Nachman z Bracławia i opowieści o zaginionej królewnie

Prawnuk założyciela i jego niepokój

Nachman urodził się w 1772 roku w Międzybożu na Podolu, w miejscu, które dla chasydów miało znaczenie szczególne: tam bowiem żył i nauczał jego pradziad, założyciel ruchu. Matka Nachmana, Fejga, była wnuczką tego mistrza. Pochodzenie to dawało mu prestiż, ale też stawiało przed nim trudne oczekiwania. Chasydyzm pod koniec XVIII wieku był już ruchem zinstytucjonalizowanym, z licznymi dworami i dynastiami, a młody Nachman, gdy dorósł, krytykował wielu współczesnych mu cadyków, co przysporzyło mu licznych przeciwników.

W latach 1798–1799 odbył podróż do Ziemi Izraela, którą opisywał później jako doświadczenie przełomowe, choć spędził tam zaledwie kilka miesięcy, a okoliczności wojny napoleońskiej w regionie utrudniały mu poruszanie się. Po powrocie osiadł w Złotopolu, a następnie w Bracławiu, od którego wziął się jego przydomek. Ostatnie miesiące życia spędził w Humaniu, gdzie zmarł na gruźlicę w 1810 roku, mając trzydzieści osiem lat. Jego grób stał się celem pielgrzymek, które trwają do dziś.

Postać Nachmana od początku wymykała się prostym kategoriom. Przedstawiał siebie jako wyjątkowego cadyka, którego misja przekracza misję innych mistrzów, a zarazem wielokrotnie mówił o własnych upadkach, rozpaczy i zwątpieniach. Historycy, wśród nich Arthur Green w biografii zatytułowanej Tormented Master, starali się zrozumieć to połączenie mesjańskiej samoświadomości z głębokim niepokojem duchowym. Nie ma potrzeby rozstrzygać, które z tych oblicz jest prawdziwsze: oba należą do tej samej osoby i oba przenikają jego dzieło.

Natan, który zapisywał wszystko

Niemal wszystko, co wiemy o naukach Nachmana, przekazał nam jego uczeń i sekretarz, Natan Sternharz z Niemirowa. Przybył do mistrza w 1802 roku i od tej chwili poświęcił się zapisywaniu jego słów, redagowaniu jego nauk i ich publikowaniu. Bez Natana nie byłoby ruchu bracławskiego w znanej nam formie: to on po śmierci Nachmana utrzymał wspólnotę, która, wyjątkowo w świecie chasydzkim, nie wybrała następcy i do dziś uważa zmarłego mistrza za swojego jedynego przywódcę.

Główne dzieło doktrynalne Nachmana, Likutej Moharan, „Zebrane nauki naszego nauczyciela rabbiego Nachmana”, wyszło w dwóch częściach: pierwsza w 1808 roku w Ostrogu, druga w 1811 roku, już po śmierci autora. Zawiera homilie wygłaszane głównie w szabaty i święta, które zaczynają się od wersetu lub powiedzenia talmudycznego i rozwijają się w skomplikowaną strukturę skojarzeń, pojęć kabalistycznych i nauk praktycznych. Lektura jest trudna, bo każda homilia łączy wiele wątków, które dopiero na końcu okazują się powiązane.

Opowieści, Sipurej ma'asijot, Natan wydał w 1815 roku w wersji dwujęzycznej: hebrajskiej i jidysz. Nachman opowiadał je w jidysz, w latach 1806–1810, zwykle w szabat lub w trakcie specjalnych spotkań z uczniami. Natan zapisywał je z pamięci i tłumaczył na hebrajski, a w przedmowie zastrzegał, że oddaje je najwierniej, jak potrafi, choć słowa mistrza zawierały więcej, niż można zapisać. Zbiór obejmuje trzynaście opowieści głównych, uzupełnionych innymi, krótszymi historiami.

