Excerptum VI Stobajosa – dekany jako strażnicy kosmosu

Lekcja obiecana w „ogólnych wykładach”

Fragment otwiera prośba Tata. Uczeń przypomina mistrzowi, że w „ogólnych wykładach”, genikoi logoi, obiecał mu objaśnić naukę o trzydziestu sześciu dekanach, i prosi, by teraz spełnił tę obietnicę. Ta krótka wymiana zdań wiele mówi o miejscu tekstu w hermetycznej pedagogii. Istniał zbiór wykładów wprowadzających, do którego odwołują się także inne traktaty, i istniały nauki szczegółowe, podejmowane później, gdy uczeń był do nich przygotowany. Nauka o dekanach należała do tej drugiej grupy. Nie była elementarzem, lecz rozwinięciem obrazu kosmosu, który uczeń już znał w zarysie.

Tekst przetrwał dzięki Janowi ze Stobi, antologiście z V wieku, który umieścił go w swoim zbiorze wypisów. W nowoczesnych wydaniach nosi oznaczenie szóstego fragmentu ze Stobajosa i znajduje się w trzecim tomie edycji Arthura Darby'ego Nocka i André-Jeana Festugière'a. Jest stosunkowo krótki, a jego styl jest prostszy niż styl wielkich dialogów Corpus Hermeticum. Brakuje mu ekstatycznych modlitw i opisów wizji, ma natomiast charakter rzeczowej lekcji. Ta rzeczowość może jednak mylić. Hermes nie podaje Tatowi tabeli dekanów ani reguł ich użycia w przepowiadaniu; mówi o ich naturze i roli w porządku świata.

Dekany, czyli trzydzieści sześć odcinków nieba, z których każdy obejmuje dziesięć stopni zodiaku, wywodzą się z egipskiego kalendarza gwiezdnego i w epoce hellenistycznej weszły do astrologii jako podział znaków. Ten techniczny rodowód nie jest przedmiotem fragmentu. Hermes zakłada go jako znany i natychmiast przechodzi do pytania, czym dekany są i co robią w kosmosie.

Między sferą wszystkiego a kręgiem zodiaku

Najważniejsze twierdzenie fragmentu dotyczy położenia dekanów. Hermes umieszcza je pod kręgiem obejmującym całość, a ponad kręgiem zodiaku, czyli w przestrzeni granicznej między najwyższą sferą a pasem, po którym poruszają się planety. To położenie ma sens teologiczny. Dekany nie należą ani do niezmiennego zewnętrznego kręgu, ani do zmiennego świata planet; są ogniwem pośrednim, które łączy jedno z drugim. Hermes przedstawia je jako moce, które obejmują krąg zodiaku i podtrzymują go, tak jakby cały mechanizm niebieski był ujęty w ich straży.

Z tego położenia wynika ich szczególna natura. Planety, jak przypomina Hermes, ulegają rozmaitym zmianom ruchu: przyspieszają, zwalniają, wydają się zatrzymywać i cofać. Dekany natomiast nie podlegają tym samym wpływom. Mają moc nad planetami, a nie planety nad nimi. W kosmologii hermetycznej, w której ruch planet jest źródłem heimarmene, losu działającego na ludzi, oznacza to, że dekany stoją wyżej niż los. Są jego strażnikami, a nie jego sługami. Ich niewzruszoność sprawia, że kosmos się nie rozpada, a zmienne działania planet pozostają ujęte w trwały porządek.

Czytelnik wykształcony w platonizmie rozpoznawał w tym układzie znajomy wzór. W Timajosie zewnętrzny krąg Tego Samego obraca się jednostajnie i niesie ze sobą wewnętrzne kręgi Innego, po których krążą planety o zmiennych biegach. Jednostajność jest tam znakiem rozumu, zmienność – znakiem tego, co wymaga kierowania. Hermetyczny fragment nie powołuje się na Platona, ale jego dekany zajmują w kosmosie miejsce analogiczne do kręgu Tego Samego: są bliżej niezmienności i dlatego mogą sprawować władzę nad tym, co się zmienia. Egipskie dziedzictwo zostaje w ten sposób odczytane przez grecką teorię sfer, a obie tradycje wzajemnie się objaśniają.

