Hermetica oksfordzkie – greckie fragmenty z rękopisu Clarke 11

Odkrycie w bibliotece, nie w piasku

Najgłośniejsze znaleziska tekstów religijnych późnej starożytności kojarzą się z pustynią: ze skrzynią papirusów, z dzbanem ukrytym w grocie, z kodeksami odnalezionymi przez rolników pod Nag Hammadi w 1945 roku. Hermetyka oksfordzka ma inną historię. Nie została wydobyta z ziemi, lecz odnaleziona w rękopisie, który od dawna spoczywał w zbiorach Biblioteki Bodlejańskiej i był dostępny badaczom, choć nikt wcześniej nie rozpoznał, co zawiera. Kodeks należy do kolekcji Edwarda Daniela Clarke'a, angielskiego podróżnika i mineraloga, który na przełomie XVIII i XIX wieku przywiózł ze Wschodu wiele greckich manuskryptów, nabytych następnie przez Bodleian. Pod sygnaturą Clarke 11 kryje się bizantyjski zbiór o charakterze miscellaneum, a w nim kilka fragmentów, które okazały się należeć do hermetycznej literatury dialogowej.

Ich identyfikacja była zasługą dwóch uczonych. Joseph Paramelle był znawcą greckich rękopisów, związanym z paryskim Instytutem Badań i Historii Tekstów; Jean-Pierre Mahé – orientalistą, autorem fundamentalnych prac o hermetyce zachowanej poza grecką tradycją rękopiśmienną. Ich wspólne wydanie, opublikowane w 1991 roku, przyniosło grecki tekst fragmentów wraz z przekładem i komentarzem. Wydawcy wskazali przy tym, że część zdań ma dosłowne odpowiedniki w ormiańskich Definicjach Hermesa Trismegistosa dla Asklepiosa, co stało się mocnym argumentem za starożytnym, a nie późnobizantyjskim pochodzeniem nowych tekstów.

Odkrycie przypomina o czymś, o czym badacze literatury antycznej wiedzą dobrze, a co łatwo zapomnieć: wiele tekstów nie zaginęło całkowicie, lecz przetrwało w rozproszeniu, w wypisach i zbiorach sentencji, na marginesach i w miscellaneach. Ich odnalezienie wymaga nie tyle wykopalisk, co cierpliwej lektury rękopisów, które przez stulecia uchodziły za znane i opisane.

Kodeks jako schronienie tekstów

Aby zrozumieć, jak hermetyczne fragmenty znalazły się w bizantyjskim zbiorze, trzeba pamiętać o roli, jaką w kulturze Bizancjum odgrywały florilegia i antologie. Uczeni i mnisi sporządzali wypisy z autorów starożytnych i kościelnych, porządkując je według tematów: o duszy, o Bogu, o naturze, o cnocie. Kompilator nie musiał akceptować poglądów autora, z którego czerpał; wystarczyło, że fragment był zwięzły, ciekawy i przydatny jako materiał do rozważań. W ten sposób w zbiorach o przeznaczeniu szkolnym lub prywatnym przetrwało wiele zdań, których źródła zaginęły.

Hermes Trismegistos miał w tej kulturze pozycję dwuznaczną, ale nie wykluczającą. Część autorów chrześcijańskich, od Laktancjusza po bizantyjskich kronikarzy, uważała go za starożytnego mędrca, który przeczuwał prawdy objawione, i chętnie przytaczała jego słowa jako świadectwo z zewnątrz. Inni odnosili się do niego podejrzliwie. Kompilator kodeksu Clarke 11 najwyraźniej należał do tych, którzy uznawali nauki Hermesa o duszy i ciele za wystarczająco wartościowe, by je przepisać, i dzięki temu przetrwały one do naszych czasów.

Ta okoliczność ma swoje konsekwencje dla interpretacji. Fragmenty nie są przypadkowymi strzępami, lecz wyborem dokonanym według określonego klucza. Kompilator szukał wypowiedzi o naturze człowieka, a pomijał – być może – to, co uznawał za zbyt pogańskie lub zbyt niejasne. Obraz hermetyki, jaki wyłania się z tych tekstów, jest więc obrazem przefiltrowanym przez zainteresowania bizantyjskiego czytelnika.