Dwujęzyczność tego wydania ma znaczenie, które łatwo przeoczyć. Tekst hebrajski umieszczono w górnej części strony, a jidysz pod nim, tak aby z książki mogli korzystać zarówno uczeni, jak i ci, którzy po hebrajsku nie czytali, w tym kobiety. Wersja jidysz zachowuje rytm mowy, powtórzenia i zwroty właściwe żywemu opowiadaniu, natomiast hebrajska nadaje tekstowi powagę księgi świętej. Natan dołączył do opowieści krótkie wskazówki interpretacyjne i wersety biblijne, które według niego kryją się w poszczególnych scenach, zaznaczając jednak, że są to tylko niektóre klucze. Zbiór od początku był więc pomyślany jako tekst do wielokrotnej lektury, a nie do jednorazowego wysłuchania.

Dlaczego mistrz zaczął opowiadać

Nachman tłumaczył uczniom, że ludzie jego pokolenia są pogrążeni w głębokim śnie duchowym. Nauki wyrażane wprost nie docierają już do nich, bo są dla nich zbyt odległe lub zbyt dobrze znane, by mogły coś obudzić. Opowieść działa inaczej: przemawia do wyobraźni, porusza emocje i przemyca prawdę, zanim słuchacz zdąży się przed nią obronić. Natan zapisał słowa, w których Nachman zapowiada, że zacznie opowiadać historie, jakby była to decyzja o zmianie metody nauczania.

Nachman twierdził też, że świeckie opowieści i baśnie, które krążyły wśród ludu, zawierają ukryte prawdy, ale zostały zepsute i pomieszane. Jego opowieści miały przywrócić tym prawdom właściwą postać. Ta myśl odpowiada kabalistycznej nauce o świętych iskrach rozproszonych w rzeczach pozornie świeckich, które trzeba odnaleźć i podnieść. Baśń staje się w ten sposób polem pracy duchowej: opowiadacz, posługując się jej formą, wydobywa z niej to, co w niej święte.

Forma opowieści pozwalała też Nachmanowi wyrazić rzeczy, których nie mógłby powiedzieć wprost. Wiele jego historii ma mesjański charakter, a ich bohaterowie poszukują czegoś, co zostało utracone, i walczą z siłami, które próbują ich zatrzymać. Uczniowie wierzyli, że w opowieściach zawarte są aluzje do najgłębszych tajemnic, w tym do roli samego Nachmana w procesie odkupienia, ale aluzje te pozostają niedopowiedziane.

Królewna, która zniknęła

Pierwsza opowieść zbioru, Ma'ase me-awedat bat melech, „Opowieść o zaginionej królewnie”, jest zarazem najsłynniejsza. Pewien król miał sześciu synów i jedną córkę, którą kochał szczególnie. Pewnego dnia, rozgniewany na nią, wyrwało mu się zdanie: „Niech cię zły weźmie”. Następnego ranka królewna zniknęła. Wicekról, zasmucony bólem ojca, wyruszył na poszukiwania, które trwały wiele lat.

W końcu odnajduje ją w pałacu, który okazuje się siedzibą „nie dobrego”, bo Nachman celowo unika nazywania zła wprost. Królewna mówi mu, że może ją uwolnić, jeśli przez rok będzie tęsknił za nią, pościł i w ostatnim dniu nie zjadł niczego. Wicekról przez cały rok wytrwale wypełnia warunki, ale ostatniego dnia widzi jabłoń, zrywa owoc i zasypia na wiele lat. Gdy się budzi, królewna mówi mu, że stracił szansę, ale daje mu drugą: tym razem ma nie pić wina. I znów, w ostatniej chwili, widzi źródło, które wygląda jak woda, a okazuje się winem, pije i zasypia na siedemdziesiąt lat. Królewna, która go odwiedziła podczas snu, płakała nad nim i zostawiła mu chustę z wypisanymi łzami słowami, wskazującymi, gdzie ma jej szukać dalej.

Dalsza część opowieści opisuje wędrówkę wicekróla na górę ze złota i do zamku z pereł, w miejsce, którego nie zna nikt. Po drodze spotyka olbrzymów władających zwierzętami, ptakami i wiatrami, a dopiero ostatni z nich, władca wiatrów, potrafi wskazać mu drogę. Opowieść kończy się jednak w sposób, który zaskakuje każdego czytelnika: Nachman mówi, że wicekról ją uwolnił, ale nie opowiada, jak to zrobił. Zakończenie zostaje zawieszone, a słuchacz pozostaje z pewnością, że odkupienie nastąpi, i z niewiedzą, jak.