Ten obraz łatwo zestawić z tym, co mówi łaciński Asclepius, w którym pojawia się trzydziestu sześciu horoscopi, gwiazd zawsze zajmujących to samo miejsce, oraz zwierzchnik zodiaku nazywany Pantomorfem, nadający kształty wszystkim istotom. Oba teksty wyrastają z tej samej tradycji: dekany są w nich mocami, a nie tylko odcinkami nieba. Fragment Stobajosa ujmuje tę naukę jednak w sposób bardziej uporządkowany, kładąc nacisk na funkcję podtrzymywania i panowania nad planetami. Można w nim widzieć próbę włączenia egipskich bóstw czasu w grecki model sfer, tak by zachowały one swoją dawną godność, a jednocześnie znalazły miejsce w filozoficznej kosmologii.

Demony jako przedłużenie mocy

Druga część nauki dotyczy tego, w jaki sposób dekany działają na ziemi. Hermes nie mówi, że oddziałują bezpośrednio, jak promień gwiazdy padający na ciało. Ich wpływ przechodzi przez pośredników: demony, które są jakby wysłannikami lub przedłużeniem ich energii. Dekany rodzą lub wysyłają te istoty, a te z kolei sięgają do ludzkich spraw, zarówno zbiorowych, jak i jednostkowych. Hermes przypisuje działaniu dekanów wielkie wydarzenia: upadki władców, bunty miast, głód, zarazy, trzęsienia ziemi. Są to zjawiska, które dotykają całych społeczności, a więc wymagają mocy działających na skalę świata.

W tym punkcie fragment łączy się z hermetyczną demonologią znaną z innych tekstów. Traktat szesnasty Corpus Hermeticum opisuje zastępy demonów podporządkowanych gwiazdom, które w chwili narodzin obejmują duszę i kształtują jej nieracjonalną część. Ten sam traktat zastrzega, że rozumna część duszy pozostaje wolna od ich panowania i otwarta na boskie światło. Fragment o dekanach nie powtarza tej nauki w całości, lecz wpisuje się w ten sam schemat: kosmos jest hierarchią mocy, w której wyższe działają przez niższe, a człowiek znajduje się w zasięgu wszystkich, choć nie musi się z nimi utożsamiać.

Ważne jest to, że demony nie są tu z natury złe. W hermetyce greckiej słowo daimon oznacza przede wszystkim moc pośredniczącą, która może przynosić zarówno dobro, jak i cierpienie, zależnie od porządku, w którym działa. Głód i zaraza są w tym ujęciu nie tyle złośliwością demonów, ile przejawem większego porządku, którego ludzie nie ogarniają. Fragment nie rozwija teodycei, ale jego ton jest raczej kosmologiczny niż moralizatorski. Hermes nie straszy Tata demonami, lecz wyjaśnia, skąd biorą się wydarzenia, które wydają się przypadkowe.

Teologia straży

Gdyby czytać ten tekst wyłącznie jako dokument astrologii, łatwo byłoby przeoczyć jego właściwe zamierzenie. Hermes nie uczy Tata przepowiadać; uczy go rozumieć, że kosmos jest strzeżony. Obraz dekanów jako mocy obejmujących i podtrzymujących całość odpowiada przekonaniu, które przenika hermetyczną teologię: Bóg nie rządzi światem przez bezpośrednią ingerencję w każde zdarzenie, lecz przez uporządkowany szereg pośredników, z których każdy pełni określoną funkcję. Dekany są w tym szeregu strażnikami granicy między niezmiennym a zmiennym.

