Józef Hoene-Wroński i mesjanizm absolutny

Józef Maria Hoene-Wroński, matematyk i filozof żyjący we Francji, ogłosił system nazwany przez siebie mesjanizmem, czyli ostateczną reformą ludzkiej wiedzy, a francuscy okultyści – przede wszystkim Éliphas Lévi i krąg Papusa – uczynili z niego wzór wiedzy absolutnej, choć sam autor nie uważał się za maga.

Portret Józefa Marii Hoene-Wrońskiego (1776–1853), polskiego filozofa, około 1840 – domena publiczna · Wikimedia Commons

Żołnierz, który odkrył Absolut

Józef Hoene urodził się w 1776 roku w Wolsztynie, w Wielkopolsce, w rodzinie budowniczego pochodzenia czeskiego. Jako młody człowiek wstąpił do wojska, walczył w artylerii w czasie insurekcji kościuszkowskiej, dostał się do niewoli rosyjskiej i przez kilka lat służył w armii carskiej. Po zwolnieniu wyjechał do Niemiec, gdzie zetknął się z filozofią Kanta, która na zawsze określiła jego sposób myślenia. Około 1800 roku znalazł się w Marsylii, w szeregach Legionów Polskich, i tam, jak sam później opowiadał, przeżył moment, który uznał za najważniejszy w swoim życiu.

Według jego własnej relacji 15 sierpnia 1803 roku, podczas balu wydanego w Marsylii z okazji urodzin Napoleona, doznał nagłego olśnienia: zrozumiał istotę Absolutu i prawa, według którego rzeczywistość wyłania się z niego. Data ta stała się dla niego czymś w rodzaju prywatnego święta objawienia. Odtąd wszystko, co pisał – a pisał bardzo dużo – traktował jako rozwinięcie i zastosowanie tego jednego odkrycia. W tym samym okresie przyjął nazwisko Wroński, pod którym wszedł do historii.

Matematyka była w jego biografii zarówno zawodem, jak i dowodem. Od 1810 roku, już w Paryżu, przedstawiał instytucjom naukowym rozprawy, w których twierdził, że odnalazł prawo najwyższe całej analizy matematycznej. Spotykał się z rezerwą i krytyką, co interpretował jako niezrozumienie albo złą wolę. Dla historyka idei ważne jest tylko to, że w jego przekonaniu matematyka nie była jedną z dziedzin wiedzy, lecz pierwszym obszarem, na którym prawo Absolutu dało się wykazać z całą ścisłością. Kto przyjął jego wzory, miał też przyjąć jego metafizykę.

Sprawa Arsona

Najbardziej znanym epizodem paryskiego życia Wrońskiego jest spór z Pierre'em Arsonem, zamożnym kupcem i bankierem z Nicei, który około 1812 roku stał się jego uczniem i mecenasem. Według relacji obu stron Arson zgodził się finansować Wrońskiego w zamian za wtajemniczenie w odkrytą przez niego wiedzę absolutną. Przez kilka lat płacił, słuchał wykładów i podpisywał dokumenty potwierdzające, że został dopuszczony do tajemnicy. Około 1815–1816 roku relacja się załamała: Arson uznał, że otrzymał jedynie mętne wywody, i odmówił dalszych płatności, Wroński zaś domagał się należności i rozgłosił sprawę w publicznych pismach.

Spór zakończył się procesem sądowym i wymianą broszur, w których obaj przedstawiali własną wersję wydarzeń. Wroński opisywał siebie jako myśliciela oszukanego przez człowieka, który chciał posiąść najwyższą wiedzę bez wysiłku jej zrozumienia; Arson przedstawiał siebie jako ofiarę obietnic bez pokrycia. Szczegóły kwot i postanowień sądowych bywają w późniejszych biografiach podawane różnie i nie wszystkie da się dziś zweryfikować. Sprawa przylgnęła jednak do Wrońskiego na całe życie i dla wielu współczesnych stała się dowodem, że mają do czynienia z uczonym wizjonerem, którego roszczenia przekraczają wszelką miarę.

