Peratowie i wyjście przez Morze Czerwone

Ci, którzy przechodzą

Nazwa peratów, Peratai, pochodzi od greckiego czasownika peraō, „przechodzić na drugą stronę”, i sami członkowie grupy mieli ją tak tłumaczyć. Hipolit przytacza ich deklarację, według której tylko oni poznali konieczność zrodzenia i drogi, którymi człowiek wchodzi w świat, a pouczeni o tym potrafią przejść i przeprawić się przez zniszczenie. Nazwa nie odnosi się więc do miejsca ani do założyciela, lecz do samej treści zbawienia: być peratą znaczy umieć przejść.

Hipolit wymienia jako twórców tej nauki dwóch ludzi: Eufratesa zwanego Peratą i Kelbesa z Karystos, którego imię w rękopisach występuje w kilku postaciach. Nic poza tym o nich nie wiadomo. Orygenes w Przeciw Celsusowi wspomina o pewnym Eufratesie jako autorze nauki ofickiej, co może dotyczyć tej samej osoby, choć pewności brak. Opis peratów zajmuje w Refutatio rozdziały 12–18 księgi piątej i jest jednym z najbardziej rozbudowanych w całym dziele, z długimi cytatami z ich pisma.

Ich system łączy trzy warstwy: kosmologię opartą na liczbie trzy, egzegezę biblijną skupioną na Wyjściu i na wężu Mojżesza, oraz astrologiczny katalog mocy rządzących światem zrodzenia. Każda z tych warstw służy jednemu: opisaniu sytuacji człowieka uwięzionego w porządku narodzin i śmierci i wskazaniu, którędy prowadzi wyjście.

Trzy części świata

Według peratów wszechświat jest jeden, ale dzieli się na trzy części. Pierwsza jest niezrodzona i stanowi doskonałe dobro, ojcowską wielkość. Druga jest samozrodzona i obejmuje nieskończoną mnogość mocy. Trzecia jest zrodzona, szczegółowa, i to jest świat, w którym żyjemy. Odpowiednio do tego istnieją trzej bogowie, trzy logosy, trzy umysły i trzech ludzi. Hipolit cytuje ich pismo, w którym ten podział zostaje wyrażony w formułach przypominających hymn.

Między tymi poziomami odbywa się ruch. Z dwóch wyższych części moce zeszły w dół, do świata trzeciego, i zostały w nim uwięzione. Za czasów Heroda zstąpił z niezrodzoności również Zbawiciel, trójdzielny człowiek, mający trojaką naturę, trojakie ciało i trojaką moc, który przyszedł, aby ściągnąć z powrotem to, co zeszło z góry. Ci, którzy pochodzą z wyższych światów, zostaną uratowani; ten, kto należy tylko do świata zrodzonego, zginie razem z nim.

Ta trójdzielność przypomina inne gnostyckie podziały ludzkości na duchowych, psychicznych i cielesnych, ale u peratów przybiera postać przede wszystkim kosmologiczną. Nie chodzi o charakter jednostki, lecz o to, z której części wszechświata pochodzi jej rdzeń. Zbawienie jest powrotem do miejsca pochodzenia, a pomiędzy człowiekiem a tym miejscem leży przeszkoda, którą perackie pismo nazywa wodą.

Morze, które jest zrodzeniem

W tym miejscu pojawia się egzegeza Wyjścia, od której pochodzi tytuł eseju. Dla peratów Egipt oznacza ciało, a wyjście z Egiptu – opuszczenie porządku cielesnego. Morze Czerwone to woda zniszczenia, phthora, związana z Kronosem, który w ich interpretacji jest mocą czasu i rodzenia: wszystko, co się rodzi, podlega mu i zostaje przez niego pochłonięte. Kto chce wyjść z Egiptu, musi przejść przez to morze.

