelników lat siedemdziesiątych była to otwarta furtka do świata, który oficjalna kultura spychała na margines. Prokopiuk, przedstawiając Junga jako uczonego i klasyka, umożliwił jednocześnie lekturę bardziej osobistą, w której archetyp stawał się kluczem do własnego życia wewnętrznego.

W kolejnych dekadach tłumacz kontynuował pracę nad Jungiem i nad autorami z jego kręgu, a jego przekłady stały się punktem odniesienia dla późniejszych tłumaczy i wydawców. Nie wszystkie rozwiązania terminologiczne przetrwały próbę czasu, i późniejsze edycje niekiedy je korygowały. Nie zmienia to faktu, że polskie słownictwo psychologii analitycznej powstawało w znacznej mierze w jego warsztacie.

Dla czytelników zainteresowanych tradycją hermetyczną szczególnie ważne było to, że w ujęciu Prokopiuka Jung pojawiał się jako interpretator alchemii i gnozy, a nie tylko jako klinicysta. Szwajcarski psycholog czytał traktaty alchemiczne jako zapis procesów psychicznych rzutowanych na materię i widział w gnostykach starożytnych prekursorów psychologii nieświadomości. Polski tłumacz eksponował ten wątek, ponieważ łączył on trzy obszary jego zainteresowań. Dzięki temu wielu czytelników poznało symbolikę Wielkiego Dzieła najpierw przez Junga, a dopiero później przez same źródła, co miało swoje dobre i złe strony: otwierało drogę do lektury duchowej, ale utrwalało też przekonanie, że psychologiczna interpretacja alchemii jest jedyną możliwą.

Steiner i nieformalny obieg

Drugim wielkim nurtem pracy Prokopiuka była antropozofia. Rudolf Steiner, twórca tego ruchu, przez większą część okresu powojennego praktycznie nie istniał w polskim obiegu wydawniczym; jego książki można było znaleźć w przedwojennych przekładach, w zbiorach prywatnych i w tekstach przepisywanych na maszynie. Prokopiuk, sam związany z ruchem antropozoficznym, tłumaczył Steinera przez wiele lat, początkowo dla wąskiego grona, a po 1989 roku dla oficjalnych wydawnictw. Antropozofia miała w Polsce przedwojenne korzenie, lecz po wojnie jej ciągłość została przerwana, a nieliczni zwolennicy działali bez struktur i bez możliwości publikacji. Odbudowa ruchu po 1989 roku opierała się więc w dużej mierze na tekstach, które trzeba było przełożyć od nowa lub poprawić. Prokopiuk dostarczał ich w tempie, które budzi podziw, i przez to stał się dla polskiej antropozofii kimś więcej niż tłumaczem: jej głosem w kulturze ogólnej, obecnym w prasie, w wywiadach i na spotkaniach autorskich.

Mówiąc o nieformalnym obiegu ezoteryki w PRL, trzeba zachować ostrożność, ponieważ jego dokumentacja jest skąpa, a wspomnienia uczestników nie zawsze są precyzyjne. Wiadomo jednak, że istniały prywatne spotkania, odczyty w mieszkaniach i krążące między przyjaciółmi maszynopisy, w których zachowywano teksty niedostępne w księgarniach. Prokopiuk był jedną z postaci, wokół których takie kręgi się skupiały. Jego warszawskie mieszkanie, według relacji znajomych, pełniło funkcję salonu, w którym rozmawiano o gnozie, antropozofii i literaturze, a gospodarz bywał zarówno nauczycielem, jak i bibliotekarzem.

Ten nieformalny obieg miał swoje ograniczenia. Nie pozwalał na systematyczne wydania krytyczne, nie dawał możliwości dyskusji publicznej, sprzyjał też powstawaniu środowisk zamkniętych. Zarazem jednak utrzymywał przy życiu tradycje, które w przeciwnym razie zostałyby w Polsce całkowicie zapomniane. Gdy po przełomie 1989 roku nastąpił wybuch zainteresowania ezoteryką, wydawcy mogli sięgnąć po przekłady i opracowania gotowe od lat. Istotna część tej gotowości była zasługą Prokopiuka.

Labirynty herezji i gnoza jako postawa

Jako autor Prokopiuk najpełniej wypowiedział się w tomach esejów, z których najważniejsze to Labirynty herezji (1999) oraz Gnoza i gnostycyzm (2004). Nie są to monografie historyczne w ścisłym sensie, lecz zbiory szkiców, w których erudycja łączy się z zaangażowaniem. Autor omawia w nich rozmaite nurty heterodoksji: od starożytnych gnostyków, przez średniowiecznych dualistów, po nowożytną teozofię i myśl ezoteryczną XX wieku. Interesuje go nie tylko to, co dane prądy głosiły, lecz także to, dlaczego Kościół i władze uznawały je za groźne.

