Kaganat ujgurski i manicheizm jako religia państwa

Stepowe imperium nad Orchonem

Kaganat ujgurski powstał w 744 roku, gdy koalicja plemion tureckich pod przywództwem Ujgurów obaliła drugi kaganat turecki, panujący wcześniej na stepach Mongolii. Pierwszy kagan nowego państwa, Kutłuk Bilge Kül, i jego następca Bayanczur, zwany w źródłach chińskich Moyanchuo, zbudowali imperium sięgające od Ałtaju po Mandżurię. Jego centrum leżało w dolinie rzeki Orchon, tam gdzie wcześniej znajdowały się siedziby tureckich władców, a stolicą stało się miasto Ordu-Balik, którego ruiny znane są dziś pod mongolską nazwą Karabałgasun.

Ujgurowie byli ludem koczowniczym, ale ich państwo szybko nabrało cech organizmu osiadłego. Stolica miała mury, cytadelę i dzielnice zamieszkane przez rzemieślników i kupców, w tym licznych Sogdyjczyków. Arabski podróżnik Tamim ibn Bahr, który odwiedził Ordu-Balik na początku IX wieku, opisał je jako wielkie, ludne miasto otoczone uprawami, i według przekazu jego relacji odnotował, że większość mieszkańców wyznaje religię zwaną przez muzułmanów zandakizmem, czyli manicheizm. Ta przemiana koczowniczego imperium w państwo z miejską stolicą i oficjalną religią stanowi tło wydarzenia, które czyni historię Ujgurów wyjątkową w dziejach religii.

Wyprawa po Luoyang i czterech kapłanów

Okazją do nawrócenia stała się wojna. W połowie VIII wieku chińska dynastia Tang zmagała się z rebelią An Lushana, generała pochodzenia sogdyjsko-tureckiego, który w 755 roku podniósł bunt i zajął obie stolice cesarstwa. Ujgurowie, wezwani na pomoc, odegrali kluczową rolę w odbiciu Chang’anu i Luoyangu w 757 roku. Pięć lat później, gdy rebelia wciąż trwała, nowy kagan Bögü, panujący od 759 roku, ponownie wyruszył na południe. Źródła chińskie sugerują, że początkowo rozważał przyłączenie się do rebeliantów, ale ostatecznie wsparł dynastię i w 762 roku zdobył Luoyang, który jego wojska splądrowały.

W Luoyangu kagan zetknął się z manichejskimi kapłanami, prawdopodobnie Sogdyjczykami, którzy działali w mieście. Według późniejszej relacji zawartej w inskrypcji z Karabałgasun zabrał ze sobą do Mongolii czterech z nich, a ich nauka, wyłożona przed kaganem i jego dworem, doprowadziła do przyjęcia religii. Wydarzenie to datuje się zwykle na 762 lub 763 rok. Tekst inskrypcji podkreśla, że kapłani byli biegli w naukach i potrafili przekonać władcę do porzucenia dawnych praktyk religijnych, które określa jako kult demonów.

Motywy nawrócenia są przedmiotem dyskusji. Badacze zwracają uwagę, że manicheizm był religią Sogdyjczyków, z którymi Ujgurowie mieli bliskie stosunki handlowe i polityczne. Przyjęcie tej religii mogło umocnić więź z kupcami, którzy pośredniczyli w handlu między stepem a Chinami, i dać ujgurskiemu państwu ideologię odróżniającą je zarówno od Chin, jak i od tureckich poprzedników. Nie można jednak wykluczyć, że kagan rzeczywiście uległ urokowi nowej nauki i jej obietnicy zbawienia. Oba wyjaśnienia się nie wykluczają: w świecie średniowiecznym wybór religii był zarazem decyzją duchową i polityczną.

