Kephalaia z Medinet Madi i nauki Apostoła Światła

Bloki papirusu z Fajum

Medinet Madi, na południowo-zachodnim skraju oazy Fajum, znane było egiptologom przede wszystkim z ruin świątyni z czasów Średniego Państwa i z hellenistycznego miasta Narmuthis. W 1929 roku miejscowi kopacze, szukający w ruinach żyznej ziemi i drobnych przedmiotów na sprzedaż, natrafili w jednym z domów na drewnianą skrzynkę zawierającą kilka papirusowych kodeksów. Ich stan był katastrofalny: wilgoć i czas spoiły karty w zwarte bloki, które przy próbie rozdzielenia kruszyły się na brzegach. Część znaleziska trafiła do handlarzy starożytności w Kairze.

Tam w 1930 roku zobaczył je niemiecki koptolog Carl Schmidt, który od razu rozpoznał w kilku czytelnych zdaniach teksty manichejskie, i to nie w przekładzie polemisty, lecz w brzmieniu własnym wspólnoty. Było to odkrycie bez precedensu. Do tej pory manicheizm na Zachodzie znano niemal wyłącznie z relacji przeciwników, a teksty odnalezione kilkadziesiąt lat wcześniej w Turfanie dotyczyły jego wschodnich odgałęzień. Schmidt zabiegał o zakup dla muzeów berlińskich, a równolegle część kodeksów nabył irlandzko-amerykański kolekcjoner Alfred Chester Beatty. Tak powstał podział, który przetrwał do dziś: część zbioru znajduje się w Berlinie, część w Bibliotece Chestera Beatty’ego w Dublinie.

Kodeksy zapisano w jednym z dialektów koptyjskich, zwanym przez badaczy lykopolitańskim, związanym z regionem Asjut w Górnym Egipcie, który był jednym z centrów manicheizmu w Egipcie. Same rękopisy datuje się zwykle na około 400 rok, choć teksty są starsze. Ich pierwotnym językiem był najprawdopodobniej syryjski, a do Egiptu dotarły zapewne za pośrednictwem przekładu greckiego, co tłumaczy liczne greckie terminy w koptyjskim tekście.

Konserwator i rozkładanie kart

Odczytanie kodeksów wymagało pracy, którą trudno przecenić. Bloki papirusu powierzono berlińskiemu konserwatorowi Hugo Ibscherowi, który rozwijał techniki rozdzielania sklejonych kart, kartka po kartce, i umieszczania ich między taflami szkła. Praca postępowała powoli, bo każde rozdzielenie groziło utratą tekstu, a kolejność kart trzeba było odtwarzać z fragmentów słów na krawędziach. Po śmierci Hugo Ibschera kontynuował ją jego syn Rolf.

Pierwsze wydanie berlińskich Kephalaia przygotowali Hans Jakob Polotsky i Alexander Böhlig; pierwsze zeszyty ukazały się w latach trzydziestych XX wieku. Polotsky, żydowski uczony, wkrótce opuścił Niemcy, a prace przerwała wojna. Kodeksy berlińskie przeżyły ewakuację i chaos lat 1944–1945, ale nie bez strat. Po wojnie część materiałów znalazła się poza Berlinem i wróciła dopiero po latach, a niektóre karty, w tym znaczna część kodeksu zawierającego listy Maniego, uznawane są za zaginione. Druga połowa berlińskich Kephalaia ukazywała się stopniowo w wydaniach Böhliga, a następnie Wolfa-Petera Funka, i praca ta trwała przez dziesięciolecia.

Los kodeksu dublińskiego był spokojniejszy, choć równie powolny. Po fotograficznym wydaniu faksymile w latach osiemdziesiątych dopiero w 2018 roku ukazała się pierwsza część krytycznej edycji z przekładem, przygotowana przez Iaina Gardnera, Jasona BeDuhna i Paula Dilleya, pod tytułem The Chapters of the Wisdom of My Lord Mani. Angielski przekład berlińskiego tomu, opracowany przez Gardnera, ukazał się w 1995 roku jako The Kephalaia of the Teacher. Dzięki tym dwóm tytułom wiadomo też, że w Medinet Madi zachowały się dwie odrębne kolekcje tego samego gatunku: „rozdziały Nauczyciela” i „rozdziały mądrości mojego Pana Maniego”.

