Heimarmene – przeznaczenie w pismach hermetycznych

Słowo przejęte od stoików

Grecki termin heimarmene oznacza w najprostszym sensie to, co zostało komuś przydzielone, udział, los. W filozofii hellenistycznej nabrał on znaczenia technicznego dzięki stoikom, zwłaszcza Chryzypowi, dla którego przeznaczenie było nieprzerwanym łańcuchem przyczyn obejmującym cały kosmos, a zarazem rozumnym prawem, według którego świat się rozwija. Stoickie heimarmene nie było ślepą siłą, lecz wyrazem boskiego logosu przenikającego materię; stąd stoicy mogli utożsamiać przeznaczenie z opatrznością i z samym Zeusem.

Platonicy epoki cesarstwa, z których myśli hermetyka czerpała obficie, nie mogli przyjąć tego utożsamienia bez zastrzeżeń. Gdyby bowiem wszystko było zdeterminowane łańcuchem przyczyn, nie byłoby miejsca dla wolności duszy ani dla jej moralnej odpowiedzialności. Pojawiły się więc próby hierarchizacji: wyżej stoi opatrzność, pronoia, jako zamysł najwyższego Boga, niżej przeznaczenie, które wykonuje ten zamysł w świecie zmysłowym, a jeszcze niżej konieczność, ananke, rządząca materią. Taki schemat odnajdujemy na przykład w przypisywanym Plutarchowi traktacie O przeznaczeniu, zapewne dziele późniejszego platonika.

Autorzy hermetyczni poruszali się w tym samym polu pojęć, ale nie tworzyli jednej, systematycznej teorii. Poszczególne traktaty akcentują różne strony zagadnienia, a ich zestawienie pozwala zobaczyć zarówno wspólne przekonania, jak i napięcia, których korpus nigdy w pełni nie rozwiązał.

Rząd siedmiu i harmonia ciała

Pierwszy traktat, Poimandres, wprowadza heimarmene w ramach kosmogonii. Boski Umysł-Demiurg tworzy siedmiu rządców, którzy obejmują w kręgach świat zmysłowy, a ich rządy nazywa się przeznaczeniem. Heimarmene jest tu zatem nazwą dla porządku sfer planetarnych, które ogarniają i kształtują wszystko, co znajduje się poniżej nich. Nie ma w tym obrazie wrogości: rządcy są dziełem boskiego Umysłu i wykonują jego zamysł.

Człowiek w tej opowieści zajmuje szczególne miejsce. Prawzór człowieka, zrodzony bezpośrednio z Ojca, przechodzi przez sfery i otrzymuje od każdego z rządców udział w jego naturze, a następnie łączy się z naturą. W konsekwencji człowiek jest podwójny: śmiertelny przez ciało, nieśmiertelny przez istotowego człowieka, i choć jest ponad harmonią sfer, stał się w niej niewolnikiem. Tekst wyraża tę dwoistość zwięźle: będąc panem wszystkiego, człowiek podlega przeznaczeniu. Na końcu traktatu wznoszenie się duszy opisane jest jako oddawanie kolejnym sferom tego, co od nich otrzymała, aż pozostaje sama, wolna od działania planet.

Nie należy tego obrazu czytać jako opisu złych władców więzących duszę. Heimarmene jest w Poimandresie raczej strukturą wcielenia, warunkiem istnienia w ciele, który dusza przyjmuje i z którego może się wyzwolić przez poznanie. Kosmos pozostaje dziełem boskim, a przeznaczenie jest jego prawem, nie przekleństwem.

Umysł ponad losem

Kilka traktatów rozwija tezę, którą można by uznać za centralną dla hermetycznego rozumienia heimarmene: umysł nie podlega przeznaczeniu w ten sam sposób co ciało. W traktacie XII Hermes tłumaczy Tatowi, że wszystko podlega heimarmene, ale umysł, który jest panem wszystkiego, stoi wyżej i może nią kierować. Człowiek obdarzony umysłem nie jest wolny od cierpień ciała, ale nie musi czynić zła, bo zło nie jest dziełem przeznaczenia, lecz wyborem duszy pozbawionej umysłu. Ten, kto grzeszy, podlega karze z mocy przeznaczenia, podobnie jak ten, kto popełnił czyn zakazany przez prawo.