Rozmowa nauczyciela z uczniem

Fragmenty oksfordzkie mają formę wypowiedzi, w których Hermes poucza Asklepiosa. Ta para rozmówców była dobrze znana z innych źródeł: z łacińskiego Asclepiusa, z kilku traktatów Corpus Hermeticum i z wyjątków przekazanych przez Stobajosa. Nowe teksty dopisują do tej tradycji kolejne kwestie, przy czym nie da się z nich zrekonstruować jednego spójnego utworu. Są to raczej wyjątki z jednego lub kilku dialogów, ułożone przez kompilatora w porządku, który niekoniecznie odpowiada pierwotnemu.

Charakter tych tekstów łączy dwa poziomy, które w hermetyce zwykle występują osobno. Część wypowiedzi ma postać krótkich, niemal sentencjonalnych stwierdzeń, łatwych do zapamiętania. Inne są fragmentami rozbudowanego wykładu, w którym nauczyciel objaśnia przyczyny i uzasadnia twierdzenia. Można przypuszczać, że w starożytności istniały teksty łączące obie formy: zwięzłe zdania do zapamiętania i objaśnienia, które je rozwijały, tak jak w szkołach filozoficznych epoki sentencje mistrza bywały przedmiotem komentarza.

Ta obserwacja ma znaczenie dla rozumienia hermetyki jako praktyki nauczania. Badacze, a wśród nich sam Mahé, wskazywali, że hermetyczna droga mogła przebiegać stopniowo: od nauk prostych, dotyczących natury człowieka i świata, do traktatów bardziej rozbudowanych i doświadczeń wizyjnych, takich jak te opisane w traktacie o Ogdoadzie i Enneadzie z Nag Hammadi. Fragmenty oksfordzkie należą wyraźnie do poziomu podstawowego, do nauk, od których zaczynał uczeń.

Dusza, ciało, płodzenie

Tematyka fragmentów skupia się wokół trzech zagadnień: natury duszy, jej relacji do ciała i powstawania nowego człowieka. Hermes objaśnia, czym jest dusza w stosunku do ciała, w jaki sposób w nim przebywa i działa, a także jak dochodzi do poczęcia i ukształtowania płodu. Są to pytania, które w starożytnej filozofii przyrody i medycynie stanowiły przedmiot ożywionych sporów, i hermetyczne odpowiedzi trzeba czytać na ich tle.

Spór o płodzenie przebiegał w starożytności według kilku osi. Arystoteles twierdził, że nasienie męskie dostarcza formy i zasady ruchu, a kobieta tylko materii. Pisma hipokratejskie, a później Galen, przypisywali obojgu rodzicom udział nasienny. Stoicy uważali, że płód w łonie żyje życiem rośliny, a duszę w pełnym sensie otrzymuje dopiero przy narodzinach, gdy jego tchnienie zostaje schłodzone przez zetknięcie z powietrzem. Platonicy z kolei pytali, kiedy i jak dusza, istniejąca przed ciałem, zstępuje w nie i łączy się z nim. Hermetyczne fragmenty wchodzą w tę dyskusję, nie przywołując wprost żadnej szkoły, ale posługując się jej słownictwem.

Ważne jest to, że hermetyści nie traktowali tych zagadnień jako czysto przyrodniczych. Pytanie o to, jak powstaje ciało, jest dla nich zarazem pytaniem o to, jak dusza wchodzi w świat i jak może z niego wyjść. Embriologia staje się częścią nauki o zbawieniu. Jeśli ciało jest dziełem boskiej sztuki, a dusza zostaje w nie wprowadzona według określonego porządku, to poznanie tego porządku jest pierwszym krokiem do zrozumienia własnego położenia. W tym sensie fragmenty oksfordzkie są bliskie temu, co w Corpus Hermeticum mówi się o człowieku jako istocie podwójnej, śmiertelnej przez ciało i nieśmiertelnej przez istotnego człowieka.