Szechina na wygnaniu i wiara bez dowodu

Natan oraz późniejsi komentatorzy bracławscy odczytywali opowieść jako alegorię wygnania Szechiny. Królewna to Boska obecność, oddzielona od Króla, czyli od Świętego Błogosławionego, w wyniku gniewu, który odpowiada w kabale zerwaniu harmonii między Boskimi atrybutami. Wicekról to Izrael, a w innych odczytaniach cadyk, który poszukuje Szechiny i chce ją przywrócić do jej miejsca. Jego upadki, kiedy zjada owoc lub pije wino, przywołują grzech pierwotny i kolejne nieudane próby odkupienia, które w historii Izraela przynosiły rozczarowanie. Sześciu synów odpowiada sześciu sefirom pośrednim, a jedyna córka ostatniej sefirze, Malchut, którą kabała utożsamia z Szechiną.

Interpretacja ta nie wyczerpuje opowieści, ale pokazuje, jak głęboko jest ona osadzona w symbolice kabalistycznej. Jednocześnie historia ta ma wymiar egzystencjalny, który przemawia do czytelników niezależnie od znajomości kabały. Wicekról nie jest bohaterem bez skazy. Upada wielokrotnie, zasypia, traci szanse, a mimo to nie rezygnuje. Jego wierność jest ważniejsza niż jego doskonałość.

Ta nauka odpowiada temu, co Nachman wykładał w Likutej Moharan o wierze. W jednej z najbardziej znanych homilii mówi o pustej przestrzeni, chalal ha-panuj, która według kabały lurianickiej powstała wskutek Boskiego samoograniczenia. W tej przestrzeni Bóg jest zarazem obecny i nieobecny, a pytania, które się w niej rodzą, nie mają odpowiedzi rozumowej. Nachman przestrzegał przed studiowaniem filozofii, która próbuje na nie odpowiedzieć, i uczył, że jedyną drogą przez tę pustkę jest wiara, która nie opiera się na dowodach. Taka wiara jest trudna, bo musi istnieć mimo zwątpienia, a nie zamiast niego.

Nachman łączył tę naukę z praktyką hitbodedut, codziennej samotnej modlitwy wypowiadanej własnymi słowami, najlepiej w polu lub w lesie, z dala od ludzi. Człowiek ma w niej rozmawiać z Bogiem jak z przyjacielem, opowiadać Mu o swoich troskach, prosić o pomoc i nie przestawać, nawet gdy wydaje się, że nikt nie słucha. Zalecał też radość jako stan, który trzeba w sobie świadomie budzić, ponieważ smutek prowadzi do rozpaczy, a rozpacz jest największym zagrożeniem dla wiary. Słynne powiedzenie przypisywane mu przez tradycję bracławską mówi, że nie wolno rozpaczać, i to zdanie stało się hasłem jego zwolenników.

Opowieść o zaginionej królewnie jest w tym świetle obrazem duszy, która przez całe życie poszukuje tego, co utraciła, i która mimo wielokrotnych upadków nie przestaje szukać. Zawieszone zakończenie nie jest niedopatrzeniem, lecz wyrazem nauki: odkupienie jest pewne, ale jego sposób pozostaje ukryty. Człowiek nie musi wiedzieć, jak zostanie uwolniony, by wierzyć, że uwolnienie nadejdzie. W ostatniej opowieści zbioru, o siedmiu żebrakach, siódmy żebrak, który nie ma nóg, nigdy nie przychodzi, by opowiedzieć swoją historię. Nachman zmarł, zanim ją przekazał, a jego uczniowie wierzyli, że zostanie opowiedziana dopiero w czasach mesjańskich. Ta nieobecność zamyka zbiór w sposób, który doskonale odpowiada jego duchowi: najważniejsze słowa pozostają jeszcze niewypowiedziane.