Opowieść biblijna dostarcza całej dramaturgii tego przejścia. Izraelici przeszli suchą nogą, Egipcjanie utonęli. Perackie odczytanie mówi, że nieświadomi, ci, którzy nie znają drogi, są właśnie Egipcjanami: woda zrodzenia ich pochłania, bo nie wiedzą, jak przez nią przejść. Ci natomiast, którzy znają tajemnicę, przechodzą, ponieważ morze rozstępuje się przed wiedzą. Zbawienie nie polega tu na ucieczce przed wodą, lecz na przejściu przez nią – a więc przez samo doświadczenie narodzin i śmiertelności – bez utonięcia.

Warto zestawić tę lekturę z wcześniejszą chrześcijańską typologią. Paweł w Pierwszym Liście do Koryntian pisał, że ojcowie „wszyscy przeszli przez morze” i „zostali ochrzczeni w Mojżesza, w obłoku i w morzu” (1 Kor 10,1–2), a późniejsi pisarze kościelni rozwinęli z tego obraz chrztu jako przejścia przez wodę, w której ginie stary człowiek. Peratowie poruszają się w tym samym polu skojarzeń, ale przesuwają akcent. Woda nie jest u nich przede wszystkim sakramentalną kąpielą, lecz samym żywiołem stawania się i przemijania, a jej przebycie nie dokonuje się przez obrzęd, lecz przez poznanie. Zamiast wspólnoty zanurzonej w wodzie i z niej wyprowadzonej mamy wiedzących, którzy rozumieją, czym jest morze, i dlatego się w nim nie gubią.

Po drugiej stronie morza nie ma jeszcze ziemi obiecanej, lecz pustynia. Hipolit relacjonuje, że według peratów jest to obszar poza zrodzeniem, w którym spotykają się wszyscy bogowie zniszczenia i bóg zbawienia. Tam właśnie Izraelici zostali pokąsani przez węże i tam Mojżesz wywyższył węża z miedzi, aby ci, którzy na niego spojrzą, zostali uzdrowieni. Pustynia jest więc miejscem próby i rozpoznania, przejściem między światem rodzenia a światem nierodzonym. Nie jest jeszcze ojczyzną, ale nie jest już niewolą; to obszar, w którym dusza, wyrwana z Egiptu, musi nauczyć się rozróżniać moce, które ją otaczają, i zwrócić wzrok ku temu jednemu znakowi, który leczy.

Wąż doskonały

Wąż Mojżesza zajmuje w perackim systemie miejsce centralne. Kąsające węże pustyni to moce gwiezdne, bogowie zrodzenia, którzy zabijają; wąż z miedzi jest wężem doskonałym, który przynosi życie. Peratowie identyfikowali go z Synem i Logosem, odwołując się do słów Ewangelii Jana, że jak Mojżesz wywyższył węża na pustyni, tak musi być wywyższony Syn Człowieczy (J 3,14). Z tej perspektywy także wąż w raju, który przyniósł Ewie poznanie, okazuje się postacią pozytywną. W tym sensie peratowie należą do szerszego kręgu ofickiego, dla którego wąż był nośnikiem wiedzy, a nie kusicielem.

Hipolit przytacza dwa obrazy, którymi peratowie opisywali działanie Syna. Pierwszy jest fizjologiczny: mózg odpowiada Ojcu, móżdżek w kształcie węża – Synowi, a rdzeń kręgowy – materii. Duchowa substancja przechodzi z mózgu przez móżdżek ku dołowi, a nasienie i moc rodzenia schodzą wzdłuż kręgosłupa. Tak jak móżdżek pośredniczy w tym przepływie, tak Syn przenosi ojcowskie formy do materii i z powrotem je stamtąd wyprowadza. Drugi obraz pochodzi z obserwacji przyrody: jak magnes przyciąga żelazo, bursztyn źdźbła słomy, a kolec morskiego jastrzębia złoto, nafta ogień, tak Syn przyciąga ze świata tylko to, co jest z nim pokrewne, i niczego więcej. Kto nosi w sobie ojcowski wizerunek, zostaje pociągnięty; kto go nie ma, pozostaje na dole.

