Hermetyczne fragmenty u Cyryla Aleksandryjskiego

Odpowiedź po siedemdziesięciu latach

Zimą 362 i 363 roku, przebywając w Antiochii przed wyprawą perską, cesarz Julian napisał traktat Przeciw Galilejczykom, w którym zaatakował chrześcijaństwo jako odstępstwo zarówno od religii Hellenów, jak i od judaizmu. Julian, wychowany jako chrześcijanin, a następnie wtajemniczony w neoplatońską teurgię, znał Pismo i potrafił wskazywać jego niekonsekwencje. Po jego śmierci w czerwcu 363 roku dzieło nie zniknęło z obiegu, a jego argumenty wciąż niepokoiły chrześcijańskich intelektualistów.

Kilkadziesiąt lat później biskup Aleksandrii Cyryl, sprawujący urząd od 412 do 444 roku, podjął się systematycznej odpowiedzi. Jego dzieło, zwane zwykle Contra Iulianum, dedykowane cesarzowi Teodozjuszowi II, powstało prawdopodobnie w latach trzydziestych lub czterdziestych V wieku. Pierwotnie obejmowało co najmniej dwadzieścia ksiąg, odpowiadających na kolejne partie wywodu Juliana. W całości zachowało się dziesięć pierwszych, a z dalszych pozostały jedynie fragmenty przekazane w greckich i syryjskich wypisach. Nowe wydania krytyczne, francuskie w serii Sources Chrétiennes i niemieckie w serii berlińskiej, pozwalają dziś czytać ten tekst z dokładnością niedostępną wcześniejszym pokoleniom.

Dzieło Cyryla ma osobliwy status. Ponieważ chrześcijańscy cesarze dbali o to, by pisma Juliana nie były kopiowane, Przeciw Galilejczykom nie przetrwało w niezależnej tradycji rękopiśmiennej. Znaczną część jego treści znamy właśnie z cytatów, które Cyryl przytacza, zanim przystąpi do ich obalania. Polemika zachowała więc tekst przeciwnika, a wraz z nim cytowane przez obu autorów świadectwa dawnej mądrości, wśród nich zdania przypisywane Hermesowi Trismegistosowi.

Hermes jako świadek przeciw Hellenom

Strategia Cyryla jest prosta i dobrze zakorzeniona w tradycji apologetycznej. Skoro Julian twierdzi, że chrześcijanie porzucili mądrość Hellenów, trzeba wykazać, że najlepsi spośród pogańskich mędrców sami przeczuwali prawdy, które w pełni objawiło chrześcijaństwo. Cyryl przywołuje więc Platona, Porfiriusza, Plotyna, wyrocznie i poetów, a wśród nich także Hermesa, który dla wykształconych Greków był czcigodnym autorytetem egipskim. Każdy cytat ma pokazać, że pogańska filozofia w swoich najwznioślejszych momentach zgadzała się z nauką o jednym Bogu, o Logosie i o Duchu.

Taka argumentacja ma charakter podwójny. Z jednej strony podnosi znaczenie przytaczanych autorów, przyznając im udział w prawdzie. Z drugiej podporządkowuje ich objawieniu: jeśli coś rzeczywiście wiedzieli, to tylko częściowo i w sposób niejasny, a pełnię mogli znaleźć dopiero w Kościele. Cyryl dodaje do tego starą tezę, że greccy mędrcy czerpali z Mojżesza, a więc ich trafne intuicje są w gruncie rzeczy odbiciem objawienia danego Izraelowi.

Wybór Hermesa miał też wymiar lokalny. Cyryl był biskupem Aleksandrii, miasta, w którym egipska tradycja religijna i grecka filozofia przenikały się od stuleci. Hermes jako egipski mędrzec, utożsamiany z bogiem Thotem, należał do tego samego krajobrazu kulturowego, a jego autorytet był w Egipcie szczególnie silny. Według fragmentu dzieła Juliana, zachowanego właśnie u Cyryla, cesarz wymieniał Hermesa wśród mądrych mężów Egiptu, którymi naród ten mógł się szczycić. Cyryl odpowiada, przejmując tego samego świadka i każąc mu mówić na korzyść chrześcijaństwa.