Traktat XVI, mowa Asklepiosa do króla Ammona, przedstawia to samo przekonanie w innym języku. Pod każdą z gwiazd ustawione są zastępy demonów, które działają na ludzi przez ciało i nierozumną część duszy, kształtując ich namiętności i skłonności. Całe to zarządzanie, mówi tekst, Hermes nazwał heimarmene. Rozumna część duszy pozostaje jednak poza władzą demonów, zdolna przyjąć promień Boga, który ją oświeca. Ci nieliczni, u których ten promień zajaśnieje, uwalniają się od demonicznego wpływu i stają się wolni.

Kosmologia traktatu XVI jest przy tym wyraźnie solarna. Słońce zostaje tam przedstawione jako rzemieślnik, który utrzymuje w ruchu niebo i ziemię, wiąże je ze sobą i rozdziela moc z góry na dół. Wokół niego krążą chóry demonów, rozstawione pod poszczególnymi gwiazdami, a ich działanie jest jakby przedłużeniem słonecznego zarządu. Przeznaczenie nie jest więc w tym tekście bezosobowym mechanizmem, lecz hierarchią sług, przez które energia boskiego porządku dociera aż do ludzkich ciał i namiętności. Taki obraz łączy egipską teologię słoneczną z greckim pojęciem demonów pośredniczących i nadaje mu wyraźnie religijny charakter. Wyzwolenie od heimarmene nie oznacza w tej perspektywie odrzucenia kosmosu, lecz wejście w bezpośredni kontakt z tym, co stoi ponad całą hierarchią pośredników. Człowiek, który przyjmuje boski promień, nie potrzebuje już demonów jako przekaźników, bo jego rozumna dusza zwraca się wprost ku źródłu.

W obu tekstach widać wyraźną strukturę dwóch poziomów. Przeznaczenie jest rzeczywiste i obejmuje wszystko, co cielesne, ale nie sięga tam, gdzie człowiek jest już złączony z boskim umysłem. Wolność nie polega więc na zawieszeniu działania gwiazd, lecz na przeniesieniu centrum życia ponad ich zasięg. To rozróżnienie pozwala hermetyce zachować kosmologiczny determinizm, przejęty z filozofii i astrologii, a jednocześnie bronić moralnej odpowiedzialności i nadziei zbawienia.

Opatrzność, konieczność i porządek

Najbardziej uporządkowany wykład zależności między pojęciami zawiera łaciński Asclepius. W rozdziałach końcowych Hermes wyjaśnia, że to, co Grecy nazywają heimarmene, jest koniecznością wszystkiego, co się dzieje, spajającą wydarzenia w nieprzerwany łańcuch. Przeznaczenie, konieczność i porządek są z woli Boga ściśle ze sobą powiązane: przeznaczenie sieje początki rzeczy, konieczność wymusza ich skutki, a porządek nadaje strukturę i następstwo temu, co sprawiają dwie pierwsze. Całość jest dziełem woli najwyższego Boga i nie może jej się sprzeciwić.

W wyciągach zachowanych u Stobajosa, a więc w hermetycznych pismach, które dotarły do nas wyłącznie w bizantyjskiej antologii, pojawiają się zwięzłe definicje tych samych pojęć. Opatrzność jest tam określona jako samowystarczalny zamysł niebiańskiego Boga, konieczność jako narzędzie opatrzności, a przeznaczenie jako jej wykonawca w świecie. Szczegóły sformułowań różnią się w poszczególnych fragmentach, ale zasada pozostaje ta sama: istnieje hierarchia, w której przeznaczenie nie jest ostatnim słowem, lecz ogniwem w łańcuchu zależnym od boskiego zamysłu.

Ta hierarchia ma konsekwencje praktyczne. Skoro przeznaczenie służy opatrzności, to człowiek, który jednoczy się z boskim zamysłem przez poznanie i pobożność, zbliża się do źródła, z którego wypływa sam porządek losu. Nie staje się przez to panem gwiazd, ale nie jest też ich bezwolnym przedmiotem. Jego wolność polega na zgodzie z wolą Boga, a nie na buncie przeciw porządkowi świata.

