Bibliotheca Philosophica Hermetica w Amsterdamie

Kolekcjoner i jego pytanie

U początku amsterdamskiej biblioteki stoi nie instytucja, lecz biografia. Joost Ritman, urodzony w 1941 roku niderlandzki przedsiębiorca, zaczął gromadzić książki jako młody człowiek, kierując się pytaniem bardziej egzystencjalnym niż bibliofilskim: gdzie w historii europejskiej myśli przechowała się tradycja, która łączy chrześcijaństwo z wewnętrznym poznaniem, a duchowość z filozofią natury? Szukając odpowiedzi, sięgał po druki, które w głównych bibliotekach często leżały na marginesie zbiorów, w działach osobliwości, albo w ogóle nie były systematycznie gromadzone.

Ritman był związany z kręgiem Lectorium Rosicrucianum, współczesnej holenderskiej wspólnoty odwołującej się do dziedzictwa różokrzyżowców, i to środowisko z pewnością kształtowało jego zainteresowania. Kolekcja, którą budował, nie była jednak biblioteką jednego ruchu. Od początku obejmowała szeroki wachlarz tradycji: pisma przypisywane Hermesowi i ich renesansowe wydania, alchemię w jej wymiarze symbolicznym i filozoficznym, manifesty różokrzyżowe i polemiki, które wywołały, dzieła Jakoba Böhmego i jego uczniów, mistykę chrześcijańską, kabałę chrześcijańską, a także literaturę gnostycką w nowożytnych opracowaniach. Wspólnym mianownikiem było to, co sam kolekcjoner określał jako tradycję chrześcijańsko-hermetyczną.

Formalne założenie Bibliotheca Philosophica Hermetica w 1984 roku nadało tej pasji ramy instytucjonalne. Nazwa była programem: biblioteka filozofii hermetycznej, a więc nie zbiór okultystycznych kuriozów, lecz dokumentacja nurtu myśli, który rości sobie prawo do miana filozofii. Zbiory udostępniono badaczom, zatrudniono bibliotekarzy i naukowców, a czytelnia w centrum Amsterdamu stała się miejscem, do którego zaczęli przyjeżdżać historycy z różnych krajów.

Zbiory jako argument

Wartość kolekcji wynika nie tylko z rzadkości poszczególnych egzemplarzy, choć tych nie brakuje. Biblioteka posiada inkunabuły i wczesne druki pism hermetycznych, w tym renesansowe wydania łacińskiego przekładu Marsilia Ficina, rękopisy alchemiczne, egzemplarze pierwszych wydań manifestów różokrzyżowych oraz jedną z najobszerniejszych na świecie kolekcji dzieł Böhmego i literatury z nim związanej. Istotniejsze jest jednak to, że zbiory zostały zestawione według spójnej idei. Stojące obok siebie książki pokazują powiązania, których w bibliotece ułożonej według dyscyplin nie widać.

Ta zasada doboru ma znaczenie metodologiczne. W tradycyjnych katalogach dzieło alchemiczne trafiało do historii chemii, traktat Böhmego do teologii protestanckiej, a renesansowe wydanie Hermesa do filologii klasycznej. Rozproszenie to utrwalało przekonanie, że ezoteryka nie stanowi spójnego przedmiotu badań, lecz zbiór nieporozumień obecnych na obrzeżach różnych dziedzin. Kolekcja Ritmana zakładała odwrotnie: że istnieje ciągłość tematów, autorów i sposobów lektury, którą można opisać, jeśli najpierw zgromadzi się jej świadectwa w jednym miejscu.

Biblioteka nie przyjmowała przy tym założenia, że wszystkie te teksty mówią to samo. Zbiory obejmują krytyków obok apologetów, polemiki przeciwko różokrzyżowcom obok ich obrony, sceptyczne rozprawy o złocie filozoficznym obok pism je opiewających. Dla historyka idei ma to zasadnicze znaczenie, bo pozwala zobaczyć tradycję w ruchu, w sporach i recepcji, a nie jako statyczny depozyt mądrości.

