Norea – córka Ewy przeciw archontom

Imię bez biblijnego wersetu

W Biblii hebrajskiej Norea nie występuje. To pierwsza rzecz, którą trzeba o niej powiedzieć, bo większość postaci gnostyckich mitów – Set, Adam, Ewa, Noe, nawet Jaldabaot, choć w zmienionej postaci – ma jakiś biblijny punkt zaczepienia. Norea zawdzięcza istnienie tradycji pozabiblijnej, a jej imię występuje w kilku wariantach: Norea w Hipostazie archontów, Orea lub Horaia u Epifaniusza, Noraia w pewnych miejscach traktatu O pochodzeniu świata. Sama różnorodność zapisu świadczy o tym, że imię krążyło w wielu środowiskach i było przekształcane, zanim trafiło do koptyjskich kodeksów IV wieku.

Najbardziej prawdopodobnym punktem wyjścia jest Naama, siostra Tubal-Kaina z Rdz 4,22, której imię znaczy „miła”, „przyjemna”. Żydowska tradycja haggadyczna, poświadczona w Bereszit Rabba (23,3), uczyniła z niej żonę Noego, a inne przekazy łączyły ją z upadłymi aniołami, którzy uwiedli kobiety przed potopem. Birger A. Pearson w artykule z lat siedemdziesiątych XX wieku przekonywał, że gnostycka Norea jest przetworzeniem tej Naamy, a grecka forma Horaia jest dosłownym przekładem znaczenia jej imienia („piękna”, „w porę”). Inne propozycje, wiążące Noreę z aramejskim słowem na „światło” lub z mandejską Nuraitą, żoną Noego, są również możliwe; mandejska paralela pokazuje przynajmniej, że postać żony Noego obdarzonej imieniem pochodzącym od światła miała szerokie rozpowszechnienie.

Córka, która podpaliła arkę

Najbogatszą narrację o Norei zawiera Hipostaza archontów (NHC II,4), tekst setiański z kodeksu II, opowiadający dzieje od pychy Samaela do potopu. Jej autor rozpoczyna od zdania, które nadaje ton całości: powołując się na „wielkiego apostoła”, przytacza słowa z Listu do Efezjan, że nasza walka nie toczy się przeciw krwi i ciału, lecz przeciw władzom świata i duchom zła. Cały traktat jest więc pomyślany jako objaśnienie tego wersetu: kim są owe władze, skąd się wzięły i jak można im się oprzeć. Norea jest odpowiedzią narracyjną na to pytanie, pierwszą postacią ludzką, która opiera się władzom skutecznie. Po narodzinach Seta Ewa rodzi córkę, Noreę, i mówi: „Zrodził mi dziewicę jako pomoc dla pokoleń ludzi”. Norea jest więc ostatnim dzieckiem pierwszej pary, rodzonym w łasce, i przedstawia się ją jako „dziewicę, której moce nie skalały”. Jej narodziny to odpowiedź na wcześniejszy epizod, w którym archonci usiłowali zgwałcić duchową Ewę, lecz ona umknęła, zostawiając im swój cień.

Kiedy archonci postanawiają zgładzić ludzkość potopem, ich przywódca, Sabaot lub sam władca archontów (tekst jest tu niejasny), nakazuje Noemu zbudować arkę. Norea chce wejść na jej pokład, lecz Noe nie pozwala. Wtedy ona dmucha na arkę i ją spala. Noe buduje ją po raz drugi. Ten zaskakujący epizod nie ma biblijnego odpowiednika, a jego sens wydaje się jasny w logice mitu: arka jest narzędziem archontów, dzięki któremu ludzkość ma przetrwać pod ich panowaniem, a Norea, jako istota duchowa, odrzuca ocalenie oferowane przez niższe moce. Epifaniusz, piszący w latach siedemdziesiątych IV wieku, zna wersję, w której to żona Noego, Noria, wielokrotnie podpala arkę, bo chce, by Noe nie posłuchał władcy świata.

