Liber de quindecim stellis – Hermes o gwiazdach, kamieniach i ziołach

Piętnaście gwiazd zamiast siedmiu planet

Większość średniowiecznej wiedzy o wpływie nieba na ziemię opierała się na planetach. To one, poruszając się po zodiaku, zmieniały swoje położenie względem siebie i względem horyzontu, a ich zmienne konfiguracje tłumaczyły zmienność rzeczy ziemskich. Gwiazdy stałe, nieruchome wobec siebie na ósmej sferze, wydawały się tłem bardziej niż aktorem. Traktat znany pod łacińskim tytułem Liber Hermetis de quindecim stellis, quindecim lapidibus, quindecim herbis et quindecim imaginibus proponuje inną perspektywę. Wybiera piętnaście jasnych gwiazd i przypisuje każdej z nich szczególną moc, którą można uchwycić i skupić w odpowiednim kamieniu, roślinie i wyrytym znaku.

Gwiazdy te w późniejszej literaturze nazywano behenijskimi; nazwę tę zwykle wywodzi się od arabskiego słowa oznaczającego korzeń, co miało sugerować, że są one źródłami lub korzeniami wpływów. Lista obejmuje między innymi Algola w gwiazdozbiorze Perseusza, Plejady, Aldebarana, Capellę, Syriusza, Prokjona, Regulusa, Spikę, Arktura, Alfekkę, Antaresa i Wegę. W łacińskich rękopisach występują one zwykle pod nazwami opisowymi, wziętymi z położenia gwiazdy w figurze konstelacji: „głowa Algola”, „serce Lwa”, „serce Skorpiona”, „ogon Wielkiej Niedźwiedzicy”, „skrzydło Kruka”. Dobór nie jest przypadkowy w sensie astronomicznym: chodzi o gwiazdy jasne, łatwe do odnalezienia na niebie i dobrze znane z arabskich katalogów, a zatem o te, których położenie astrolog mógł bez trudu wyznaczyć.

Hermes czy Henoch

Kwestia autorstwa traktatu odsłania mechanizm typowy dla średniowiecznej hermetyki technicznej. W części przekazu rękopiśmiennego tekst jest tytułowany imieniem Hermesa, w innych Henocha, a w jeszcze innych obu imion używa się wymiennie. Nie jest to zamieszanie przypadkowe. W tradycji arabskiej Hermes był utożsamiany z Henochem i Idrisem jako przedpotopowy założyciel astronomii, toteż przypisanie dzieła jednemu lub drugiemu wskazywało na ten sam autorytet. Dla łacińskiego czytelnika imię Henocha brzmiało biblijnie i mogło łagodzić podejrzliwość wobec tekstu o magicznych obrazach, imię Hermesa wiązało go natomiast z szeroką rodziną pism o gwiazdach i talizmanach.

Historyczne pochodzenie traktatu jest niejasne. Badacze wskazują na istnienie pokrewnych tekstów greckich i arabskich o mocach gwiazd stałych i ich związkach z kamieniami, a sam łaciński traktat zalicza się do korpusu tłumaczeń i przeróbek z arabskiego, które napłynęły do Europy w XII i XIII wieku. Brakuje jednak pewności co do konkretnego oryginału i tłumacza. Podstawowe wydanie łacińskiego tekstu przygotował w pierwszej połowie XX wieku belgijski filolog Louis Delatte, publikując go razem z innymi średniowiecznymi pismami o własnościach kamieni i roślin. To zestawienie jest wymowne: traktat od początku funkcjonował na pograniczu astrologii, lapidariów i zielników.

Gramatyka sympatii

Budowa traktatu jest zwięzła i powtarzalna. Dla każdej gwiazdy podaje się jej naturę, wyrażoną w kategoriach planetarnych – mówi się, że gwiazda jest z natury Saturna i Jowisza albo Wenus i Merkurego – następnie przypisany jej kamień, ziele i figurę, którą należy wyryć. Opisy uzupełniają wskazówki dotyczące mocy, jakie ten zestaw daje noszącemu. Na przykład Algolowi przypisuje się diament i ciemiężycę, Spice szmaragd i szałwię, Alfekce topaz i rozmaryn. Inne przypisania różnią się w poszczególnych rękopisach i w późniejszych opracowaniach, co samo w sobie jest ważnym świadectwem: tradycja nie była sztywnym kanonem, lecz żywym materiałem, który kopiści poprawiali według własnej wiedzy o roślinach i minerałach.