Pytanie ucznia i odpowiedź Apostoła

Grecki wyraz kephalaia oznacza „rozdziały” albo „główne punkty”. W manichejskim użyciu chodzi o zbiór krótkich wykładów, z których każdy zaczyna się od sytuacji: uczniowie przychodzą do Apostoła, zadają pytanie, a on odpowiada. Formuła otwierająca jest zazwyczaj prosta – „znowu przemówił Apostoł do swoich uczniów” albo „jeden z uczniów zapytał go” – i zaraz potem następuje temat. Pytania dotyczą najróżniejszych spraw: dlaczego coś nazywa się tak, a nie inaczej, ile jest rodzajów jakiejś rzeczywistości, co znaczy pewien obraz, jak należy rozumieć przypowieść, jaką wartość ma określony czyn słuchacza. Odpowiedź jest wykładem, często ułożonym według liczb: pięć, dwanaście, czternaście elementów, które się wylicza i objaśnia po kolei.

We wstępie do berlińskiego tomu Mani mówi, że napisał wiele ksiąg, ale wiele więcej nauczał ustnie, i poleca uczniom zapisywać to, co usłyszą, aby nic nie zginęło. Ta formuła jest zarazem wyjaśnieniem pochodzenia zbioru. Kephalaia nie są dziełem Maniego w tym sensie, w jakim jego dziełami były Ewangelia Żywa czy Skarb Życia, lecz zapisem tradycji szkoły, gromadzonej i redagowanej po jego śmierci przez kolejne pokolenia uczniów. Historyk nie może więc traktować każdego zdania jako dosłownych słów Maniego; widzi raczej, jak wspólnota pamiętała i porządkowała jego nauczanie. Wiele rozdziałów zawiera jednak wątki biograficzne i wypowiedzi, które dobrze zgadzają się z tym, co wiadomo z innych źródeł.

Forma wykładu nie jest przypadkowa. Pisma sapiencjalne i szkolne późnego antyku – od zbiorów pytań i odpowiedzi w egzegezie biblijnej po filozoficzne podręczniki – posługiwały się podobnym układem. Manichejczycy wpisali się w tę kulturę, prezentując swoją naukę nie jako objawienie podane w obrazach, lecz jako wiedzę, którą można uporządkować, wyjaśnić i przekazać w nauczaniu. W tym sensie Kephalaia są podręcznikiem dla elektów, którzy mieli nauczać słuchaczy i odpowiadać na ich wątpliwości.

Teologia w liczbach i porównaniach

Treść poszczególnych rozdziałów pozwala zobaczyć, jak manichejska teologia funkcjonowała jako system. Uczniowie pytają o kolejne postacie boskie i ich zadania, a Mani wyjaśnia ich miejsce, posługując się wyliczeniami i analogiami. Typowym zabiegiem jest przypisanie jednemu porządkowi rzeczywistości odpowiednika w innym: pięć elementów kosmosu odpowiada pięciu członkom duszy, a te z kolei pięciu cnotom, które elekt powinien w sobie pielęgnować. Myślenie przez odpowiedniości przenika cały zbiór i nadaje mu charakter wielkiej mapy, w której każda rzecz ma swoje miejsce.

Znaczna część wykładów dotyczy praktyki. Mani wyjaśnia, jaką zasługę ma słuchacz, który daje jałmużnę, jak elekt powinien rozumieć swój post, dlaczego modlitwa odmawiana jest w określonych porach dnia, jaki sens ma spowiedź. Pojawiają się rozdziały o tym, jak rozpoznać prawdziwego nauczyciela, o rozmaitych rodzajach ludzi i ich losie po śmierci, o tym, dlaczego niektórzy porzucają wspólnotę. Teologia i etyka nie są tu oddzielone; każdy element kosmicznego dramatu ma bezpośrednie przełożenie na zachowanie wiernego.