Trzy języki jednej inskrypcji

Głównym źródłem do dziejów tego nawrócenia jest inskrypcja wyryta na wielkiej steli w Karabałgasun, wzniesionej na cześć kagana Baoyi, panującego w latach 808–821. Stela była wielojęzyczna: tekst wyryto w języku staroturkijskim pismem runicznym, po sogdyjsku i po chińsku. Ten wybór języków odzwierciedla strukturę ujgurskiego państwa – turecką dynastię, sogdyjskich kupców i doradców oraz Chiny jako najważniejszego sąsiada i odbiorcę komunikatu. Pomnik zachował się we fragmentach, rozbitych i częściowo zatartych, a tekst rekonstruuje się z kawałków odnalezionych pod koniec XIX wieku przez rosyjskie i fińskie ekspedycje.

Najlepiej zachowała się wersja chińska, która opowiada dzieje kaganatu od jego założenia i opisuje nawrócenie Bögü. Według inskrypcji po przyjęciu nowej religii kraj, w którym dotąd składano krwawe ofiary i spożywano mięso, stał się krajem, w którym jadano pokarm roślinny, a państwo, w którym zabijano, stało się państwem, w którym czczono dobro. Te sformułowania są oczywiście retoryczne i trudno sobie wyobrazić, by koczowniczy lud pasterzy rzeczywiście porzucił mięso. Wskazują jednak, jaki obraz chcieli przekazać autorzy: nawrócenie miało oznaczać cywilizacyjną przemianę całego narodu, a nie tylko osobistą decyzję władcy.

Wersje sogdyjska i turecka są gorzej zachowane i ich odczytanie jest trudniejsze. Porównanie wszystkich trzech pozwala jednak ustalić, że inskrypcja miała charakter oficjalnej deklaracji, w której dynastia ujgurska przedstawiała się jako opiekunka religii światła. Stela z Karabałgasun jest więc nie tylko źródłem historycznym, ale także świadectwem ideologii władzy, w której manicheizm pełnił funkcję legitymizującą.

Kapłani przy tronie

Przyjęcie manicheizmu przez kagana miało natychmiastowe konsekwencje polityczne. Manichejscy kapłani zyskali wpływ na dworze, a ich duchowni zwierzchnicy stali się doradcami władcy. Sogdyjscy kupcy, związani z tą samą religią, umocnili swoją pozycję w handlu i administracji. Ujgurowie prowadzili z Chinami intensywny handel końmi za jedwab, na warunkach bardzo korzystnych dla siebie, a Sogdyjczycy byli w nim głównymi pośrednikami. Religia i handel splatały się w jeden system, w którym manichejska wspólnota była zarazem siecią gospodarczą. Ujgurscy posłowie, odwiedzając dwór Tang, wymuszali też ustępstwa na rzecz manichejczyków w chińskich miastach, co kronikarze chińscy odnotowywali z wyraźną niechęcią.

Ta zależność budziła także sprzeciw wśród samych Ujgurów. W 779 roku Bögü, namawiany według źródeł chińskich przez sogdyjskich doradców, planował wielką wyprawę na Chiny, by wykorzystać ich słabość po śmierci cesarza. Jego pierwszy minister, Tun Bagha Tarkhan, sprzeciwił się temu planowi, a gdy kagan nie ustąpił, zabił go i przejął władzę. Według kronik zginęło wówczas także wielu członków rodu kagana i Sogdyjczyków z jego otoczenia. Nowy władca prowadził politykę ostrożniejszą wobec Chin, a pozycja manichejskich kapłanów na pewien czas osłabła.

Osłabienie nie oznaczało jednak końca. Pod koniec VIII wieku, wraz z objęciem władzy przez nową linię dynastyczną, manicheizm odzyskał pozycję i wszedł w okres największego rozkwitu. Inskrypcja z Karabałgasun, powstała w czasach kagana Baoyi, odzwierciedla właśnie ten okres, gdy religia światła była ponownie wspierana przez tron. Manichejscy dostojnicy towarzyszyli ujgurskim poselstwom, a sam kaganat stał się patronem manichejskich wspólnot w całej Azji Środkowej.