Warto zestawić ten obraz z Poimandresem. W pierwszym traktacie korpusu siedmiu „zarządców”, planetarnych władców otaczających świat zmysłowy, sprawuje rządy nazywane losem, a człowiek, zstępując przez ich sfery, przyjmuje od każdego część jego natury. Dekany fragmentu Stobajosa stoją ponad tymi zarządcami. Jeśli planety są wykonawcami heimarmene, to dekany są strażami, które pilnują, by wykonanie nie wymknęło się spod porządku. Kosmos hermetyczny okazuje się więc wielopiętrowy: nad losem jest straż, nad strażą – sfera całości, a nad nią Bóg, który wszystko obejmuje, nie będąc niczym objęty. Taka konstrukcja pozwala mówić jednocześnie o surowości losu i o tym, że nie jest on ostatnim słowem.

Takie ujęcie ma konsekwencje dla pobożności. Skoro kosmos jest strzeżony przez moce, które nie ulegają zmienności planet, to porządek świata nie jest ślepy. Nawet wydarzenia, które wydają się katastrofą, należą do struktury, której stróże pozostają niewzruszeni. Uczeń, który to pojmie, nie musi popadać w lęk przed losem ani w złudzenie, że może nim manipulować. Może natomiast zobaczyć w kosmosie dzieło uporządkowanej woli. Wiedza o dekanach staje się więc stopniem w hermetycznym przechodzeniu od poznania świata do poznania jego Twórcy, zgodnie z myślą, która w traktatach korpusu wielokrotnie łączy kontemplację kosmosu z czcią dla Boga.

Fragment wpisuje się też w szerszy problem późnoantycznej religii: jak pogodzić wiarę w jednego Boga z doświadczeniem świata pełnego sił. Odpowiedź hermetyczna nie polega na zaprzeczeniu tych sił ani na ich ubóstwieniu, lecz na ich uporządkowaniu. Dekany są boskie w tym sensie, że należą do wyższego poziomu kosmosu i działają niezmiennie, ale nie są ostatecznym źródłem. Ich niezłomność odbija niezmienność Boga, którego wolę strzegą.

Egipskie dziedzictwo w greckim słowniku

Nauka o dekanach jako strażnikach ma wyraźnie egipski rodowód, choć wyrażona jest w języku greckiej filozofii. W egipskiej religii gwiazdy dekanów były bóstwami czasu, odmierzającymi godziny nocy, a w późnym okresie także opiekunami i obrońcami przed chorobami i niebezpieczeństwami. Ich wizerunki pojawiały się na sufitach grobowców i świątyń, a w epoce ptolemejskiej i rzymskiej przybierały postaci groźnych istot zbrojnych. Fragment Stobajosa nie opisuje tych wyobrażeń, ale jego obraz dekanów jako mocy czuwających nad kosmosem i kierujących zastępami demonów brzmi jak ich filozoficzne przetworzenie.

Hermetyczny autor nie przenosi przy tym egipskiej religii w niezmienionej postaci. Umieszcza dekany w geometrii sfer, wiąże je z teorią planetarnego losu i włącza w hierarchię, na której szczycie stoi jeden Bóg. Egipskie bóstwa czasu stają się w jego wykładzie stróżami kosmicznego porządku, a ich groźna moc zostaje wpisana w opatrzność. Ten zabieg dobrze oddaje charakter całej hermetyki, która w języku greckim przechowała egipskie intuicje religijne, przekształcając je w teologię zrozumiałą dla wykształconego czytelnika epoki cesarstwa.

Z tego powodu szósty fragment ze Stobajosa zasługuje na lekturę nie tylko jako przyczynek do historii astrologii, ale jako tekst teologiczny. Mówi o tym, że świat nie jest pozostawiony sam sobie, że pomiędzy niezmiennym niebem a zmienną ziemią stoją moce, które utrzymują całość w równowadze, i że człowiek, poznając je, poznaje porządek, w którym sam ma swoje miejsce. Lekcja, którą Hermes obiecał Tatowi w ogólnych wykładach, okazuje się w ten sposób lekcją o opatrzności.