Wiele miejsca zajmuje też samorozumienie Kościoła Maniego. Już w pierwszych rozdziałach berlińskiego tomu Apostoł umieszcza siebie w szeregu wcześniejszych posłańców, wymieniając Zaratusztrę, Buddę i Jezusa, i tłumaczy, że ich nauka uległa zniekształceniu, ponieważ nie spisali jej sami, podczas gdy on spisał swoją. Ten wątek, znany także z tekstów irańskich, w Kephalaia zostaje rozwinięty w argument o wyższości jego Kościoła, którego pisma, jak twierdzi, są pełniejsze i rozejdą się po wszystkich krajach i językach. Manicheizm przedstawia się więc jako religia, która uczy się na błędach swoich poprzedników i świadomie dba o trwałość tekstu.

Dla badaczy ta systematyczność miała znaczenie przełomowe. Wcześniej obraz manichejskiej doktryny opierał się na Acta Archelai, polemicznym utworze z IV wieku, na pismach Augustyna i na relacjach autorów muzułmańskich, takich jak an-Nadim. Każde z tych źródeł podawało naukę Maniego w streszczeniu, wybierając elementy najbardziej przydatne do zbijania. Kephalaia pozwoliły po raz pierwszy zobaczyć, jak sami manichejczycy rozkładali akcenty, które pojęcia uważali za podstawowe, a które za pomocnicze, i jak bardzo rozbudowane było ich słownictwo teologiczne. Okazało się, że wiele szczegółów przekazanych przez przeciwników jest wiernych, ale ich proporcje są zniekształcone.

Odczytanie nie jest przy tym wolne od trudności. Tekst bywa uszkodzony w połowie zdania, a powtarzalność formuł sprawia, że łatwo przeoczyć różnice między rozdziałami powstałymi w różnym czasie. Koptyjscy kopiści przenosili teologię wypracowaną w Mezopotamii do kraju, w którym słowa miały inne skojarzenia, i ich wybory terminologiczne same są częścią historii ruchu.

Mani jako nauczyciel

Obraz Maniego, jaki wyłania się z Kephalaia, jest wyraźnie odmienny od obrazu natchnionego wizjonera czy cudotwórcy. Apostoł jest tu przede wszystkim nauczycielem, który zna odpowiedź na każde pytanie i potrafi ją uzasadnić. Czasem pyta go ktoś z zewnątrz – przedstawiciel innej religii, człowiek ciekawy, nawet przeciwnik – i wtedy rozmowa przybiera charakter dysputy. Mani odpowiada cierpliwie, posługując się przykładami z życia codziennego: z pracy rolnika, z handlu, z leczenia chorych, z dworskiego ceremoniału. Te obrazy pokazują, że nauka była kierowana do ludzi żyjących w miastach i na wsiach, nie tylko do ascetów.

Takie przedstawienie odpowiada temu, co wiadomo o organizacji manichejskiej wspólnoty, w której nauczanie było jedną z głównych funkcji hierarchii. Na czele stał następca Maniego, pod nim nauczyciele, biskupi, prezbiterzy, a dopiero potem pozostali elekci i słuchacze. Kephalaia przypominają, że cała ta struktura istniała po to, by przekazywać wiedzę. Wiara w manichejskim sensie nie była zaufaniem do niezrozumiałego objawienia, lecz przyjęciem nauki, którą można zrozumieć i której zrozumienie samo w sobie wyzwala.

To samorozumienie tłumaczy, dlaczego manichejczycy przykładali tyle wagi do ksiąg, ich przepisywania, przekładania i zdobienia. Kodeksy z Medinet Madi są tego materialnym świadectwem: starannie przepisane, z nagłówkami i tytułami rozdziałów, przeznaczone do studiowania. Fakt, że w jednej skrzynce w niewielkim miasteczku Fajum przechowywano tyle tekstów, sugeruje, że istniała tam wspólnota zdolna do lektury i nauczania. Zbiór ten, rozdzielony między dwa kraje i częściowo utracony w czasie wojny, wciąż jest wydawany i komentowany; każda kolejna edycja przywraca kolejne rozdziały teologii, która przez wieki była znana tylko ze słów jej wrogów.