Bóg, kosmos i człowiek – hermetyczna triada istnienia

Trzy stopnie w jednym zdaniu

Łaciński Asclepius zawiera zdanie, które można uznać za najzwięźlejsze sformułowanie hermetycznej ontologii. Pan wieczności, mówi Hermes, jest pierwszym bogiem; drugim jest świat; człowiek jest trzeci. Nie jest to wyliczenie przypadkowe, lecz hierarchia pochodzenia i podobieństwa. Bóg nie został stworzony i nie zależy od niczego; świat jest jego dziełem i obrazem; człowiek jest dziełem, w którym spotykają się natura boska i natura światowa.

Podobną drabinę przedstawia traktat VIII Corpus Hermeticum, poświęcony tezie, że nic z tego, co istnieje, nie ginie, a to, co ludzie nazywają śmiercią, jest jedynie przemianą. Pierwszym bogiem jest tam wieczny i niezrodzony stwórca wszechrzeczy, drugim – kosmos, uczyniony przez niego na jego obraz, utrzymywany i karmiony przez niego, obdarzony nieśmiertelnością. Człowiek jest trzecią istotą żywą, stworzoną na obraz kosmosu, a mając umysł zgodnie z wolą Ojca, wyróżnia się wśród innych istot ziemskich i pozostaje we wspólnocie nie tylko z drugim bogiem, lecz przez myśl także z pierwszym.

Z kolei traktat X przedstawia relację między stopniami w języku pokrewieństwa. Kosmos jest tam synem Boga, a człowiek jego dalszym potomkiem, co sugeruje rodzinną więź łączącą wszystkie trzy poziomy. Zmienność obrazów – hierarchia bogów, genealogia, relacja obrazu i wzoru – nie przekreśla podstawowej struktury. We wszystkich wariantach widzimy ten sam porządek: Bóg, świat, człowiek, przy czym każdy niższy stopień jest odbiciem wyższego i drogą do niego.

Kosmos jako drugi bóg

Najbardziej zaskakujący element tej triady, przynajmniej dla czytelnika wychowanego w tradycji biblijnej, to nazwanie świata bogiem. Hermetyka nie waha się przypisać kosmosowi boskości, choć wyraźnie odróżnia ją od boskości pierwszego Boga. Świat jest bogiem drugim, a więc zależnym, stworzonym, widzialnym. Jego boskość polega na tym, że jest doskonałym dziełem, ożywionym, uporządkowanym i nieśmiertelnym w swojej całości, choć jego części podlegają nieustannym przemianom.

W Asclepiusie Hermes opowiada, że Bóg, uczyniwszy drugiego boga, ujrzał go pięknym i pokochał jak własne potomstwo. Ta miłość Stwórcy do świata nadaje kosmosowi godność, której nie mógłby mieć w systemach traktujących materię jako więzienie albo błąd. Świat nie jest wynikiem upadku ani dziełem niższej, nieświadomej mocy, lecz owocem zamysłu, który od początku zmierzał do piękna. Właśnie dlatego kontemplacja kosmosu może prowadzić do poznania Boga: kto patrzy na porządek nieba, widzi w nim odbicie tego, który go ustanowił.

Myśl tę rozwija traktat V, którego główna teza brzmi paradoksalnie: Bóg jest niewidzialny, a zarazem najbardziej widoczny. Niewidzialny w swojej istocie, objawia się w dziele, a kto umie patrzeć, dostrzega go we wszystkim, co istnieje. Hermetyka nie zna więc wrogości wobec zmysłowego świata, która charakteryzuje niektóre współczesne jej nurty. Świat nie zasłania Boga, lecz go odsłania, pod warunkiem, że patrzący nie zatrzyma się na powierzchni.

Triada nie jest przy tym jedynym schematem, jakim posługuje się korpus. Traktat XI, w którym przemawia sam Umysł, przedstawia dłuższy łańcuch: Bóg tworzy wieczność, aion, wieczność tworzy kosmos, kosmos – czas, a czas – stawanie się. Ten model mówi bardziej o sposobach istnienia niż o stopniach godności i pozwala zrozumieć, dlaczego świat może być zarazem nieśmiertelny i zmienny. Jego całość trwa dzięki wieczności, w której jest zakorzeniony, natomiast jego części podlegają czasowi i przemianie. Oba schematy dobrze się uzupełniają: triada odpowiada na pytanie, kim jest człowiek wobec Boga i świata, a łańcuch z traktatu XI wyjaśnia, jak to, co wieczne, przechodzi w to, co czasowe.

W tym samym duchu traktaty VIII i XII podkreślają, że w kosmosie nie ma niczego martwego. Świat jest jednym, wielkim żywym ciałem, a to, co ludzie nazywają rozkładem, jest tylko rozpadem połączeń, po którym elementy wchodzą w nowe związki. Śmierć nie jest unicestwieniem, lecz zmianą formy. Taka wizja wzmacnia boskość drugiego boga: skoro nic w nim nie ginie, a wszystko się przemienia, kosmos uczestniczy w nieśmiertelności swego twórcy, choć na sposób właściwy rzeczom stworzonym.

Ta pochwała świata nie jest w korpusie jedynym głosem. Traktat VI nazywa kosmos pełnią zła, a Boga pełnią dobra, i podkreśla, że dobro nie może być obecne w tym, co podlega stawaniu się. André-Jean Festugière widział w tym przeciwieństwie ślad dwóch nurtów hermetyki, optymistycznego i pesymistycznego, choć późniejsi badacze wskazywali, że granica między nimi jest mniej ostra, niż sugeruje ten podział. Nawet traktat VI nie przeczy, że świat jest dziełem boskim; podkreśla raczej, że dobra w pełnym sensie trzeba szukać ponad nim.

