Czym jest kabała hermetyczna

Krótka definicja

Kabała hermetyczna to zachodni, ezoteryczny system symboliczny, który z żydowskiej kabały przejął przede wszystkim schemat Drzewa Życia z dziesięcioma sefirami, dwadzieścia dwie litery alfabetu hebrajskiego i imiona Boże, a następnie uczynił z nich ramę przyporządkowań łączących tarot, astrologię, alchemię i magię ceremonialną. Ukształtowała się w XIX wieku, głównie we Francji i Anglii, w pracach Éliphasa Lévi i w nauczaniu Hermetycznego Zakonu Złotego Brzasku. Choć korzysta z żydowskich pojęć, różni się od kabały żydowskiej celami, metodą i miejscem w życiu religijnym.

W literaturze anglojęzycznej przyjął się zwyczaj różnicowania pisowni: Kabbalah dla tradycji żydowskiej, Cabala dla renesansowej kabały chrześcijańskiej i Qabalah dla nurtu hermetycznego. Nie jest to reguła naukowa, ale pożyteczne przypomnienie, że pod podobnym słowem kryją się trzy różne zjawiska. Polszczyzna ma jedno słowo, tym bardziej więc trzeba dopowiadać, o którą kabałę chodzi.

Trzy kabały

Kabała żydowska ukształtowała się w XII i XIII wieku w Prowansji i Hiszpanii, a jej najważniejszym dziełem stał się Zohar, komentarz do Tory spisany pod koniec XIII wieku w kręgu Mojżesza z Leónu. Później rozwinęła się w Safedzie w XVI wieku, w szkole Izaaka Lurii. Jest to mistyka wpisana w żydowskie życie religijne: w modlitwę po hebrajsku, w wypełnianie przykazań, w lekturę Tory i w życie wspólnoty. Sefiry są w niej aspektami boskiego życia, a praca kabalisty ma służyć naprawie świata i zjednoczeniu Boga z Jego obecnością w stworzeniu.

Kabała chrześcijańska narodziła się w renesansowej Italii. Giovanni Pico della Mirandola w swoich dziewięciuset tezach z 1486 roku umieścił dziesiątki tez kabalistycznych i twierdził, że żadna wiedza nie przekonuje o boskości Chrystusa lepiej niż magia i kabała. Korzystał z przekładów przygotowanych przez konwertytę Flawiusza Mitrydatesa. Johannes Reuchlin w De verbo mirifico z 1494 roku i De arte cabalistica z 1517 roku dowodził, że imię Jezusa w hebrajskiej postaci, powstałej przez dodanie litery szin do czteroliterowego imienia Boga, jest kluczem do całej tradycji. Kabała chrześcijańska była więc przede wszystkim narzędziem apologetyki i filozofii religii.

Kabała hermetyczna przejęła wiele z kabały chrześcijańskiej, lecz zmieniła jej cel. Nie chodziło już o dowód prawdy chrześcijaństwa, lecz o uniwersalny klucz do wszystkich symboli. Drzewo Życia przestało być przede wszystkim mapą życia Boga, a stało się szafą katalogową, w której każdy element – planeta, kolor, kamień, karta tarota, bóstwo dowolnej religii – otrzymywał swoje miejsce.

Od Agryppy do Złotego Brzasku

Pośrednikami między renesansem a XIX wiekiem byli Henryk Korneliusz Agryppa, który w trzeciej księdze De occulta philosophia z 1533 roku przedstawił imiona Boże, sefiry i hierarchie anielskie jako część magii ceremonialnej, oraz Christian Knorr von Rosenroth, którego Kabbala denudata z lat 1677–1684 udostępniła łacińskim czytelnikom obszerne fragmenty Zoharu. To właśnie z Knorra Samuel Liddell MacGregor Mathers przetłumaczył w 1887 roku na angielski The Kabbalah Unveiled. Układ ścieżek Drzewa, którym posługuje się dziś kabała hermetyczna, zna się z ryciny Athanasiusa Kirchera z połowy XVII wieku.

Decydujący krok zrobił Éliphas Lévi. W Dogme et rituel de la haute magie, wydanym w latach 1854–1856, połączył dwadzieścia dwie wielkie arkana tarota z dwudziestoma dwiema literami hebrajskimi. Tarot, który powstał w XV wieku we Włoszech jako gra karciana, a za ezoteryczną księgę uznał go dopiero Antoine Court de Gébelin w 1781 roku, otrzymał w ten sposób kabalistyczny fundament. Lévi umieścił Głupca przy literze szin; Złoty Brzask przesunął go na początek, przypisując mu literę alef, i ten układ upowszechnił się w świecie anglojęzycznym.

W Złotym Brzasku, założonym w 1888 roku, kabała hermetyczna stała się systemem nauczania. Stopnie zakonu odpowiadały sefirom: od Malkut dla zelatora po Tiferet dla adepta, a ścieżki łączące sefiry były drogami, które kandydat przechodził w rytuałach i medytacjach. Aleister Crowley zebrał te przyporządkowania w tabelach 777 z 1909 roku, a Dion Fortune w The Mystical Qabalah z 1935 roku wyłożyła je w formie przystępnej dla szerokiego czytelnika.

Równolegle we Francji Papus, czyli Gérard Encausse, w Le Tarot des Bohémiens z 1889 roku rozwinął system Lévi, łącząc karty, litery, liczby i imię Boże w jeden wielki klucz. Francuska i angielska gałąź okultyzmu różniły się szczegółami przypisań, co samo w sobie pokazuje, że nie chodziło o odkrycie dawnej, jedynej prawdy, lecz o konstrukcje rozwijane i poprawiane przez konkretnych autorów.