Co znaczy religia państwowa

Pojęcie religii państwowej w odniesieniu do kaganatu ujgurskiego wymaga ostrożności. Nie oznaczało ono, że wszyscy poddani byli manichejczykami ani że inne kulty zostały całkowicie wyparte. Na stepie przetrwały tradycyjne wierzenia, a wśród ludności miejskiej działali też buddyści i chrześcijanie Kościoła Wschodu. Status państwowy polegał raczej na tym, że dynastia uznawała manicheizm za swoją religię, popierała jego duchowieństwo, budowała mu świątynie i powoływała się na niego w oficjalnych deklaracjach, takich jak inskrypcja z Karabałgasun.

Mimo to przypadek ujgurski jest wyjątkowy. W żadnym innym znanym państwie manicheizm nie uzyskał podobnej pozycji. W imperium rzymskim był ścigany od czasów Dioklecjana, w Persji Sasanidów prześladowany po śmierci Maniego, w kalifacie tolerowany tylko okresowo i często prześladowany jako zandaka. Kaganat ujgurski był jedynym miejscem, gdzie religia światła stała się oficjalną wiarą dynastii, a jej kapłani mogli liczyć na ochronę i przywileje ze strony władcy. Przez blisko osiemdziesiąt lat manicheizm miał więc to, czego nigdzie indziej nie osiągnął: państwo, które go broniło.

Ta sytuacja wpłynęła także na charakter samej religii. Manicheizm, który w innych krajach był wspólnotą prześladowaną, wymagającą dyskrecji i ostrożności, w kaganacie ujgurskim mógł działać jawnie, budować i fundować. Wymagało to jednak dostosowania jego surowej etyki do realiów państwa wojowników, które prowadziło wojny i żyło z najazdów oraz handlu. Źródła nie pozwalają dokładnie odtworzyć, jak rozwiązano to napięcie, ale można przypuszczać, że rozdział między elektami a słuchaczami pozwalał kaganowi i jego wojownikom pozostać w świecie, podczas gdy ascezę praktykowali kapłani.

Upadek w 840 roku

Kaganat ujgurski upadł nagle. Pod koniec lat trzydziestych IX wieku państwo dotknęły klęski głodu, epidemie i surowe zimy, które zdziesiątkowały stada, a do tego doszły konflikty wewnętrzne i walki o tron. W 840 roku jeden z ujgurskich dostojników, zbuntowany przeciw kaganowi, sprowadził Kirgizów jenisejskich, lud z północy, którzy najechali Ordu-Balik, zabili kagana i spalili stolicę. Państwo przestało istnieć w ciągu jednego sezonu.

Gwałtowność tego końca kontrastuje z trwałością samej stolicy jako miejsca. Ruiny Ordu-Balik, z wysokimi resztkami murów cytadeli, pozostały widoczne w krajobrazie doliny Orchonu przez następne stulecia, a w XXI wieku stały się przedmiotem badań archeologów niemieckich i mongolskich, którzy starają się odtworzyć układ miasta i jego dzielnic. Prace te nie rozstrzygnęły dotąd, gdzie dokładnie stały manichejskie świątynie, ale potwierdziły skalę ośrodka, który przez kilka pokoleń był centrum politycznym i religijnym stepu.

Ujgurowie rozproszyli się w kilku kierunkach. Część uciekła na południe, ku granicom Chin, gdzie po kilku latach została rozbita lub wchłonięta. Inni przenieśli się do korytarza Gansu, gdzie powstało państwo ze stolicą w Ganzhou, a jeszcze inni dotarli do oaz Turfanu i Beszbaliku, gdzie utworzyli królestwo Koczo. Upadek kaganatu oznaczał koniec ochrony, jaką manichejczycy cieszyli się w Chinach; w 843 roku dwór Tang wydał edykty przeciw nim, zamykając świątynie i prześladując duchownych.

W królestwie Koczo manicheizm przetrwał jeszcze przez pewien czas jako religia dworu, ale stopniowo ustępował buddyzmowi, który w X i XI wieku stał się dominującą wiarą Ujgurów. Epizod religii państwowej zakończył się więc nie tylko upadkiem stepowego imperium, ale i powolną przemianą religijną jego spadkobierców. Pozostała po nim pamięć i pozostały ruiny Karabałgasun, w których dawna stela przypominała o czasie, gdy na stepie nad Orchonem panowała dynastia wyznająca religię światła.