Człowiek na skrzyżowaniu

Trzecie miejsce w triadzie zajmuje człowiek, i to jego położenie jest najbardziej złożone. Według Asclepiusa Bóg, pokochawszy świat, zapragnął, aby istniał ktoś, kto mógłby podziwiać jego dzieło. Dlatego stworzył człowieka, nadając mu podwójną naturę: przez duszę i umysł jest on podobny do Boga, przez ciało należy do świata. Ta dwoistość nie jest wynikiem upadku, lecz zamierzonym planem, bo tylko istota należąca do obu porządków mogła spełnić podwójne zadanie.

Zadanie to Asclepius opisuje wyraźnie. Człowiek ma czcić i podziwiać to, co niebiańskie, a zarazem troszczyć się o to, co ziemskie, uprawiać ziemię, budować, porządkować i pielęgnować. Jego boska część kieruje go ku górze, jego ziemska część wiąże go z obowiązkami wobec świata. Gdyby był tylko duchem, nie mógłby opiekować się ziemią; gdyby był tylko ciałem, nie mógłby wznieść się ku Bogu. Jego podwójność jest więc warunkiem jego misji, a nie przeszkodą w jej realizacji.

Ta koncepcja ma wyraźnie egipskie zabarwienie. W Asclepiusie Egipt jest nazwany obrazem nieba i świątynią całego świata, a troska o kult i porządek ziemi jest przedstawiona jako forma pobożności. Człowiek, który dobrze wypełnia swoje ziemskie obowiązki, współpracuje z Bogiem w podtrzymywaniu harmonii kosmosu. Nie musi uciekać ze świata, by być pobożnym; przeciwnie, jego pobożność wyraża się także w trosce o świat, który Bóg pokochał.

W tym miejscu triada ujawnia swój dynamiczny charakter. Człowiek nie jest tylko trzecim stopniem w statycznej hierarchii, lecz łącznikiem, przez którego świat odpowiada Bogu. Kosmos podziwia swego twórcę niejako przez ludzkie oczy, a ludzka pobożność jest głosem całego stworzenia zwracającego się ku źródłu. Hermetyka nie mówi o tym w kategoriach kosmicznego kapłaństwa, ale jej obraz człowieka zbliża się do tej idei.

Definicje w przekładzie ormiańskim

Szczególnie zwięzłe ujęcie triady zawierają tak zwane Definicje Hermesa Trismegistosa dla Asklepiosa, zbiór krótkich sentencji zachowany przede wszystkim w przekładzie ormiańskim, a częściowo także w greckich fragmentach. Tekst ten został udostępniony szerszemu gronu badaczy dzięki pracom Jean-Pierre’a Mahé, który wykazał jego hermetyczny charakter i znaczenie dla rekonstrukcji wczesnej nauki tej tradycji. Forma aforystyczna sugeruje, że mógł służyć jako podręcznik do zapamiętywania i medytacji.

Już pierwsze definicje przedstawiają porządek, w którym Bóg, świat i człowiek są określani przez wzajemne odniesienia. W przybliżonym brzmieniu: Bóg jest światem pojmowalnym umysłem, świat – Bogiem widzialnym, człowiek – światem zniszczalnym. Każdy stopień odbija w sobie poprzedni, a różnica między nimi polega na sposobie istnienia: niewidzialność i wieczność, widzialność i nieśmiertelność całości, wreszcie widzialność połączona ze śmiertelnością. Te same trzy rzeczywistości oglądane są z różnych stron, jakby jedna prawda rozwijała się w trzech rejestrach.

Dalsze definicje rozwijają tę strukturę w kierunku etyki i soteriologii. Myśl, która przewija się przez ten zbiór, można streścić tak: kto pozna siebie, pozna wszechświat, a kto pozna wszechświat, zbliży się do Boga. Poznanie nie jest tu ucieczką od świata, lecz przejściem przez niego. Drabina triady może być czytana w obu kierunkach: od Boga przez świat do człowieka jako porządek stworzenia, od człowieka przez świat do Boga jako droga powrotu.

Pochwała świata i tęsknota za Bogiem

Triada pozwala hermetyce utrzymać w napięciu dwie postawy, które w wielu innych tradycjach się wykluczają. Z jednej strony mamy pochwałę świata jako pięknego dzieła, drugiego boga, godnego podziwu i troski. Z drugiej – pragnienie powrotu do pierwszego Boga, który przekracza wszystko, co widzialne, i ku któremu człowiek dąży przez poznanie. Te dwie postawy nie znoszą się nawzajem, bo świat jest drogą, a nie celem; ale drogą, którą warto kochać, bo prowadzi do celu.

Ta równowaga odróżnia hermetykę zarówno od czystego immanentyzmu, który widziałby boskość wyłącznie w świecie, jak i od radykalnego dualizmu, który traktowałby świat jako przeszkodę. W wizji hermetycznej świat jest boski, ale nie jest Bogiem najwyższym; człowiek jest związany ze światem, ale nie jest do niego ograniczony. Każdy stopień triady ma swoją godność i swoje granice, a mądrość polega na tym, by je rozpoznać.

W praktyce oznacza to postawę, którą można by nazwać pobożnym realizmem. Człowiek ma żyć w świecie, troszczyć się o niego i podziwiać jego piękno, ale nie zapominać, że jego prawdziwy dom jest wyżej. Ma wypełniać ziemskie obowiązki, ale nie pozwolić, by przesłoniły mu one cel jego istnienia. Ma kochać świat, tak jak kocha go Bóg, ale kochać go jako dzieło, a nie jako ostateczną rzeczywistość. Triada Bóg–kosmos–człowiek jest w tym sensie nie tylko schematem metafizycznym, lecz także wskazówką, jak żyć, gdy się należy jednocześnie do dwóch porządków.