Gnoza w ujęciu Prokopiuka to więcej niż historyczny ruch religijny pierwszych wieków chrześcijaństwa. Jest postawą duchową, która powraca w różnych epokach: przekonaniem, że zbawienie dokonuje się przez poznanie, że świat w swojej obecnej postaci nie jest ostatecznym domem człowieka i że w duszy ukryta jest iskra, którą trzeba rozpoznać. Prokopiuk szukał tej postawy u Blake'a, u Junga, u Steinera, w literaturze romantycznej i w nowoczesnej sztuce. Nazywał siebie gnostykiem, i to nie w sensie wyznaniowym, lecz jako kogoś, kto przyjmuje poznanie za drogę.

To szerokie rozumienie gnozy budziło sprzeciw historyków religii, którzy wskazywali, że rozciągnięcie pojęcia na tak wiele zjawisk zaciera różnice między nimi. Spór ten nie jest specyficznie polski; podobne dyskusje toczyły się w literaturze światowej, gdzie badacze coraz częściej kwestionowali użyteczność samego terminu „gnostycyzm”. Prokopiuk znał te dyskusje i odpowiadał na nie po swojemu: jako eseista, a nie jako filolog, bronił prawa do szukania wspólnego rdzenia w różnorodności. Jego książki trzeba więc czytać jako świadectwo pewnej wizji, nie jako podręcznik. Odkrycie biblioteki z Nag Hammadi i jej stopniowe publikowanie w drugiej połowie XX wieku dało tej wizji nowe paliwo, choć Prokopiuk korzystał z niego raczej jako komentator niż wydawca tekstów.

Kanon jako dziedzictwo

Trwałość wpływu Prokopiuka wynika w dużej mierze z tego, że działał w kilku rejestrach jednocześnie. Dla czytelnika szukającego wiedzy był autorem przystępnych wstępów i przypisów. Dla poszukującego duchowo był nauczycielem i rozmówcą, który traktował jego pytania poważnie. Dla środowiska wydawniczego po 1989 roku był ekspertem, do którego można się zwrócić z prośbą o przekład, opinię czy przedmowę. W każdej z tych ról przekazywał tę samą wiadomość: że zachodnia ezoteryka ma swoją historię, swoich klasyków i swoje rygory, i że zasługuje na lekturę równie uważną jak filozofia akademicka.

Kanon, który w ten sposób powstał, był oczywiście wybiórczy. Dominowali w nim autorzy niemieckojęzyczni, co odzwierciedlało kompetencje i sympatie tłumacza. Słabiej reprezentowany był okultyzm francuski, a niemal nieobecny – brytyjski okultyzm ceremonialny. Gnostycyzm był w nim widziany przez pryzmat Junga i antropozofii, co nadawało mu określony charakter: psychologiczny i duchowy raczej niż historyczny i filologiczny. Kolejne pokolenia badaczy mogły ten obraz uzupełniać i korygować, korzystając z rozwoju akademickich studiów nad ezoteryką, który w Polsce nastąpił dopiero po 2000 roku.

Nie zmienia to faktu, że przez kilka dziesięcioleci to właśnie Prokopiuk wyznaczał, co polski czytelnik może przeczytać, jeśli chce poznać tę dziedzinę. Wielu późniejszych tłumaczy, wydawców i badaczy wspomina jego książki jako pierwszy kontakt z tematem. W historii kultury polskiej jego rola jest porównywalna z rolą tych pośredników, którzy w innych epokach przenosili do kraju nowe prądy myśli: nie byli twórcami systemów, ale bez nich systemy te nie zaistniałyby w polszczyźnie.

Śmierć Prokopiuka w 2021 roku zamknęła pewien rozdział, w którym jeden człowiek mógł pełnić rolę niemal całej instytucji. Dzisiejszy czytelnik ma do dyspozycji uniwersyteckie seminaria, recenzowane czasopisma, krytyczne wydania źródeł i internetowe biblioteki. Przyszedł jednak do tego bogactwa drogą, którą przetarł erudyta pracujący przy biurku pełnym niemieckich książek, w czasach, gdy każda strona przekładu była zakładem o to, czy kiedykolwiek ujrzy druk. Ów zakład się opłacił, a jego owocem jest polska biblioteka ezoteryki, której fundamenty przetrwały zmianę epok.

Trudno przy tym oddzielić tłumacza od świadka. Prokopiuk nie ukrywał, że teksty, które przekładał, były dla niego drogą życia, a nie tylko przedmiotem pracy. Ta osobista stawka nadawała jego przedmowom żar, którego brakuje wielu opracowaniom akademickim, ale też wymaga od dzisiejszego czytelnika krytycznej czujności. Najlepszym sposobem uczczenia jego dorobku jest więc lektura uważna: wdzięczna za otwarte drzwi, lecz świadoma, że za nimi zaczyna się dopiero samodzielna droga przez źródła.