U podstaw tego systemu leży przekonanie, że wpływ gwiazdy nie rozlewa się po świecie bezładnie, lecz osiada w rzeczach, które są do niej podobne. Kamień i roślina nie są wybrane dlatego, że mają tę samą barwę co gwiazda czy podobną nazwę, choć takie skojarzenia mogły odgrywać rolę. Raczej dlatego, że według ówczesnej wiedzy przyrodniczej dzielą z nią tę samą „naturę”, wyrażoną w języku jakości planetarnych. Związek między gwiazdą a kamieniem jest więc relacją pokrewieństwa w obrębie jednego, hierarchicznie uporządkowanego kosmosu. Gwiazda działa z góry, kamień i ziele przyjmują jej wpływ z dołu, a obraz wyryty w odpowiednim czasie spaja je w jedną całość.

Czas jest tu kluczowy. Traktat wymaga, by kamień oprawić i wyryć znak wtedy, gdy gwiazda zajmuje uprzywilejowane miejsce na niebie – przy ascendencie, w środku nieba – albo gdy Księżyc znajduje się w jej pobliżu. Moc nie jest zatem stałą własnością kamienia, lecz zostaje w nim „uchwycona” w szczególnej chwili, kiedy łączność między niebem a ziemią jest najpełniejsza. Taki sposób myślenia oddziela traktat od zwykłego lapidarium, w którym kamień ma swoje cnoty zawsze, niezależnie od tego, kiedy go wydobyto i kiedy oprawiono. Tutaj kamień jest raczej naczyniem, które trzeba napełnić w porze, gdy niebo jest otwarte.

Przypisanie gwiazdom natur planetarnych ma swoją długą historię. Już Ptolemeusz w Tetrabiblos opisywał gwiazdy stałe przez porównanie z planetami, mówiąc, że ta czy inna gwiazda działa podobnie jak Mars albo jak Saturn z Merkurym. Traktat przejmuje tę konwencję i dzięki niej włącza gwiazdy stałe w język, który astrologowie dobrze znali. Algol, uznawany w tej tradycji za gwiazdę o naturze Saturna i Jowisza, uchodził w starożytnej i arabskiej wyobraźni za groźny; jego arabska nazwa odsyła do demona, a w greckim obrazie konstelacji jest głową Meduzy trzymaną przez Perseusza. Traktat nie usuwa tej dwuznaczności, lecz ją wykorzystuje: moc gwiazdy, która w jednym układzie bywa niebezpieczna, ujęta w kamień i znak w odpowiedniej chwili ma służyć ochronie i odwadze. Podobnie łagodne gwiazdy o naturze Wenus przypisywane są sprawom miłości i przychylności, a te o naturze Merkurego – mowie i rozumowi.

Warto przy tym zauważyć, jak mało w tym tekście jest teorii. Traktat nie wykłada kosmologii, nie uzasadnia, dlaczego gwiazdy działają, nie spiera się z przeciwnikami. Zakłada ramę, która dla jego czytelników była oczywista: przekonanie o jedności świata, o przenikaniu wpływów z wyższych sfer do niższych i o tym, że rzeczy podobne przyciągają się nawzajem. Hermetyczne w nim nie są więc szczegółowe nauki o duszy czy odrodzeniu, znane z filozoficznych pism Hermesa, lecz właśnie ta wizja świata jako sieci powinowactw, w której każdy element ma swoje miejsce i swoich krewnych na innych poziomach bytu.

Księga, której się obawiano

Średniowieczni teologowie i przyrodnicy różnie oceniali takie teksty. Dla jednych były częścią nauki o przyrodzie, opisem ukrytych własności rzeczy, które można badać bez popadania w bałwochwalstwo. Dla innych wyryte znaki stanowiły niebezpieczne pogranicze: skoro kamień działa dzięki obrazowi, a obraz nie ma naturalnej mocy, to może działa on jako znak skierowany do istot duchowych. W tej dyskusji traktat o piętnastu gwiazdach zajmował pozycję stosunkowo bezpieczną. Jego obrazy to w większości proste figury, a ich skuteczność tłumaczono naturą gwiazdy, a nie przyzywaniem duchów, co pozwalało zaliczać go raczej do sfery magii naturalnej niż demonicznej.

