Muchtar al-hikam i maksymy Hermesa w druku Caxtona

Emir, który zbierał słowa mędrców

Abu al-Wafa al-Mubaszszir ibn Fatik należał do elity Egiptu fatymidzkiego. Był emirem, człowiekiem zamożnym i wykształconym, który interesował się medycyną, astronomią i filozofią, a według źródeł arabskich gromadził bogatą bibliotekę. Kronikarze biograficzni, tacy jak Ibn Abi Usajbi’a w swojej historii lekarzy, wspominają o jego zamiłowaniu do wiedzy i o kontaktach z uczonymi tamtej epoki. W połowie XI wieku ułożył dzieło zatytułowane Mukhtar al-hikam wa-mahasin al-kalim, czyli Wybór mądrości i najpiękniejszych powiedzeń. Krytyczne wydanie tekstu arabskiego przygotował Abdurrahman Badawi i opublikował je w Madrycie w 1958 roku.

Dzieło należy do gatunku, który w literaturze arabskiej był bardzo popularny: antologii mądrości, gromadzącej powiedzenia słynnych mędrców wraz z krótkimi notami biograficznymi. Al-Mubaszszir nie był filozofem w ścisłym sensie i nie tworzył własnego systemu. Jego zasługą było zebranie i uporządkowanie materiału, który krążył w różnych źródłach, często już wcześniej przetłumaczonych z greki lub syryjskiego. Zbiór obejmuje postacie znane i mniej znane: Sokratesa, Platona, Arystotelesa, Hipokratesa, Pitagorasa, Diogenesa, Aleksandra Wielkiego, Ptolemeusza, Galena, a także postacie legendarne, których historyczność jest wątpliwa.

Al-Mubaszszir nie zaczynał od zera. Arabska literatura gnomiczna miała już wtedy za sobą kilka pokoleń rozwoju. W IX wieku, w okresie wielkiego ruchu przekładowego w Bagdadzie, powstały zbiory sentencji filozofów greckich, wśród których najbardziej znany jest przypisywany Hunajnowi ibn Ishakowi zbiór Adab al-falasifa, znany w późniejszej przeróbce. Takie antologie odpowiadały potrzebom kultury dworskiej i urzędniczej, w której umiejętność przytoczenia stosownego powiedzenia uchodziła za oznakę ogłady. Sentencje dawnych mędrców pełniły rolę podobną do tej, jaką w literaturze perskiej odgrywały zwierciadła książąt: uczyły roztropności, umiaru i sztuki rządzenia. Dzieło al-Mubaszszira wyróżniało się na tym tle rozmachem, starannością i bogactwem notek biograficznych, dzięki czemu stało się jednym z najczęściej kopiowanych zbiorów tego rodzaju.

Wśród nich szczególne miejsce zajmuje Hermes. Jemu właśnie al-Mubaszszir poświęca jeden z najobszerniejszych rozdziałów, łącząc rozbudowany żywot z długim ciągiem maksym. Ta proporcja nie jest przypadkowa. W świecie arabskim Hermes uchodził za jednego z najstarszych mędrców ludzkości, często utożsamianego z koranicznym prorokiem Idrisem, a więc za postać, która łączy autorytet filozofa z autorytetem proroka.

Hermes w roli prawodawcy

Żywot Hermesa w Mukhtar al-hikam przedstawia go przede wszystkim jako nauczyciela religii i obyczaju. Według tej opowieści Hermes pochodził z Egiptu, wzywał ludzi do czczenia jednego Boga, do modlitwy i postu, do sprawiedliwości i powściągliwości. Ustanawiał prawa, święta i obrzędy, wędrował po świecie, nauczając różne ludy, i pozostawił po sobie zbiór pouczeń. W tym portrecie nie ma wiele z Hermesa astrologa czy alchemika, którego znamy z innych tekstów arabskich. Al-Mubaszszir pokazuje go jako proroka i mędrca moralnego, który przede wszystkim uczy, jak żyć.

