Epifaniusz z Salaminy i Panarion jako apteczka przeciw herezjom

Mnich z Palestyny na biskupstwie Cypru

Epifaniusz urodził się w pierwszej połowie IV wieku w okolicach Eleuteropolis w Palestynie. Młodość spędził w środowiskach monastycznych Egiptu, a po powrocie założył klasztor w rodzinnych stronach i kierował nim przez wiele lat. W 367 roku został wybrany na biskupa Konstancji, dawnej Salaminy na Cyprze, i pozostał nim aż do śmierci w 403 roku. Był człowiekiem ogromnej, choć nieuporządkowanej erudycji: znał grekę, syryjski, hebrajski i zapewne koptyjski, czytał wszystko, co mógł zdobyć, i miał niezachwiane przekonanie, że ortodoksja jest jedna, prosta i od początku ta sama.

Temperament Epifaniusza dobrze znamy z jego późniejszych konfliktów. Był zagorzałym przeciwnikiem Orygenesa, którego uważał za źródło licznych błędów, i to przekonanie popchnęło go do otwartego sporu z Janem, biskupem Jerozolimy, a pod koniec życia do udziału w kampanii przeciw Janowi Chryzostomowi w Konstantynopolu. Hieronim, który przez pewien czas był jego sojusznikiem, nazywał go „pięciojęzycznym”, a współcześni podziwiali jego ascetyzm i świętość życia. Według listu zachowanego w łacińskim przekładzie Hieronima ten sam człowiek potrafił jednak zerwać w wiejskim kościele zasłonę z wizerunkiem, bo uznał ją za sprzeczną z Pismem; autentyczność tego fragmentu bywa zresztą kwestionowana.

Przed Panarionem Epifaniusz napisał Ancoratus, „Zakotwiczonego”, wykład wiary sporządzony w 374 roku na prośbę wspólnoty z Syedry w Pamfilii. Już tam pojawia się lista herezji, która miała stać się szkieletem większego dzieła. Bezpośrednim impulsem do napisania Panarionu była prośba dwóch archimandrytów z Syrii, Akacjusza i Pawła, którzy chcieli mieć pełny opis błędów zagrażających ich mnichom. Odpowiedzią był traktat, który w nowożytnym wydaniu Karla Holla zajmuje trzy grube tomy.

Apteczka i osiemdziesiąt nałożnic

Grecki tytuł Panarion oznacza skrzynkę na chleb lub apteczkę, a więc pojemnik, w którym podróżnik przechowuje lekarstwa. Metafora ta organizuje całe dzieło. Herezje są w nim przedstawione jako stworzenia jadowite: węże, skorpiony, żmije, smoki, a każda otrzymuje własną odtrutkę w postaci argumentu z Pisma i tradycji. Epifaniusz w przedmowie powołuje się na autorów piszących o zwierzętach jadowitych, między innymi na Nikandra, i z wyraźnym upodobaniem dobiera każdej sekcie odpowiedniego stwora, opisując jego obyczaje i sposób kąsania. Czytelnik ma się dowiedzieć, jak rozpoznać jad, zanim go dosięgnie.

Liczba osiemdziesiąt nie jest przypadkowa. Epifaniusz wywodzi ją z Pieśni nad Pieśniami, gdzie mowa o sześćdziesięciu królowych, osiemdziesięciu nałożnicach i dziewczętach bez liku, a ponad nimi o jednej gołębicy, wybranej i doskonałej. Gołębica to Kościół katolicki, nałożnice to herezje, które udają oblubienicę, lecz nie mają z oblubieńcem prawowitego związku. Aby zmieścić się w tej liczbie, autor musiał niekiedy sztucznie dzielić lub łączyć sekty, a nawet tworzyć byty, których istnienie jest wątpliwe.