Dobrym przykładem jest dział poświęcony recepcji samego Hermesa. Czytelnik może prześledzić w nim drogę tekstu od pierwszego druku łacińskiego Pimandra, wydanego w Treviso w 1471 roku, przez kolejne edycje włoskie, francuskie i niemieckie, po paryskie wydanie greckiego oryginału przygotowane w 1554 roku przez Adriena Turnèbe’a i późniejsze komentarze. Każde z tych wydań to nie tylko nośnik tekstu, lecz także świadectwo epoki: przedmowy, dedykacje, marginalia i oprawy mówią, kto czytał Hermesa, w jakim celu i z jakimi uprzedzeniami. Zestawione razem pokazują, że obraz Trismegistosa zmieniał się z pokolenia na pokolenie, nawet gdy sam tekst pozostawał prawie ten sam.

Podobnie jest z kolekcją Böhmego. Pisma zgorzeleckiego szewca krążyły najpierw w odpisach, potem w drukach niderlandzkich, angielskich i niemieckich, wydawanych często przez jego zwolenników w Amsterdamie, który w XVII wieku był jednym z głównych ośrodków ich rozpowszechniania. Gromadząc te wydania w mieście, gdzie wiele z nich powstało, biblioteka przywróciła im w pewnym sensie pierwotny kontekst. Badacz może tu zobaczyć, jak niewielki krąg wydawców, tłumaczy i mecenasów zbudował europejską recepcję autora, który za życia opublikował niewiele i był ścigany przez miejscowe duchowieństwo.

Wystawy i katalogi

Jednym ze sposobów, w jakie biblioteka zaznaczała swoją obecność w świecie nauki, były wystawy przygotowywane we współpracy z wielkimi instytucjami. Najbardziej znana jest ekspozycja poświęcona wpływowi Hermesa Trismegistosa na magię, alchemię i naukę od XV do XVIII wieku, pokazywana na przełomie stuleci we Florencji, w Bibliotece Laurenziana, i w Wenecji, w Bibliotece Marciana. Towarzyszący jej katalog, przygotowany pod redakcją Carlosa Gilly’ego i Cis van Heertum, jest do dziś cenionym przewodnikiem po recepcji hermetyki w nowożytnej Europie.

Takie przedsięwzięcia miały znaczenie podwójne. Z jednej strony pokazywały, że prywatny zbiór może wejść w dialog z najstarszymi bibliotekami Europy, i to w miejscach, gdzie renesansowy hermetyzm się narodził. Z drugiej – katalogi wystaw, starannie opracowane bibliograficznie, stawały się narzędziami badawczymi, z których korzystano długo po zamknięciu ekspozycji. Carlos Gilly, wieloletni współpracownik biblioteki, był jednym z najwybitniejszych znawców wczesnej literatury różokrzyżowej, a jego prace oparte na zbiorach amsterdamskich zmieniły rozumienie genezy tego ruchu. Szczególne miejsce zajmuje wśród nich katalog Cimelia Rhodostaurotica z 1995 roku, opisujący rękopisy i druki różokrzyżowe z pierwszego półwiecza ruchu, przechowywane w Amsterdamie i w bibliotece w Wolfenbüttel. Praca ta pokazała, że debata wokół manifestów, z których pierwszy, Fama Fraternitatis, ukazał się drukiem w Kassel w 1614 roku, była znacznie szersza i bardziej zróżnicowana, niż sądzono, a wiele tekstów krążyło w rękopisach na długo przed publikacją.

Biblioteka prowadziła też działalność wydawniczą, publikując katalogi, studia i edycje źródeł, często dwujęzyczne, przeznaczone zarówno dla specjalistów, jak i dla szerszego kręgu czytelników. W ten sposób wiedza zgromadzona w zbiorach krążyła poza czytelnią, a sama instytucja stawała się rozpoznawalna w środowisku, które dopiero tworzyło się jako osobna dziedzina akademicka.

Kryzys i nowe ramy

Historia biblioteki nie była wolna od zagrożeń. Na początku XXI wieku, w związku z kłopotami finansowymi przedsiębiorstwa założyciela, kolekcja stała się przedmiotem roszczeń bankowych i przez pewien czas jej dalsze istnienie w Amsterdamie wydawało się niepewne. Groziło rozproszenie zbiorów, budowanych przez kilkadziesiąt lat według jednej koncepcji. Sprawa przyciągnęła uwagę publiczną i środowisk naukowych, które podkreślały, że wartość kolekcji polega właśnie na jej całości.