Zainteresowanie hermetystów kształtowaniem się ciała ma też wymiar kontemplacyjny, poświadczony w tekstach od dawna znanych. Piąty traktat Corpus Hermeticum zachęca, by przyjrzeć się, jak człowiek zostaje uformowany w łonie, i pyta, kto zakreślił krąg oczu, kto przebił nozdrza i uszy, kto rozpiął nerwy i wydrążył żyły. Pytanie jest retoryczne: w precyzji ludzkiego ciała ma się odsłonić niewidzialny twórca. Fragmenty oksfordzkie, o ile pozwala ocenić ich stan, patrzą na płodzenie mniej hymnicznie, a bardziej dydaktycznie, ale wyrastają z tej samej postawy. Ciało nie jest dla nich wyłącznie przeszkodą, lecz także dziełem, które można badać jako ślad zamysłu, a pytanie, jak dusza je zamieszkuje, nie przestaje być pytaniem o Boga.

Trzeba przy tym zachować ostrożność. Fragmenty są krótkie, ich tekst bywa niepewny, a kontekst, z którego zostały wyjęte, pozostaje nieznany. Nie pozwalają one na zbudowanie pełnej hermetycznej teorii płodzenia ani duszy. Pokazują raczej, że takie teorie istniały i były wykładane w formie dialogu nauczyciela z uczniem, a ich obecność w kodeksie bizantyjskim świadczy, że jeszcze w średniowieczu ktoś uważał je za warte przepisania.

Zaginiona hermetyka i sztuka rekonstrukcji

Odkrycie oksfordzkie zmieniło obraz hermetyki w sposób subtelny, ale trwały. Tradycyjnie przez hermetykę grecką rozumiano przede wszystkim Corpus Hermeticum, fragmenty przekazane przez Stobajosa oraz cytaty u autorów chrześcijańskich i neoplatońskich. Teksty te sprawiały wrażenie zamkniętego, choć uszkodzonego zbioru. Fragmenty z rękopisu Clarke 11 przypomniały, że poza tym kanonem istniały inne pisma, które przetrwały w rozproszeniu i mogą jeszcze czekać na rozpoznanie w niezbadanych miscellaneach i florilegiach.

Zmieniła się również metoda. Zamiast traktować każde pismo hermetyczne jako osobną całość, badacze coraz częściej zestawiają ze sobą teksty w różnych językach i z różnych tradycji przekazu, szukając paraleli, które pozwalają odtworzyć zaginione ogniwa. Pojedyncze zdanie z bizantyjskiego kodeksu może potwierdzić, że wypowiedź znana dotąd tylko z przekładu ma starożytne greckie źródło, a fragment znany z cytatu u autora chrześcijańskiego może zyskać szerszy kontekst. Nowsze przekłady i zbiory hermetyki, jak opracowanie M. Davida Litwy z 2018 roku, włączają fragmenty oksfordzkie do korpusu obok pism tradycyjnie znanych, co jeszcze kilkadziesiąt lat temu nie byłoby możliwe.

Ograniczenia tej metody są jednak równie wyraźne. Każda rekonstrukcja opiera się na przypuszczeniu, że rozproszone fragmenty pochodzą z tych samych lub pokrewnych utworów, a tego zwykle nie można dowieść. Badacz musi więc ważyć dwie pokusy: chęć złożenia z drobnych kawałków większej całości i obowiązek uznania, że niektóre luki pozostaną niewypełnione.

Dla czytelnika szukającego w hermetyce sensu duchowego ta historia niesie lekcję o naturze tradycji. To, co dociera do nas z przeszłości, rzadko jest kompletne. Przetrwało w strzępach, w cytatach, w przekładach na języki, którymi autorzy nie mówili. Każdy nowy fragment nie tylko dodaje coś do naszej wiedzy, ale też przypomina, jak wiele pozostaje nieznane. Hermes rozmawiający z Asklepiosem o duszy i ciele w rękopisie, który blisko dwa stulecia stał na półce w Oksfordzie, jest dobrym obrazem tej sytuacji: nauka czeka nie tylko na ucznia, lecz także na kogoś, kto potrafi ją rozpoznać.