Całość podzielona jest na trzy księgi i siedem tomów, a każdy tom poprzedza krótkie streszczenie zawartych w nim herezji. Taki układ ułatwiał korzystanie z dzieła w sposób wybiórczy: mnich zaniepokojony konkretną nauką mógł odszukać odpowiedni rozdział, nie czytając całości. Każda sekcja ma przy tym podobną budowę. Najpierw pojawia się informacja o pochodzeniu i założycielu, potem wykład nauki, często z cytatami, następnie zbijanie jej argumentami, wreszcie zamknięcie, w którym autor, jak gdyby zdeptawszy węża, zapowiada przejście do następnego. Ta powtarzalność nadaje dziełu rytm litanii, ale też sprawia, że różne ruchy zaczynają wyglądać podobnie, bo opisuje się je tym samym zestawem pytań.

Jeszcze bardziej uderzające jest to, że lista nie zaczyna się od chrześcijaństwa. Pierwsze herezje to barbarzyństwo, scytyzm, hellenizm i judaizm, wyprowadzone z wersetu Listu do Kolosan o Greku i Żydzie, barbarzyńcy i Scycie. Następnie Epifaniusz omawia szkoły filozofii greckiej, samarytan i stronnictwa żydowskie, a dopiero potem przechodzi do sekt chrześcijańskich, od Szymona Maga do mesalian swoich czasów. Herezja jest więc dla niego nie tylko odstępstwem od nauki Kościoła, lecz każdą formą religijnego podziału, jaka pojawiła się w ludzkości od czasów Adama. Prawdziwa wiara istniała przed wszystkimi sektami, a każda z nich jest jej deformacją.

Kopista zaginionych tekstów

Tu dochodzimy do paradoksu, który czyni Panarion niezastąpionym. Epifaniusz był polemistą bezwzględnym, ale też zbieraczem. W wielu miejscach, zamiast streszczać naukę przeciwnika, przepisuje dosłownie obszerne fragmenty jego pism, by następnie je zbijać. Dzięki temu przetrwały dokumenty, które bez niego byłyby całkowicie utracone. Najbardziej znanym przykładem jest List do Flory Ptolemeusza, cytowany w całości w rozdziale o ptolemejczykach, ale nie jest on jedyny.

W rozdziale o walentynianach Epifaniusz przytacza fragment doktrynalnego listu, który daje wgląd w język szkoły niezależny od relacji Ireneusza. W rozdziale o Marcjonie podaje serię uwag do marcjonickiej wersji Ewangelii i listów Pawła, co pozwala badaczom częściowo zrekonstruować tekst biblijny używany przez marcjonitów. W rozdziale o ebionitach cytuje fragmenty ewangelii używanej przez to środowisko, które współcześnie nazywa się umownie Ewangelią ebionitów. W partiach poświęconych sporom trynitarnym IV wieku przytacza dokumenty arian, homojuzjan i Marcelusa z Ancyry, bez których historia tych sporów byłaby uboższa. Rozdział o manichejczykach korzysta z Akt Archelaosa, a przy okazji przekazuje informacje o pismach Maniego.

Do tej listy należy dodać rozdział poświęcony Orygenesowi, w którym Epifaniusz, zamiast pisać polemikę od podstaw, przepisuje długie partie traktatu Metodego z Olimpu o zmartwychwstaniu. Dzięki temu znaczna część dzieła Metodego zachowała się po grecku, choć jego pełny tekst przetrwał jedynie w przekładzie starosłowiańskim. Jest to przykład szczególnie wymowny: biskup Salaminy przechowuje nie tylko pisma heretyków, lecz także pisma ich wcześniejszych przeciwników, układając w ten sposób archiwum sporu, który sam kontynuuje.

Wartość tych cytatów polega na tym, że Epifaniusz nie miał motywu, by je fałszować w szczegółach. Chciał pokazać ich absurdalność, a najlepiej mógł to zrobić, pozwalając im mówić. Oczywiście wybór fragmentów był tendencyjny, a ich kontekst nieraz utracony, lecz sam tekst, gdy można go porównać z innymi świadectwami, okazuje się na ogół wiarygodny. Historyk gnozy i wczesnego chrześcijaństwa ma więc z Epifaniuszem relację dwuznaczną: musi mu nie ufać w ocenach, ale musi mu być wdzięczny za materiał.