Maksymy, które następują po żywocie, mają charakter gnomiczny. Dotyczą bojaźni Bożej, wartości mądrości, panowania nad językiem, nietrwałości dóbr doczesnych, powinności wobec rodziców i przyjaciół, sprawiedliwości władców. Ich treść jest w dużej mierze uniwersalna i mogłaby być przypisana niemal każdemu mędrcowi starożytności. To zresztą charakterystyczna cecha całego gatunku: powiedzenia wędrowały między postaciami, a ich przypisanie zależało bardziej od tradycji danego zbioru niż od rzeczywistego pochodzenia.

Gnomiczny Hermes różni się zarówno od Hermesa filozoficznych traktatów greckich, jak i od Hermesa arabskich pism technicznych. Nie przekazuje tajemnej wiedzy o kosmosie ani nie wykłada nauki o boskim Umyśle. Jego mądrość jest praktyczna i dostępna, skierowana do każdego, kto chce prowadzić życie godziwe. Ten wizerunek, choć mniej efektowny niż obraz objawiciela tajemnic, okazał się niezwykle trwały, ponieważ pozwalał włączyć Hermesa do kanonu moralnych autorytetów, akceptowanego zarówno przez muzułmanów, jak i przez chrześcijan.

Od Kastylii do Paryża

Mukhtar al-hikam zawdzięcza swoje europejskie życie przekładom. W XIII wieku, w Kastylii, gdzie kultura arabska była obecna na co dzień, a królewski dwór sprzyjał przekładom, powstała hiszpańska wersja zatytułowana Bocados de oro, czyli Złote kęsy. Tekst kastylijski poprzedzono ramową opowieścią o królu perskim imieniem Bonium, który wyrusza do Indii w poszukiwaniu mądrości, a następnie przytaczano sentencje mędrców. Przekład był swobodny i dostosowany do gustów chrześcijańskiego odbiorcy, lecz zachował zasadniczy układ zbioru.

Niedługo później, pod koniec XIII wieku, powstała wersja łacińska, Liber philosophorum moralium antiquorum, której autorstwo tradycja przypisuje Janowi z Procidy, lekarzowi i politykowi znanemu z historii Sycylii, choć atrybucja ta budzi wątpliwości. Łaciński przekład zapewnił zbiorowi szerokie rozpowszechnienie w Europie, ponieważ łacina była językiem uczonych i duchownych. W wersjach łacińskich i ich pochodnych zbiór otwiera się postacią Sedechiasza, po którym następuje Hermes, a dalej kolejni mędrcy.

Około 1400 roku Guillaume de Tignonville, prepozyt Paryża i dworzanin Karola VI, przełożył tekst łaciński na francuski jako Dits moraulx des philosophes. Wersja francuska cieszyła się wielkim powodzeniem na dworach i wśród świeckich czytelników, którzy cenili moralną mądrość podaną w przystępnej formie. Zachowała się w wielu rękopisach, często bogato iluminowanych, i stała się podstawą kolejnych przekładów.

Na każdym etapie tej drogi Hermes zmieniał nieco swoje oblicze. W wersji arabskiej był prorokiem-mędrcem, utożsamianym z Idrisem. W wersjach chrześcijańskich jego monoteizm i moralne pouczenia sprawiały, że łatwo było go przyjąć jako pogańskiego mędrca, który przeczuwał prawdę objawienia, choć sam jej nie znał. Imię Hermesa, przetwarzane przez kolejne języki, zachowało jednak swoją rozpoznawalność. Zmieniały się natomiast imiona innych mędrców, często zniekształcane w przekładach aż do nierozpoznawalności, tak że część postaci zbioru do dziś sprawia kłopot wydawcom próbującym ustalić ich arabskie lub greckie pierwowzory. Na tym tle stabilność imienia Hermesa jest wymowna: należał do niewielu autorytetów, które każdy kolejny tłumacz od razu rozpoznawał.

Westminster, rok 1477

W Anglii francuski tekst przełożono kilkakrotnie. Jedną z wersji przygotował w połowie XV wieku Stephen Scrope, inną – Anthony Woodville, drugi hrabia Rivers, szwagier króla Edwarda IV i człowiek o szerokich zainteresowaniach literackich. Według jego własnej relacji zapoznał się z francuskim tekstem podczas podróży pielgrzymkowej i postanowił go przełożyć. Przekład Riversa trafił do Williama Caxtona, kupca i tłumacza, który po latach spędzonych w Brugii przywiózł do Anglii sztukę drukarską i założył warsztat w Westminster.