Drzewo Życia jako system przyporządkowań

Podstawą całej konstrukcji jest starsza od kabały średniowiecznej Sefer Jecira, Księga Stworzenia, krótki tekst o spornym datowaniu, według którego świat powstał przez trzydzieści dwie ścieżki mądrości: dziesięć sefir i dwadzieścia dwie litery. Litery dzieli ona na trzy grupy. Trzy „matki”, alef, mem i szin, odpowiadają żywiołom powietrza, wody i ognia; siedem „podwójnych” – planetom; dwanaście „prostych” – znakom zodiaku. Kabała hermetyczna przypisała każdą literę jednej ścieżce Drzewa, a przez Lévi i Złoty Brzask także jednej karcie tarota.

Numeracja jest prosta: sefiry mają numery od 1 do 10, a ścieżki kontynuują liczenie od 11 do 32. Ścieżka 11, łącząca Keter i Chochmę, nosi literę alef i odpowiada Głupcowi, ścieżka 32, łącząca Jesod i Malkut, nosi literę taw i odpowiada Światu. Drzewo dzieli się też na trzy filary: lewy, surowości, z Biną, Gewurą i Hodem; prawy, łaski, z Chochmą, Chesedem i Necachem; środkowy, równowagi, z Keterem, Tiferet, Jesodem i Malkut. W praktyce Złotego Brzasku każdej sefirze przypisano barwy, imię Boże, archanioła, chór anielski i planetę, tak że jedno spojrzenie na Drzewo przywołuje całą sieć znaczeń.

Najbardziej rozbudowane były skale barw. Złoty Brzask posługiwał się czterema skalami, nazwanymi skalą Króla, Królowej, Księcia i Księżniczki, i odnosił je do czterech światów kabały, tak że każda sefira i każda ścieżka miała cztery różne kolory zależnie od poziomu, na którym się ją rozważa. Crowley zamieścił te skale w 777, a uczniowie zakonu malowali je na własnych diagramach i insygniach. Z tych przyporządkowań wyrosły też praktyki: wędrówki wyobraźni po ścieżkach Drzewa, medytacja nad sefirami w ćwiczeniu Środkowego Filaru oraz gematria, czyli liczenie wartości liczbowych hebrajskich słów i szukanie związków między słowami o tej samej sumie.

Siła tego systemu leży w jego zdolności porządkowania. Uczeń, który zna Drzewo, może umieścić na nim boga egipskiego, metal alchemiczny i figurę tarota, a potem medytować nad ich związkami. Słabość jest odwrotnością siły: system tak pojemny łatwo zamienia się w zbiór arbitralnych zestawień, w których wszystko odpowiada wszystkiemu.

Uczciwie o różnicy

Kabała hermetyczna nie jest odmianą kabały żydowskiej ani jej tajemnym rdzeniem. Wielu żydowskich uczonych, z Gershomem Scholemem na czele, odnosiło się do okultystycznych przeróbek kabały z wyraźną rezerwą, uważając je za nieporozumienie wyrosłe z nieznajomości źródeł hebrajskich i aramejskich. Trudno z tym zarzutem całkowicie się nie zgodzić: autorzy hermetyczni rzadko czytali Zohar w oryginale, a tarot, astrologiczne tabele i egipskie bóstwa nie mają w tradycji żydowskiej żadnego miejsca w tej roli, jaką nadali im okultyści.

Nie należy przy tym upraszczać sprawy, jakby kabała żydowska była czystą kontemplacją, a magię wymyślili dopiero chrześcijańscy okultyści. Tradycja żydowska zna własną kabałę praktyczną, posługującą się imionami Bożymi, amuletami i formułami ochronnymi, choć wielu rabinów odnosiło się do niej podejrzliwie i ograniczało jej stosowanie. Różnica nie polega więc na tym, że jedna strona praktykuje, a druga tylko myśli. Polega na kontekście: w kabale żydowskiej imiona i litery należą do życia religijnego wspólnoty, związanego z Torą i przykazaniami, w kabale hermetycznej stają się elementami uniwersalnego, ponadwyznaniowego systemu, który można łączyć z dowolną inną tradycją.

Uczciwość wymaga jednak również przyznania, że kabała hermetyczna stała się w ciągu ponad stu lat osobną tradycją, z własnymi tekstami, praktykami i doświadczeniem. Można ją badać i praktykować na jej własnych warunkach, pod warunkiem, że nie przypisuje się jej starożytnego żydowskiego rodowodu ani nie przedstawia jako „prawdziwej” kabały. Najlepszą postawą jest wdzięczność wobec tradycji, z której zaczerpnięto pojęcia, i szacunek dla jej odrębności.

Jak zacząć czytać

Najpierw warto poznać kabałę żydowską z prac historyków. Kabbalah: A Very Short Introduction Josepha Dana daje zwięzły obraz całości, a Major Trends in Jewish Mysticism Gershoma Scholema z 1941 roku pozostaje klasycznym wykładem jej dziejów. Bez tej podstawy łatwo uznać hermetyczne przyporządkowania za część dawnej tradycji.

Jako wprowadzenie do samej kabały hermetycznej dobrze służy A Garden of Pomegranates Israela Regardiego z 1932 roku, krótki komentarz do Drzewa w ujęciu Złotego Brzasku. Następnie można sięgnąć po The Mystical Qabalah Dion Fortune, najczęściej polecaną książkę tego nurtu, oraz po 777 Crowleya jako podręczne zestawienie tabel. Czytając je, warto mieć obok Drzewo narysowane własną ręką i każdą nową odpowiedniość wpisywać na nim samemu: kabała hermetyczna jest językiem, którego uczy się przez używanie, a nie przez przyswojenie listy.