Archonci przychodzą następnie do Norei, by ją uwieść. Ich przywódca mówi, że jej matka Ewa przyszła do nich, a więc i ona powinna im służyć. Norea odpowiada, że to oni są władcami ciemności i przeklęci, że nie znali jej matki, bo poznali jedynie jej cielesne odbicie, i że ona sama nie pochodzi od nich, lecz z góry. Kiedy archonci próbują przemocy, Norea woła głośno do Boga Wszystkiego o pomoc. Na jej wołanie przychodzi Eleleth, jeden z czterech świetlistych aniołów setiańskiej kosmologii, „Rozumienie”, i odpędza archontów. Wołanie jest w tym tekście gestem dokładnie opisanym: Norea „krzyczy donośnym głosem” do Świętego, do Boga Wszystkiego, i prosi, by ją uratował od władców niesprawiedliwości. Nie walczy, nie odprawia egzorcyzmu, nie wypowiada tajemnych imion; jej jedyną bronią jest to, że wie, do kogo się zwrócić.

Objawienie dla kobiety

Druga część Hipostazy archontów to dialog Norei z Elelethem. To ona pyta, on odpowiada; to jej zostaje objawiony mit o pochodzeniu archontów, o Sofii, o ślepym bogu Samaelu, o rodzie, który przyjdzie po trzech pokoleniach i wyzwoli się z więzów. Eleleth zapewnia Noreę, że jej potomstwo jest nieśmiertelne, bo pochodzi od Ojca, i że gdy prawdziwy Człowiek objawi się w stworzonej postaci, namaści ich namaszczeniem życia wiecznego. Wtedy dzieci światła odrzucą ślepą myśl, zdepczą śmierć, która pochodzi od władców, i wstąpią do światła bez granic. Objawienie kończy się więc obietnicą skierowaną nie tylko do Norei, lecz do jej duchowych dzieci – a więc do czytelników tekstu, którzy mieli w niej rozpoznać swoją matkę. Jest to rzadka konstrukcja: odbiorcą objawienia nie jest apostoł ani patriarcha, lecz kobieta, której niebiański posłaniec mówi, że ona i jej potomstwo należą do Ojca od początku. W wielu tekstach gnostyckich postaci kobiece są źródłem upadku (jak Sofia) lub zbawczymi mocami (jak Barbelo), ale rzadko są ludzkimi rozmówczyniami boskich istot w takim stopniu, w jakim jest nią tutaj Norea.

Dla historyka ten fakt ma podwójne znaczenie. Po pierwsze, pokazuje, że w niektórych kręgach setiańskich kobiecy rodowód duchowy – od Ewy przez Noreę – był równoważny męskiemu, idącemu od Adama przez Seta. Po drugie, nie należy z tego wyciągać prostych wniosków o pozycji kobiet we wspólnotach, które czytały ten tekst. Teksty o kobiecej mądrości mogły być pisane i czytane przez mężczyzn, a symboliczna godność postaci żeńskiej nie przekładała się automatycznie na strukturę władzy. Badaczki takie jak Karen L. King zwracały uwagę na to rozróżnienie i ostrzegały przed odczytaniem gnostycyzmu jako protofeminizmu.

Krótka myśl i księga zaginiona

Drugi tekst z Nag Hammadi związany z Noreą to Myśl Norei (NHC IX,2), bardzo krótki, liczący niespełna dwie strony kodeksu traktat bez tytułu w rękopisie; nazwę nadali mu wydawcy na podstawie końcowego zdania. Tekst zaczyna się od wezwania Ojca Wszystkiego, Ennoi Światła, Umysłu, który przebywa ponad światami, i mówi, że Norea woła do nich, a oni ją słyszą i przyjmują na jej miejsce, które jest wieczne. Norea staje się w ten sposób figurą duszy zbawionej, która wraca do pełni. Na końcu pojawiają się czterej świetliści pomocnicy, którzy wstawiają się za nią u Ojca. Myśl Norei nie opowiada mitu, lecz zawiera jego skrót, w którym Norea przestaje być postacią historyczną z dziejów przed potopem, a staje się modelem każdego gnostyka.