The Dictes or Sayengis of the Philosophres wyszło spod prasy Caxtona w 1477 roku, a kolofon podaje dzień 18 listopada. Książka ta jest uważana za pierwszą datowaną książkę wydrukowaną w Anglii, co nadało jej wyjątkowe miejsce w historii angielskiego drukarstwa. Caxton dołączył do niej epilog, w którym wyjaśnił, że hrabia Rivers pominął w swoim przekładzie niektóre powiedzenia Sokratesa dotyczące kobiet, i że on sam, jako drukarz, postanowił je dodać, z humorystycznym zastrzeżeniem co do ich słuszności. Ten epizod jest często przytaczany jako przykład samodzielności Caxtona jako wydawcy i jako świadectwo żywej, niemal dialogowej relacji między tłumaczem a drukarzem.

Powodzenie książki potwierdza fakt, że Caxton wydał ją ponownie jeszcze za swojego życia, co w realiach wczesnego drukarstwa oznaczało rzeczywisty popyt. Odbiorcami byli przede wszystkim ludzie z kręgu dworu i zamożnego mieszczaństwa, dla których zbiór sentencji był zarazem lekturą budującą i towarzyską. Hrabia Rivers, stracony w 1483 roku w zawierusze politycznej po śmierci Edwarda IV, pozostawił po sobie właśnie tę i kilka innych prac przekładowych jako świadectwo pobożności i literackich ambicji arystokracji późnego średniowiecza. W jego przekładzie maksymy Hermesa brzmią jak rady udzielane rycerzowi i dworzaninowi: wzywają do umiaru w mowie, do lęku przed Bogiem, do rozwagi w przyjaźni i do pamięci o śmierci. Egipski mędrzec przemawia tu językiem, który angielski czytelnik mógł uznać za swój.

W ten sposób maksymy Hermesa, zebrane przez egipskiego emira w XI wieku, znalazły się w jednej z pierwszych książek drukowanych w języku angielskim. Angielski czytelnik końca XV wieku mógł poznać Hermesa nie jako autora Corpus Hermeticum, który w tym samym czasie był dopiero odkrywany we Florencji, ale jako moralistę, którego powiedzenia stały obok słów Sokratesa i Platona.

Gnomiczny Hermes w kulturze Europy

Droga Mukhtar al-hikam przez kolejne przekłady pokazuje, że w średniowiecznej Europie istniało kilka równoległych obrazów Hermesa. Obok Hermesa alchemików i astrologów, obok Hermesa łacińskiego Asklepiusa, znanego już od czasów Augustyna, funkcjonował Hermes gnomiczny, nauczyciel mądrości życiowej i moralnej. Ten ostatni był być może najszerzej rozpowszechniony, ponieważ docierał do czytelników, którzy nie interesowali się ani filozofią, ani naukami tajemnymi, lecz szukali w książkach pouczenia i rozrywki.

Ten Hermes nie był postacią niepokojącą. Jego maksymy nie wymagały wtajemniczenia ani nie budziły podejrzeń o magię. Mogły być czytane na dworze, w domu kupca czy w klasztorze. Dzięki temu imię Hermesa zyskało w Europie pewien rodzaj moralnej legitymizacji, która ułatwiła później recepcję tekstów hermetycznych o bardziej spekulatywnym charakterze. Kiedy Ficino w 1463 roku kończył przekład Corpus Hermeticum, Hermes był już w Europie znany jako mędrzec godny szacunku, a nie tylko jako patron podejrzanych sztuk.

Dla historyka idei droga ta jest pouczająca także z innego powodu. Pokazuje, jak tradycja mądrości przekraczała granice religii i języków, przechodząc z arabskiego Egiptu przez chrześcijańską Kastylię, łacińskie uniwersytety i francuski dwór do angielskiej drukarni. Na każdym etapie tekst był przekształcany, skracany lub uzupełniany, a jednak zachowywał swoją tożsamość jako zbiór słów dawnych mędrców. Hermes, który w nim przemawia, jest postacią zbiorową, ukształtowaną przez wiele pokoleń tłumaczy i czytelników, a jego mądrość, choć prosta, okazała się zdolna do życia w bardzo różnych kulturach.