Zestawienie tych tekstów nie daje obrazu jednolitego. W Poimandresie przeznaczenie jest strukturą kosmiczną, z której dusza wyzwala się przez wznoszenie; w traktacie XII jest prawem, któremu podlega ciało, a umysł może nim kierować; w traktacie XVI jest działaniem demonów, od którego uwalnia boski promień; w Asclepiusie jest koniecznością skuteczną w ramach woli Boga. Różnice akcentów odzwierciedlają różne środowiska i różne okresy powstania pism, a także odmienne zainteresowania autorów, z których jedni myśleli bardziej kosmologicznie, inni etycznie, jeszcze inni teologicznie.

Wspólne pozostaje jednak przekonanie, że przeznaczenie nie jest najwyższą zasadą świata. Hermetyka nie zna ślepego losu, który rządziłby także bogami; nad heimarmene stoi zawsze opatrzność albo boski umysł, a przeznaczenie jest ich narzędziem. W tym sensie hermetyka jest bliższa platonizmowi niż czystemu stoicyzmowi, choć przejmuje stoickie słownictwo. Nie zna także pesymizmu, który uczyniłby z przeznaczenia siłę wrogą: nawet tam, gdzie mowa o więzieniu duszy w ciele, kosmos pozostaje dziełem dobrego Boga.

Napięcie, którego korpus nie rozwiązuje, dotyczy relacji między wolnością a łaską. Czy uwolnienie od przeznaczenia jest dziełem człowieka, który wybiera życie zgodne z umysłem, czy darem Boga, który posyła swój promień nielicznym? Teksty mówią raz tak, raz inaczej, a czasem jedno i drugie naraz. Traktat XVI sugeruje, że to promień boski czyni człowieka wolnym, traktat XII kładzie nacisk na wybór, Poimandres łączy poznanie z dobrowolnym zwróceniem się ku Ojcu. Być może autorzy nie widzieli tu sprzeczności, lecz dwie strony jednego procesu: Bóg ofiarowuje umysł wszystkim, którzy zechcą go przyjąć, a decyzja o przyjęciu należy do człowieka. Taka lektura jest jednak rekonstrukcją, a nie tezą wyłożoną w którymkolwiek z traktatów, i warto zachować ostrożność, zanim przypisze się korpusowi spójność, której sam nie deklaruje.

Echo w tyglu alchemika

Hermetyczne rozumienie przeznaczenia znalazło szczególne echo u Zosimosa z Panopolis, alchemika piszącego w Egipcie na przełomie III i IV wieku. W tekście poświęconym literze omega przywołuje on Hermesa i Zoroastra jako autorytety głoszące, że rodzaj filozofów stoi ponad przeznaczeniem. Duchowy człowiek, według tej nauki, nie powinien próbować zmieniać biegu losu magicznymi zabiegami ani zmuszać konieczności siłą, lecz pozwolić jej działać zgodnie z jej naturą, sam zaś szukać poznania siebie i Boga.

Ta rada jest bliska duchowi traktatów XII i XVI. Wolność od przeznaczenia nie polega na manipulowaniu gwiazdami, lecz na wewnętrznym wyzwoleniu, które czyni zewnętrzne okoliczności mniej istotnymi. Kto zrozumiał, że jego prawdziwa natura pochodzi od Boga, nie musi walczyć z losem; wystarczy, że nie pozwoli mu rządzić swoim umysłem. Zosimos przekazuje tę naukę jako mądrość starszą od siebie, a jej obecność w kontekście alchemicznym pokazuje, jak głęboko hermetyczne pojęcie heimarmene przeniknęło do późnoantycznej kultury duchowej.

W ten sposób hermetyka zaproponowała rozwiązanie jednego z najtrudniejszych problemów starożytnej filozofii. Nie zaprzeczyła władzy przeznaczenia, którą potwierdzały zarówno filozofia przyrody, jak i astrologia, ale ograniczyła jej zasięg do sfery ciała i zmysłów. Ponad nią postawiła umysł złączony z Bogiem, zdolny przyjąć porządek świata bez poddania mu siebie samego. Heimarmene pozostaje w tej wizji prawem kosmosu, lecz nie ostatnim słowem o człowieku.