Michael Bertiaux i Voudon Gnostic Workbook

Kapłan z Seattle na Haiti

Michael Paul Bertiaux urodził się w 1935 roku w Seattle. W młodości studiował filozofię i teologię, a jego zainteresowania od początku obejmowały zarówno klasyczną metafizykę, jak i ezoterykę. Na początku lat sześćdziesiątych wyjechał na Haiti, gdzie miał pracować w misji edukacyjnej związanej z Kościołem episkopalnym. Ten pobyt okazał się dla niego punktem zwrotnym. Według jego własnej relacji poznał tam Hectora-François Jean-Maine'a, kapłana i okultystę, który wprowadził go w tajną tradycję łączącą miejscowe voodoo z europejskim ezoteryzmem.

Po powrocie do Stanów Zjednoczonych Bertiaux osiadł w Chicago, gdzie przez wiele lat pracował zawodowo jako pracownik socjalny. Równocześnie kierował kilkoma stowarzyszeniami ezoterycznymi o rozbudowanych nazwach, z których najważniejsze to Monastery of the Seven Rays, Ordo Templi Orientis Antiqua oraz La Couleuvre Noire. Organizacje te nigdy nie były liczne. Ich główną formą działalności była korespondencja: kursy przesyłane uczniom w postaci kolejnych lekcji, przeplatane okazjonalnymi spotkaniami w Chicago.

Bertiaux jest także malarzem. Jego obrazy, przedstawiające bóstwa, duchy i wizyjne krajobrazy w intensywnej kolorystyce, pokazywano na wystawach sztuki ezoterycznej i nieprofesjonalnej. Ta druga strona jego twórczości przypomina, że system, który stworzył, był w znacznej mierze dziełem wyobraźni wizualnej, a nie tylko intelektualnej konstrukcji.

Postać Bertiaux od dawna przyciąga zresztą uwagę dziennikarzy i filmowców, którzy chętnie przedstawiają go jako ekscentrycznego czarnoksiężnika z przedmieść Chicago. Taki portret jest atrakcyjny, ale mało pomocny. Znacznie więcej mówi o nim spokojna dwoistość jego życia: urzędowa praca w pomocy społecznej i równoległe, przez dziesięciolecia prowadzone pisanie lekcji dla rozproszonych po świecie uczniów.

Linia Jean-Maine'ów i Czarny Wąż

Fundamentem autorytetu Bertiaux jest opowieść o sukcesji. Według tradycji, którą sam przekazał, ojciec jego nauczyciela, Lucien-François Jean-Maine, był haitańskim kapłanem voodoo, który w podróżach do Europy zetknął się z francuskimi kręgami martynistycznymi i gnostyckimi, a następnie połączył ich przekaz z rodzimą tradycją. Miał on założyć na Haiti stowarzyszenie nazwane La Couleuvre Noire, czyli Czarny Wąż, oraz otrzymać z Europy pełnomocnictwa różnych zakonów, w tym gałęzi OTO. Hector-François Jean-Maine przejął to dziedzictwo, a następnie przekazał je Bertiaux.

Historyk musi w tym miejscu zachować ostrożność. Dokumenty potwierdzające ten łańcuch inicjacji są w większości znane jedynie z publikacji samego Bertiaux, a niezależne źródła haitańskie i europejskie, które pozwoliłyby go zweryfikować, nie zostały przedstawione. Nie znaczy to, że opowieść jest wymyślona, ale że jej status jest typowy dla zachodniej ezoteryki: genealogia inicjacyjna pełni tu funkcję mitu założycielskiego, który uprawomocnia naukę przez odniesienie do tajnego przekazu, a nie przez dowód archiwalny. Badacze współczesnego okultyzmu traktują ją zatem jako element samego systemu, a nie jako ustalenie historyczne.

Bez względu na to, jak było naprawdę, wybór takiej genealogii jest znaczący. Łączy ona dwie tradycje, które zachodnia kultura długo postrzegała jako swoje przeciwieństwa: europejski, piśmienny, kabalistyczny i chrześcijański ezoteryzm oraz afrokaraibską religię opętania, tańca i ofiary. W wizji Bertiaux obie są ze sobą zgodne, a ich połączenie ma tworzyć wyższą syntezę.