Piętnaście ksiąg z Aten

Szczególne znaczenie dla historii hermetyzmu ma krótka uwaga Cyryla o źródle, z którego korzystał. W pierwszej księdze wspomina on człowieka, który w Atenach zestawił piętnaście ksiąg zwanych Hermaika. Nie podaje jego imienia ani bliższych okoliczności, ale ta wzmianka jest jednym z niewielu świadectw istnienia późnoantycznych zbiorów pism hermetycznych, odrębnych od kolekcji, którą znamy dziś jako Corpus Hermeticum. Nie wiadomo, czy Cyryl miał bezpośredni dostęp do tej kompilacji, czy korzystał z pośrednich wypisów, ani w jakim stopniu jej zawartość pokrywała się ze znanymi nam traktatami.

Wzmianka o Atenach jest zastanawiająca, ponieważ w V wieku miasto było siedzibą szkoły neoplatońskiej, w której nauczali Plutarch z Aten, Syrianos, a później Proklos. Badacze zastanawiali się, czy kompilacja Hermaików nie powstała właśnie w tym środowisku, ale brak źródeł nie pozwala na rozstrzygnięcie. Pewne jest jedynie to, że pisma hermetyczne krążyły w różnych zbiorach i układach, a kanon osiemnastu traktatów, który przekazali nam bizantyjscy kopiści, jest tylko jednym z możliwych wyborów.

Dla oceny fragmentów Cyryla ma to istotne konsekwencje. Kiedy biskup cytuje zdania nieobecne w znanym korpusie, nie musi to oznaczać, że je zmyślił albo przeinaczył. Bardziej prawdopodobne jest, że korzystał z tekstów, które zaginęły wraz z innymi zbiorami. Współcześni wydawcy literatury hermetycznej, w tym Walter Scott w swojej edycji Hermetica oraz Arthur Darby Nock i André-Jean Festugière w wydaniu krytycznym, umieścili fragmenty u Cyryla w osobnym dziale tekstów przekazanych pośrednio.

Logos, Duch i niewypowiedziany Bóg

Treść fragmentów krąży wokół kilku tematów, które Cyrylowi wydawały się szczególnie zbliżone do teologii chrześcijańskiej. Najważniejszym z nich jest Logos. Hermes mówi o Słowie Stwórcy jako o czymś doskonałym, płodnym i twórczym, co zstępuje na naturę i czyni ją zdolną do rodzenia. W innym miejscu nazywa Logos synem Boga lub jego pierworodnym. Dla chrześcijańskiego czytelnika takie wyrażenia brzmiały jak zapowiedź nauki prologu Ewangelii Jana, i Cyryl nie omieszkał tego podkreślić.

Drugi temat dotyczy niepoznawalności Boga. W przytaczanych zdaniach Hermes podkreśla, że najwyższy Bóg jest ponad wszelkimi imionami, że trudno go pojąć, a jeszcze trudniej o nim mówić. Ta teologia negatywna, typowa dla wielu traktatów hermetycznych, odpowiadała przekonaniu chrześcijańskich teologów o transcendencji Boga. Cyryl wykorzystał ją jako dowód, że nawet mędrcy pogańscy uznawali granice ludzkiego poznania wobec boskiej natury.

Trzeci wątek dotyczy relacji między Bogiem, Logosem a duchem przenikającym świat. Niektóre fragmenty mówią o pneuma, które ożywia i podtrzymuje wszystkie rzeczy, wychodząc od Boga. Cyryl odczytywał je jako niejasne przeczucie nauki o Duchu Świętym, a całość jako przybliżenie do doktryny trynitarnej. Współczesny historyk powinien zachować ostrożność: hermetyczne pojęcia Logosu i pneuma mają swoje korzenie w filozofii stoickiej i platońskiej oraz w egipskiej teologii stworzenia przez słowo, a ich zbieżność z językiem chrześcijańskim wynika ze wspólnego dziedzictwa intelektualnego, a nie z ukrytego chrześcijaństwa Hermesa.

Pozostaje jeszcze pytanie o wierność przekazu. Cyryl nie był filologiem przygotowującym wydanie, lecz polemistą dobierającym argumenty, a niektórzy badacze podejrzewają, że część sformułowań mogła zostać wygładzona już przez chrześcijańskich kompilatorów, z których korzystał, tak aby jeszcze wyraźniej przypominały język credo. Szczególnie dotyczy to określeń Logosu jako syna, które w innych pismach hermetycznych występują rzadziej i w mniej jednoznacznym kontekście. Rozstrzygnięcie jest trudne, ponieważ nie mamy greckich oryginałów do porównania. Ostrożny czytelnik powinien więc traktować te fragmenty jako świadectwo tego, jak Hermes był czytany w kręgach chrześcijańskich V wieku, a dopiero w drugiej kolejności jako bezpośredni zapis jego słów. Taka podwójna perspektywa nie umniejsza wartości cytatów, lecz pozwala zobaczyć w nich dwie warstwy: hermetyczną intuicję o twórczym Słowie i chrześcijańską lekturę, która nadała jej kształt zgodny z własną teologią.