Oba obrazy pokazują charakterystyczne dla peratów połączenie spekulacji kosmologicznej z ówczesną nauką o naturze. Teoria, że nasienie pochodzi z mózgu i spływa rdzeniem, była rozpowszechniona w starożytnej medycynie i filozofii przyrody; nauka o sympatii magnesu i żelaza należała do wspólnego zasobu wiedzy hellenistycznej. Peratowie wykorzystali te przekonania nie jako ozdobę, lecz jako dowód, że w samej strukturze ciała i natury zapisana jest droga powrotu.

Gwiazdy i los

Najbardziej osobliwą częścią relacji Hipolita jest cytat z perackiego pisma, które nosiło według niego tytuł Proastioi heōs aitheros, co można oddać jako „Przedmieścianie aż do eteru”. Zawiera ono długi katalog mocy, którym nadano imiona bóstw greckich, egipskich i biblijnych, połączone z elementami astrologii: planetami, znakami, dekanami, wiatrami. Kronos jest tu mocą wody i ciemności, Posejdon, Izyda, Ozyrys i wiele innych postaci zostają przypisane określonym regionom świata zrodzenia. Hipolit, zgodnie ze swoim zwyczajem, twierdzi, że peratowie przejęli całość od astrologów i jedynie zmienili nazwy.

Niezależnie od tego, jak ocenimy ten zarzut, nie ulega wątpliwości, że peracka nauka jest głęboko przesycona świadomością gwiezdnego losu. Świat zrodzony podlega heimarmenē, konieczności narzucanej przez ruch ciał niebieskich. Kto się w nim rodzi, rodzi się pod władzą gwiazd, a narodziny, wzrost i śmierć są dziełem mocy, które peratowie identyfikowali z bogami zniszczenia. Pustynia pełna węży to właśnie obszar, w którym te moce działają. W tym sensie astrologia nie jest w ich systemie pomocą w przewidywaniu przyszłości, lecz opisem niewoli.

Wiedza o tej niewoli staje się jednak warunkiem jej przekroczenia. Peratowie nie twierdzą, że gwiazdy są bezsilne; przeciwnie, przyjmują ich moc całkowicie poważnie. Twierdzą tylko, że poznanie dróg, którymi człowiek wchodzi w świat, pozwala tymi samymi drogami wyjść. Kto zna konieczność zrodzenia, może przez nią przejść. Ta myśl, że znajomość losu jest kluczem do uwolnienia się od niego, łączy ich z szerszą tradycją późnoantyczną, w której astrologia i soteriologia spotykały się częściej, niż zakładają nowoczesne podziały na naukę i religię.

Przeprawa jako obraz zbawienia

Z całej perackiej nauki zachował się tylko fragment, a i ten w przekazie przeciwnika, który z zasady upraszczał i porządkował herezje według własnych schematów. Mimo to można dostrzec w niej jedną z najbardziej konsekwentnych gnostyckich lektur biblijnej historii. Wyjście, które w tradycji żydowskiej było zbawczym wydarzeniem narodu, a w chrześcijańskiej typologii zapowiedzią chrztu, tu staje się mapą duszy: Egipt ciała, morze zrodzenia, pustynia gwiezdnych mocy i wąż, który ratuje.

Szczególnie uderza w tej lekturze, że przejście nie jest ucieczką na skróty. Woda nie znika, pustynię trzeba przebyć, węże kąsają naprawdę. Peratowie nie obiecują, że wiedza uchroni przed doświadczeniem świata; obiecują, że pozwoli przez nie przejść, nie utonąwszy. Ta sama woda, która zabija Egipcjan, przepuszcza tych, którzy poznali.

Imię, które sobie nadali, wyraża tę postawę lepiej niż jakikolwiek opis z zewnątrz. Nie nazwali się od wiedzy ani od założyciela, lecz od ruchu. Byli tymi, którzy przechodzą, a ich zbawienie miało kształt przeprawy przez morze, które dla wszystkich innych jest końcem.