Źródła, autopsja i plotka

Skąd Epifaniusz czerpał wiedzę? Odpowiedź jest złożona, bo sam rzadko ujawnia metodę. Dla wcześniejszych herezji korzystał z tradycji herezjologicznej: z Ireneusza, którego obszerne fragmenty przepisuje, i z zaginionego Syntagmy przypisywanego Hipolitowi, którego treść częściowo rekonstruuje się właśnie dzięki Epifaniuszowi i innym późniejszym autorom. Dla sekt współczesnych opierał się na własnych kontaktach, korespondencji, relacjach mnichów i biskupów oraz na dokumentach, które przesyłano mu z różnych prowincji. W kilku miejscach powołuje się na osobiste doświadczenie, zwłaszcza z czasów młodości w Egipcie, co wymaga osobnej, ostrożnej analizy.

Obok tych źródeł działał mechanizm mniej uchwytny, który można nazwać logiką systemu. Epifaniusz potrzebował, aby każda herezja miała założyciela, a jeśli go nie znał, był skłonny go stworzyć. Najbardziej znanym przykładem jest Ebion, rzekomy twórca ebionitów, którego istnienie jest niemal na pewno wtórnym wnioskiem z nazwy grupy, oznaczającej po hebrajsku „ubogich”. Podobnie rozróżnienie między nazarejczykami a nasarejczykami opiera się na trudnych do weryfikacji danych i być może na pomieszaniu nazw. Autor chętnie też wyjaśniał pochodzenie sekt z cech moralnych ich założycieli: pychy, zawiedzionej ambicji, żądzy władzy lub zmysłowości.

Najbardziej ryzykowne są te partie, w których Epifaniusz przypisuje heretykom praktyki obsceniczne lub magiczne. Tu jego relacje łączą się z długim repertuarem oskarżeń, jakie od starożytności kierowano wobec grup religijnych uznanych za obce, i wymagają ostrożności szczególnej. Nie można z góry przyjąć, że wszystko jest zmyśleniem, ale nie można też traktować tych opisów jako protokołów etnograficznych. Każdy przypadek trzeba badać osobno, porównując z innymi świadectwami i z tym, co wiemy o samym autorze.

Herezjologia jako obraz świata

Dla czytelnika szukającego w Panarionie informacji o gnozie najważniejsze jest zrozumienie, że dzieło nie jest encyklopedią w nowoczesnym sensie, lecz traktatem teologicznym ubranym w formę katalogu. Jego celem nie jest opis różnorodności religijnej, lecz jej zredukowanie do jednej opozycji: między jedyną gołębicą a mnogością nałożnic. Herezje są w nim wymienne, każda jest kolejnym wcieleniem tego samego jadu, i dlatego Epifaniusz tak chętnie wiąże je w genealogie, w których jedna sekta rodzi następną.

Ta wizja miała długie dzieje. Streszczenie Panarionu, znane jako Anakefalaiosis, krążyło niezależnie od całości i stało się wzorem dla późniejszych katalogów herezji, zarówno greckich, jak łacińskich. Jan z Damaszku w VIII wieku przejął z Epifaniusza znaczną część swojej listy, a przez niego schemat ten przeszedł do średniowiecznej teologii bizantyńskiej. Nowożytna nauka, od Holla do angielskiego przekładu Franka Williamsa, odwróciła perspektywę: z dzieła, które miało chronić przed herezjami, uczyniła jedno z głównych źródeł do ich poznania.

Na końcu Panarionu Epifaniusz umieścił krótki wykład wiary, który miał być ostatecznym lekarstwem po opisaniu wszystkich chorób. Ten układ mówi wiele o jego rozumieniu prawdy. Heretycy są wielu i są różnorodni, lecz ich różnorodność jest tylko powierzchnią; pod nią kryje się jedno odstępstwo od jednej wiary. Historyk idei nie musi podzielać tego przekonania, by docenić, jak bardzo ukształtowało ono nasz obraz starożytnego chrześcijaństwa. Mapa sekt, jaką posługujemy się do dziś, w dużej mierze została narysowana ręką biskupa z Cypru, który chciał, aby żadna z nich nie przetrwała.