Podobne zbiory i ich sens

Cyryl nie był jedynym chrześcijańskim autorem, który gromadził pogańskie świadectwa na rzecz prawdy chrześcijańskiej. Laktancjusz na początku IV wieku przytaczał Hermesa i Sybillę w Divinae institutiones, a anonimowy kompilator pod koniec V wieku zestawił zbiór znany jako Teozofia z Tybingi, zawierający wyrocznie greckich bogów, sentencje Sybilli i wypowiedzi Hermesa, mające wykazać zgodność dawnej mądrości z nauką Kościoła. Część hermetycznych zdań powtarza się w tych zbiorach, co sugeruje istnienie wspólnych antologii lub florilegiów krążących w środowiskach chrześcijańskich.

Fenomen ten rzuca światło na sposób, w jaki hermetyzm przetrwał w świecie chrześcijańskim. Nie przechowały go wyłącznie wspólnoty wyznawców Hermesa, o których istnieniu wiemy niewiele, lecz także chrześcijańscy uczeni, którzy uznali jego pisma za użyteczne w polemice. Hermes stawał się świadkiem w procesie, który toczyli przeciw pogaństwu, ale aby świadczyć, musiał być cytowany, a więc i zachowany. Wybór fragmentów był przy tym tendencyjny: kopiowano to, co służyło argumentowi, pomijano to, co z nim kolidowało, na przykład fragmenty o kulcie posągów czy o astrologii.

Konsekwencją jest specyficzny obraz hermetyzmu, który dotarł do nas pośrednio. Fragmenty u Cyryla ukazują Hermesa jako teologa Logosu i niepoznawalnego Boga, prawie chrześcijańskiego mędrca, podczas gdy pełne traktaty pokazują tradycję bardziej złożoną, w której obok spekulacji teologicznej pojawiają się rytuał, astrologia i nauka o demonach. Historyk musi więc uwzględniać filtr, przez który przeszły te teksty, i nie traktować wyboru dokonanego przez polemistę jako reprezentatywnego dla całości.

Polemika jako archiwum

Paradoks fragmentów hermetycznych u Cyryla polega na tym, że zawdzięczamy je człowiekowi, który pragnął wykazać wyższość chrześcijaństwa nad wszelkim pogaństwem. Biskup Aleksandrii, nieprzychylny tradycyjnej religii i jej przedstawicielom, ocalił zarazem dwa teksty, które bez niego byłyby nam znane znacznie słabiej: argumenty cesarza Juliana i zdania Hermesa z zaginionych zbiorów. Polemika stała się archiwum, a przeciwnik – depozytariuszem.

Takie zjawisko nie jest wyjątkiem w historii religii późnej starożytności. Wiele z tego, co wiemy o gnostykach, znamy z Ireneusza i Hipolita, a o pismach Porfiriusza przeciw chrześcijanom – z odpowiedzi jego przeciwników. Przypadek Cyryla jest jednak szczególnie pouczający, bo pokazuje, że cytat w polemice mógł pełnić rolę nie tylko negatywną. Hermes nie jest u niego przeciwnikiem, którego trzeba obalić, lecz sojusznikiem, którego głos należy włączyć w chór świadków chrześcijańskiej prawdy.

Dla badacza zachodniej ezoteryki fragmenty te mają wartość dwojaką. Poszerzają naszą wiedzę o literaturze hermetycznej, pokazując, że krążyło więcej tekstów, niż zachowało się w głównym korpusie. Pokazują też mechanizm, dzięki któremu Hermes stał się w kulturze chrześcijańskiej postacią prorocką, mędrcem przeczuwającym prawdę Trójcy. Ten obraz, utrwalony u Laktancjusza, Cyryla i w antologiach, przetrwał do renesansu i współtworzył pojęcie prisca theologia, w którym Hermes zajmował miejsce obok Mojżesza i Platona. Zanim Ficino przeczytał Poimandresa, chrześcijańska tradycja od dawna znała Hermesa jako świadka, którego słowa przechowała pamięć jego chrześcijańskich czytelników.