Traktat O pochodzeniu świata, także z kodeksu II, dwukrotnie odsyła do pism związanych z tą postacią: wspomina „pierwszą księgę Norei” i „pierwszy logos Orei”. Jeśli są to odniesienia do jednego lub dwóch rzeczywistych tekstów, to musiały one krążyć w jakimś środowisku, ale się nie zachowały. Epifaniusz z kolei w Panarionie (26,1) mówi o gnostykach, którzy posiadają księgę zatytułowaną Noria, i przypisuje im własną wersję mitu o żonie Noego. W rozdziale 39 o setianach wspomina natomiast Horaię jako żonę Seta. Wszystko to wskazuje na rozbudowaną, choć dziś w większości zaginioną, literaturę wokół tej postaci.

Kim była naprawdę

Zestawienie przekazów pozwala zobaczyć, jak jedna postać obejmuje kilka funkcji. W Hipostazie archontów Norea jest córką Ewy i siostrą Seta, dziewicą odporną na moce. U Epifaniusza bywa żoną Noego, która walczy z jego posłuszeństwem wobec władcy świata, albo żoną Seta. W Myśli Norei jest duszą wołającą ku Ojcu. Te warianty nie dają się zredukować do jednej biografii, bo mit gnostycki nie dbał o spójność genealogiczną, lecz o wzór: kobieta z pokolenia przedpotopowego, której archonci nie mogą sobie podporządkować, i która przez wołanie przywołuje pomoc z góry.

Taki wzór był szczególnie użyteczny w setiańskiej historii zbawienia, która dzieliła dzieje na epoki zagrożeń: potop, ogień, a w końcu ostateczne przyjście zbawcy. Norea stoi u progu pierwszego z tych zagrożeń i pokazuje, że duchowy ród nie potrzebuje arki archontów, by przetrwać. To jest jej najważniejszy sens teologiczny. Kontrast z biblijną Naamą lub z kobietami uwiedzionymi przez Strażników w Pierwszej Księdze Henocha jest oczywisty: tam kobieta jest ofiarą lub wspólniczką aniołów, tu – ta, która mówi im „nie” i zostaje usłyszana.

Opór jako forma poznania

Postać Norei jest nieraz w nowszej literaturze ezoterycznej i feministycznej przedstawiana jako zapomniana bogini lub symbol niezłomności kobiecej duchowości. Taka lektura nie jest bezpodstawna, ale upraszcza materiał. W tekstach starożytnych Norea nie jest boginią; jest człowiekiem, córką Ewy, która ma w sobie światło z góry i dlatego potrafi odmówić. Nie ma też świadectw, by kierowano do niej modlitwy czy by stała w centrum jakiegoś kultu; księgi nazwane jej imieniem mogły być objawieniami przekazanymi przez nią, a nie tekstami o niej, i tak właśnie odczytuje się na ogół wzmiankę z traktatu O pochodzeniu świata. Jej siła nie polega na mocy własnej, lecz na tym, że wie, skąd pochodzi, i potrafi to wypowiedzieć wobec tych, którzy chcą ją zawłaszczyć.

W tym sensie opór Norei jest formą gnozy. Archonci chcą przekonać ją, że należy do nich, bo należała do nich jej matka; ona wie, że to nieprawda, bo archonci znali tylko cień Ewy. Odpowiedź Norei jest więc aktem rozpoznania, a nie buntu: zna swoje pochodzenie i dlatego nie daje się wcielić w porządek władców. Jej wołanie nie jest prośbą o cud, lecz zastosowaniem tej wiedzy, a przyjście Eleletha – odpowiedzią, której wiedza ta się spodziewa. Jeśli gnoza oznacza poznanie siebie jako pochodzącego z góry, Norea jest jedną z najwyraźniejszych jej personifikacji w całym korpusie setiańskim, a przy tym jedną z nielicznych, które tę wiedzę wypowiadają w scenie konkretnego, cielesnego zagrożenia.