Z perspektywy historii ezoteryki epizod ten ma znaczenie, które wykracza poza anegdotę. Pokazuje, że Wroński rozumiał swoją wiedzę jako coś, czego można nauczyć i co można przekazać – ale wyłącznie w drodze długiej, osobistej inicjacji. Absolut nie był dla niego przedmiotem prywatnej kontemplacji, lecz doktryną, którą trzeba przyswoić krok po kroku. Ten rys mistrzowsko-uczniowski uczynił go później atrakcyjnym dla środowisk, które same organizowały się wokół idei stopniowego wtajemniczenia.

Mesjanizm jako reforma absolutna

Termin „mesjanizm” Wroński wprowadził do swojej twórczości w latach trzydziestych XIX wieku. W 1831 roku ukazał się Prodrome du messianisme, w kolejnych latach tomy zatytułowane Messianisme, union finale de la philosophie et de la religion, a w 1847 roku trzytomowe dzieło Messianisme ou réforme absolue du savoir humain, które można uznać za najpełniejszy wykład jego systemu. Część pism, w tym Apodictique messianique, wydano dopiero po jego śmierci.

Mesjanizm nie oznaczał u Wrońskiego oczekiwania na osobowego zbawiciela ani narodowego posłannictwa Polski, z którym słowo to kojarzy się dziś najczęściej. Oznaczał epokę, w której ludzkość osiągnie prawdę absolutną w nauce i dobro absolutne w życiu społecznym, kończąc długi okres sporów między wiarą a rozumem, autorytetem a wolnością. Wroński dzielił dzieje na kolejne fazy: epokę wiary, w której panuje religia objawiona, epokę rozumu krytycznego, w której panuje nauka i rewolucja, oraz nadchodzącą epokę ostatecznego zjednoczenia filozofii i religii. Swoje własne dzieło uważał za próg tej trzeciej epoki.

Rdzeniem systemu było tak zwane prawo tworzenia. Opisywało ono, jak z Absolutu, w którym byt i wiedza są jednym, wyłaniają się dwa przeciwstawne elementy – w terminologii Wrońskiego element bytu i element wiedzy – a następnie, przez ich wzajemne oddziaływanie i neutralizację, cała struktura rzeczywistości. Schemat ten, przypominający w ogólnym zarysie dialektyki niemieckiego idealizmu, Wroński stosował do matematyki, fizyki, polityki i religii, tworząc tabele o wielu członach, w których każda dziedzina miała swoje miejsce. Wierzył, że raz odkryte prawo pozwala wyprowadzić wszystkie gałęzie nauki a priori.

Warto podkreślić, czym ten Absolut różni się od Absolutu mistyków. Wroński nie opisuje go jako przepaści, w której gaśnie poznanie, ani jako celu ekstatycznego zjednoczenia. Absolut jest u niego zasadą rozumu w najwyższym stopniu, dostępną dla myśli, która przeszła przez krytykę kantowską i ją przekroczyła. Olśnienie z 1803 roku nie było więc w jego oczach widzeniem, lecz odkryciem, porównywalnym raczej z odkryciem prawa fizycznego niż z doświadczeniem religijnym. Ten rys intelektualistyczny odróżnia go od większości ezoteryków, którzy go później czcili, i tłumaczy, dlaczego tak często mówił o sobie jako o uczonym, a nie o proroku. Zarazem jego język przepełnia patos objawienia, co czyniło go dwuznacznym dla obu stron: dla akademii był zbyt profetyczny, dla wizjonerów – zbyt matematyczny.

Do tej konstrukcji dołączał program polityczny. W pismach skierowanych do monarchów, papieża i rządów europejskich, a także w rozważaniach nazywanych metapolityką, przedstawiał mesjanizm jako jedyną drogę przezwyciężenia konfliktu między stronnictwem prawa boskiego a stronnictwem praw ludzkich. Adresaci nie odpowiadali. Wroński żył coraz skromniej, otoczony niewielkim kręgiem wielbicieli, i zmarł w 1853 roku w Neuilly pod Paryżem.