Voodoo gnostyckie

Pojęcie, które Bertiaux nadał swojemu systemowi, brzmi „voodoo gnostyckie” albo „voudon gnostycki”. Nie jest to haitańska religia w postaci praktykowanej w świątyniach, lecz jej metafizyczna reinterpretacja. Bóstwa voodoo, lwa, zostają w niej zestawione z eonami gnostyckimi, sefirami kabały i siłami astrologicznymi, a ich wzajemne relacje opisane językiem przypominającym zarazem teozofię, filozofię procesu i scholastykę. Rytuały służą nie tylko nawiązaniu kontaktu z duchami, lecz także wewnętrznej przemianie adepta i jego wejściu w wyższe stany świadomości.

Martynizm wnosi do tego systemu idee reintegracji, upadku i powrotu ducha do źródła, wywodzące się od Martinesa de Pasqually i Louisa-Claude'a de Saint-Martina. Kabała dostarcza struktury, w którą można wpisać poszczególne moce. Z kolei z tradycji thelemickiej Bertiaux przejął zarówno część słownictwa, jak i ideę zakonu o wielu stopniach, w którym wiedza przekazywana jest stopniowo. Szczególne miejsce zajmuje w jego nauce strona „nocna” – siły chaotyczne, chtoniczne i nieludzkie, które nie są traktowane jako zło, lecz jako niezbędny biegun kosmicznej całości.

Ta synkretyczna konstrukcja ma swoich krytyków. Badacze religii afrokaraibskich zwracają uwagę, że voodoo jest w niej przedstawione w sposób odległy od rzeczywistej praktyki haitańskiej, w której nie ma rozbudowanej metafizyki eonów ani kabalistycznych schematów. Bertiaux, jak wielu zachodnich okultystów przed nim, wykorzystał tradycję pozaeuropejską jako materiał dla własnej wizji, nadając jej znaczenia, których jej wyznawcy by nie rozpoznali. Jednocześnie jego system ma wartość jako świadectwo pewnego typu wyobraźni religijnej, która w drugiej połowie XX wieku szukała dróg wyjścia poza granice tradycyjnej ezoteryki zachodniej.

Haiti w wyobraźni Zachodu

Aby zrozumieć, co było nowego w projekcie Bertiaux, trzeba pamiętać, jak wyglądał obraz haitańskiej religii w kulturze amerykańskiej w połowie XX wieku. Popularne wyobrażenia ukształtowała w dużej mierze książka Williama Seabrooka The Magic Island z 1929 roku, która rozpowszechniła motyw zombie i przedstawiała voodoo jako świat mrocznych czarów, ofiar i grozy. Za nią poszło kino grozy, w którym Haiti stało się synonimem barbarzyńskiej magii. Na tym tle wyróżniała się praca Mayi Deren, amerykańskiej filmowczyni awangardowej, której Divine Horsemen z 1953 roku opisywała obrzędy z sympatią i próbą zrozumienia ich wewnętrznej logiki.

Bertiaux poszedł w innym kierunku niż obie te tradycje. Nie traktował voodoo ani jako egzotycznego zagrożenia, ani jako przedmiotu etnograficznego opisu, lecz jako nośnik wiedzy metafizycznej, którą można przełożyć na język europejskiej filozofii i wpisać w system zachodnich zakonów inicjacyjnych. W pewnym sensie odwrócił kolonialną hierarchię: to haitańska tradycja miała przechowywać tajemnice, do których europejscy okultyści nie mieli dostępu. Zarazem jednak zachował europejską ramę, w której ta tajemnica dopiero nabiera sensu, a przekaz Jean-Maine'ów okazuje się wartościowy właśnie dlatego, że przechował dawny martynizm i gnozę. Ta dwuznaczność jest jednym z najciekawszych rysów całego systemu.

Warto też pamiętać, że samo haitańskie voodoo jest religią głęboko synkretyczną, ukształtowaną przez spotkanie tradycji zachodnioafrykańskich z katolicyzmem w warunkach niewolnictwa i rewolucji. Utożsamienia lwa z katolickimi świętymi, obecność modlitw kościelnych w obrzędach i rola tzw. prêt savann, świeckiego recytatora modlitw katolickich, pokazują, że łączenie tradycji należało do samej jej natury. Bertiaux mógł więc przedstawiać swój synkretyzm jako kontynuację procesu, który na Haiti trwał od stuleci, choć skala i kierunek jego syntez daleko wykraczały poza to, co znała praktyka haitańska.