Rękopisy traktatu krążyły często w zbiorach razem z innymi pismami o kamieniach, ziołach i astrologii. Jego obecność w takich kodeksach świadczy, że był czytany przez lekarzy, astrologów i miłośników tajemnych własności rzeczy, a nie wyłącznie przez praktyków ceremonialnej magii. Przypisanie go Hermesowi albo Henochowi nadawało mu powagę bardzo starej wiedzy, a zarazem sytuowało go w kręgu, który dla średniowiecznych uczonych oznaczał mądrość przekazaną od czasów przedpotopowych.

Lektura tych kodeksów uczy też ostrożności wobec łatwych podziałów. Ten sam rękopis mógł zawierać lapidarium o leczniczych własnościach kamieni, astrologiczny wykład o naturze gwiazd i opis figur do wyrycia, a jego właściciel nie musiał postrzegać tych tekstów jako należących do odrębnych dziedzin. Dla wielu średniowiecznych czytelników wiedza o ukrytych cnotach rzeczy była jedna, a różnice dotyczyły raczej stopnia ryzyka niż rodzaju poznania. Traktat o piętnastu gwiazdach mieścił się dokładnie w tym obszarze.

Gwiazdy behenijskie w renesansie

Najbardziej znaczącą recepcję traktat znalazł w renesansie, kiedy na nowo rozbudzone zainteresowanie Hermesem spotkało się z ambicją stworzenia uporządkowanej, filozoficznie uzasadnionej teorii magii przyrody. Marsilio Ficino w trzeciej księdze De vita, poświęconej sposobom pozyskiwania życia z nieba, sięga do tradycji o mocach gwiazd stałych i łączy ją z własną neoplatońską koncepcją ducha świata. Jego ostrożna, medyczna wersja tej wiedzy kładzie nacisk na odpowiednie dobranie rzeczy i pór, a nie na znaki wyryte na kamieniach, co dobrze pokazuje, jak renesansowy humanista przekształcał średniowieczny materiał.

Pełniejsze przyswojenie listy piętnastu gwiazd przyniosło dzieło Henryka Korneliusza Agrippy De occulta philosophia, opublikowane w całości w 1533 roku. Agrippa w pierwszej księdze, omawiając rzeczy podległe gwiazdom stałym, przytacza zestawienie gwiazd, kamieni i roślin, które wyraźnie wywodzi się z tradycji traktatu, a w innym miejscu podaje także ich znaki. Dzięki niemu gwiazdy behenijskie weszły do stałego repertuaru nowożytnej literatury okultystycznej i były powtarzane w kolejnych kompilacjach aż po XIX wiek, często bez świadomości, z jakiego średniowiecznego źródła pochodzą.

W tej renesansowej recepcji widać przesunięcie akcentów. Dla autora średniowiecznego traktatu lista piętnastu gwiazd była zbiorem użytecznych wskazówek. Dla Agrippy stała się elementem wielkiego systemu, w którym świat elementarny, niebieski i intelektualny tworzą jedną strukturę odpowiedniości, a każdy szczegół wskazuje na całość. Kamień i ziele przestały być jedynie narzędziami, a stały się ilustracjami prawa, które rządzi całym bytem. Na tym przykładzie dobrze widać, jak niewielki tekst techniczny, przypisany legendarnemu mędrcowi, mógł zostać wchłonięty przez filozoficzną syntezę i nabrać w niej znaczenia, którego jego pierwsi czytelnicy zapewne by w nim nie dostrzegli.

Dla historyka idei Liber de quindecim stellis jest szczególnie cenny właśnie z powodu swojej skromności. Nie zawiera spekulacji, które zwykle kojarzy się z Hermesem, a mimo to przechowuje jedną z najtrwalszych intuicji hermetycznych: że niebo i ziemia nie są dwoma oddzielnymi światami, lecz wzajemnie się odbijają, i że w każdym kamieniu czy roślinie można odnaleźć ślad gwiazdy, której naturę dzieli.