Prognometr i Éliphas Lévi

Wśród rozmaitych wynalazków Wrońskiego – od projektów pojazdów poruszających się po ruchomych szynach po urządzenia rachunkowe – szczególne miejsce w legendzie okultystycznej zajmuje prognometr. Wroński pracował nad przyrządem, który miał na podstawie swojego prawa matematycznego umożliwiać obliczanie zjawisk przyszłych, a w każdym razie przewidywanie przebiegu procesów. Zachowane informacje o konstrukcji i działaniu tego urządzenia są skąpe i w dużej mierze pochodzą od osób, które miały interes w jego mitologizacji.

Najważniejszym takim świadkiem był Alphonse-Louis Constant, znany jako Éliphas Lévi. Spotkał on starego Wrońskiego w ostatnich latach jego życia i był pod wielkim wrażeniem jego erudycji. W swoich dziełach, zwłaszcza w Dogme et rituel de la haute magie i w Histoire de la magie, przedstawiał go jako jednego z niewielu nowożytnych mędrców, którzy zbliżyli się do wiedzy absolutnej, i wiązał z nim prognometr jako przyrząd odpowiadający kabalistycznym i hermetycznym ambicjom przewidywania. W późniejszych opowieściach środowiska okultystycznego pojawia się wersja, że Lévi przejął ten przyrząd po śmierci Wrońskiego; nie ma jednak dokumentów, które by to jednoznacznie rozstrzygały.

Dla Lévi'ego Wroński był przede wszystkim dowodem, że nauka i wiara nie muszą się wykluczać. Matematyk, który mówi o Absolucie i proroctwie, pasował do jego własnego programu odnowienia magii jako wiedzy synkretycznej. Lévi przyswoił sobie słownictwo Wrońskiego – absolut, reforma wiedzy, prawo uniwersalne – i stopił je z kabałą, tarotem i nauką o świetle astralnym, w której sam Wroński nie miał udziału. Ten proces przyswojenia dobrze pokazuje, jak francuski okultyzm budował swój kanon: z dzieł autorów, którzy często nie uważali się za okultystów, wyodrębniał to, co dało się włączyć w obraz jednej wiedzy tajemnej.

Spuścizna w kręgu Papusa

Pod koniec XIX wieku Papus i jego współpracownicy włączyli Wrońskiego do grona swoich patronów. W czasopismach i kompendiach tego środowiska jego imię pojawiało się obok Fabre'a d'Olivet, Saint-Yves'a d'Alveydre i Lévi'ego, a sam termin „mesjanizm” traktowano jako nazwę wiedzy syntetycznej, łączącej naukę, filozofię i religię. Dla okultystów przełomu wieków, którzy chcieli występować jako ludzie nowoczesnej nauki, a nie zabobonu, autor tomów pełnych wzorów matematycznych był szczególnie cennym sprzymierzeńcem. W pierwszej połowie XX wieku jego pisma systematycznie opracowywał francuski filozof Francis Warrain, który starał się przedstawić je jako spójną filozofię, a nie tylko zbiór proroctw.

W Polsce recepcja potoczyła się innym torem. Wroński, piszący po francusku i prawie zupełnie oderwany od emigracyjnych sporów, był znany głównie wąskiemu gronu entuzjastów, a jego mesjanizm często mieszano z mesjanizmem narodowym romantyków, choć różnił się od niego zasadniczo. Dopiero na przełomie XIX i XX wieku polscy filozofowie i publicyści zaczęli wydawać przekłady i opracowania, nierzadko z apologetycznym zapałem, który więcej mówił o potrzebach czytelników niż o samym autorze.

Postać Wrońskiego zajmuje w historii ezoteryki miejsce szczególne. Nie praktykował magii, nie zakładał lóż, nie zajmował się kabałą jako techniką; był przekonanym racjonalistą, który chciał rozciągnąć ścisłość matematyki na całość bytu. Właśnie dlatego stał się dla okultystów symbolem: człowiekiem, który rzekomo osiągnął to, czego oni szukali innymi drogami – wiedzę, w której nie ma już podziału na naukę i objawienie. Mit Wrońskiego jako maga Absolutu jest w dużej mierze dziełem jego czytelników, ale to on dostarczył im materiału, z którego mogli go zbudować.