Księga z lekcji korespondencyjnych

The Voudon Gnostic Workbook ukazał się w 1988 roku nakładem nowojorskiego wydawnictwa Magickal Childe. Jest to obszerny tom, liczący kilkaset stron, który zbiera lekcje rozsyłane wcześniej uczniom kursów korespondencyjnych Bertiaux, głównie z lat siedemdziesiątych. Struktura książki zdradza to pochodzenie: kolejne części mają charakter samodzielnych wykładów, często powtarzają motywy, odsyłają do innych lekcji, a ich styl waha się od precyzyjnych wywodów teoretycznych po fragmenty wizyjne i instrukcje praktyczne. W 2007 roku książkę wznowiono w rozszerzonym wydaniu, co przyczyniło się do jej szerszego obiegu.

Lektura Workbook jest wyzwaniem nawet dla doświadczonych czytelników literatury okultystycznej. Bertiaux posługuje się neologizmami, rozbudowaną nomenklaturą i odniesieniami do systemów, które sam stworzył, nie zawsze je wyjaśniając. Obok tradycyjnych zagadnień magii rytualnej pojawiają się w niej rozdziały poświęcone tzw. inżynierii ezoterycznej, w której pojęcia zaczerpnięte z fizyki i techniki służą jako metafory albo narzędzia operacji duchowych. Jedno z takich zagadnień nazwał Bertiaux „wudotroniką”, łącząc słowo voodoo z elektroniką i zbliżając się do pomysłów znanych z amerykańskiej radioniki.

Książka zyskała reputację „najdziwniejszego” podręcznika magii XX wieku, a jej egzemplarze pierwszego wydania stały się poszukiwanymi rarytasami. Dla jednych jest skarbnicą oryginalnych idei i technik, dla innych dowodem na to, jak daleko może zajść wyobraźnia okultystyczna pozbawiona korekty tradycji. Obie oceny mają swoje uzasadnienie. Niewątpliwe jest jednak, że Workbook stworzył nowy język, którym w kolejnych dekadach posługiwali się autorzy i praktycy chcący wyjść poza klasyczne systemy Złotego Brzasku i Crowleya.

Wpływ i znaczenie

Najważniejszym kanałem rozpowszechnienia idei Bertiaux były prace autorów nurtu tyfoniańskiego, którzy już w latach siedemdziesiątych opisywali jego system jako jeden z przejawów nowej, „nocnej” magii. Dzięki nim chicagowskie stowarzyszenia, znane wcześniej jedynie wąskiemu kręgowi korespondentów, stały się punktem odniesienia dla czytelników w Europie i Ameryce. W kolejnych dekadach do systemu Bertiaux odwoływali się rozmaici praktycy magii chaosu i współczesnego okultyzmu eksperymentalnego, którzy cenili w nim swobodę łączenia tradycji i odwagę w eksplorowaniu sił uznawanych za ciemne.

Z punktu widzenia historii idei przypadek Bertiaux jest interesujący z kilku powodów. Pokazuje, jak w drugiej połowie XX wieku zachodni okultyzm sięgał po tradycje afrokaraibskie, które wcześniej przedstawiano wyłącznie w kategoriach egzotyki lub zagrożenia, i próbował wpisać je we własne ramy pojęciowe. Ilustruje też trwałość dziewiętnastowiecznego wzorca, w którym autorytet nauczyciela opiera się na tajnej linii przekazu, łączącej go z zapomnianymi mistrzami. Wreszcie dowodzi, że nawet w epoce masowych publikacji możliwe było stworzenie systemu, który przez dziesięciolecia funkcjonował głównie w obiegu korespondencyjnym, a jego wpływ okazał się nieproporcjonalnie duży wobec liczebności jego bezpośrednich uczniów.

Nie wszyscy historycy uznają ten wpływ za korzystny. Krytycy zarzucają systemowi Bertiaux brak spójności i nadmierną zależność od osobistych wizji autora, a także uproszczony obraz voodoo, który utrwala zachodnie stereotypy. Zwolennicy podkreślają jego oryginalność i odwagę. Bez względu na ocenę The Voudon Gnostic Workbook pozostaje jednym z kluczowych dokumentów późnego okultyzmu, w którym widać zarówno twórczą swobodę, jak i niebezpieczeństwa tradycji, która próbuje wchłonąć wszystkie inne.