Rozwiązanie przyszło dzięki zaangażowaniu państwa niderlandzkiego, które uznało zbiory za element dziedzictwa narodowego i doprowadziło do tego, że ich zasadnicza część pozostała w kraju i nadal służy badaczom. Szczegóły tych porozumień, w które zaangażowane były instytucje publiczne, wykraczają poza zakres tego tekstu, ale ich sens jest jasny: kolekcja prywatna została uznana za dobro wspólne, którego utrata byłaby stratą dla kultury, a nie tylko dla jednego właściciela.

W kolejnych latach biblioteka znalazła nową siedzibę w Huis met de Hoofden, Domu z Głowami przy Keizersgracht, siedemnastowiecznej kamienicy, której fasadę zdobią rzeźbione głowy klasycznych bóstw. Instytucja przyjęła tam nazwę Embassy of the Free Mind, Ambasada Wolnego Ducha, łącząc czytelnię naukową z przestrzenią wystawową otwartą dla publiczności. Ważnym przedsięwzięciem tego okresu była digitalizacja zbiorów, wsparta w 2016 roku darowizną amerykańskiego pisarza Dana Browna, dzięki której znaczną część starych druków udostępniono w sieci.

Otwarcie dla publiczności zmieniło charakter instytucji. Biblioteka badawcza obsługuje nielicznych specjalistów, którzy wiedzą, czego szukają; muzeum musi przemówić do gościa, który przychodzi z ciekawości, często z mglistym wyobrażeniem o alchemii czy różokrzyżowcach, ukształtowanym przez powieści i filmy. Ambasada Wolnego Ducha próbuje łączyć obie funkcje: wystawy czasowe prezentują wybrane druki i ryciny, objaśniając ich kontekst historyczny, a zarazem nie ukrywają, że dla wielu dawnych czytelników były one drogowskazami duchowej drogi. To napięcie między dystansem badacza a zaangażowaniem odbiorcy nie jest wadą, lecz uczciwym odbiciem samego przedmiotu, który zawsze funkcjonował na styku wiedzy i praktyki. Digitalizacja dodatkowo poszerzyła krąg odbiorców, bo pozwala studiować zbiory czytelnikom, którzy nigdy nie odwiedzą Amsterdamu.

Ośrodek, nie tylko skarbiec

Najtrwalszym skutkiem istnienia biblioteki jest jej rola w instytucjonalizacji badań. W 1999 roku na Uniwersytecie Amsterdamskim utworzono katedrę historii filozofii hermetycznej i nurtów pokrewnych, której pierwszym kierownikiem został Wouter J. Hanegraaff. Powstanie katedry było możliwe w dużej mierze dzięki inicjatywie i wsparciu kręgu związanego z Ritmanem, a bliskość zbiorów nadawała programowi materialną podstawę, jakiej nie miał żaden inny ośrodek. Studenci i doktoranci mogli pracować na oryginalnych drukach, a nie wyłącznie na późniejszych przedrukach czy przekładach.

Z tego środowiska wyrosło wiele prac, które ukształtowały współczesne rozumienie zachodniej ezoteryki jako przedmiotu badań historycznych, wolnych zarówno od apologetyki, jak i od pogardliwego lekceważenia. Program amsterdamski z czasem usamodzielnił się od swojego mecenasa i rozwijał według reguł uniwersyteckich, co było warunkiem jego wiarygodności. Relacja między biblioteką a katedrą pozostaje jednak przykładem rzadkiej w humanistyce współpracy między kolekcjonerem a akademią.

Przypadek Bibliotheca Philosophica Hermetica pokazuje, że historia idei zależy także od historii przedmiotów. Teksty hermetyczne, alchemiczne i różokrzyżowe zachowały się w egzemplarzach, które ktoś musiał odnaleźć, kupić, opisać i zestawić obok siebie, zanim mogły stać się materiałem badań. Ritman przekształcił osobiste pytanie o ciągłość duchowej tradycji w zbiór, który pozwala na to pytanie odpowiadać krytycznie, z dokumentami w ręku. W tej przemianie – od kolekcji przekonań do kolekcji źródeł – tkwi jego najważniejszy wkład.