Enneada II 3 i gwiazdy jako litery na niebie

Późny traktat o dawnym problemie

Problem gwiazd towarzyszył Plotynowi przez całe jego pisarskie życie. Już jeden z pierwszych traktatów, „O losie”, umieszczony przez Porfiriusza jako Enneada III 1, zawierał krytykę poglądu, że układ ciał niebieskich w chwili narodzin przesądza o charakterze i dziejach człowieka. Do tego samego zagadnienia Plotyn powrócił pod koniec życia w traktacie zatytułowanym „Czy gwiazdy są przyczynami” (Peri tou ei poiei ta astra), oznaczonym w spisie chronologicznym numerem pięćdziesiątym drugim i włączonym do drugiej Enneady jako II 3. Między tymi tekstami upłynęło kilkanaście lat, a różnica między nimi pokazuje, jak Plotyn przeszedł od prostego odrzucenia astrologicznej przyczynowości do subtelniejszej teorii znaku.

Porfiriusz przekazuje w Żywocie Plotyna, że mistrz zajmował się tablicami astronomicznymi, choć nie oddawał się dokładnym obliczeniom, i że z wielką starannością badał twierdzenia tych, którzy z położenia gwiazd przepowiadali ludzkie losy. Gdy odkrył, jak niepewne są ich zapowiedzi, nie wahał się wielokrotnie wskazywać ich błędów w swoich pismach. Ta wzmianka jest cenna: pokazuje, że krytyka Plotyna nie była krytyką kogoś, kto nie rozumiał przedmiotu, lecz kogoś, kto go poznał i odrzucił z namysłem.

Niezgodność z naturą bogów

Główny argument traktatu II 3 ma charakter teologiczny. Gwiazdy są dla Plotyna istotami boskimi, ożywionymi przez dusze doskonalsze od ludzkich i obdarzonymi szczęściem. Jeśli tak, to przypisywanie im złych intencji, gniewu, zazdrości czy kaprysów jest niedorzecznością. Plotyn szczegółowo rozbiera popularne twierdzenia, według których planety cieszą się albo smucą w zależności od położenia, jedne są dobroczynne, a inne złowrogie, a ich wzajemne układy prowadzą do zbrodni i nieszczęść. Dlaczego bóg miałby zmieniać nastrój zależnie od tego, w którym znaku się znajduje? Dlaczego miałby szkodzić ludziom, skoro sam jest dobry i niczego od nich nie potrzebuje?

Plotyn zwraca uwagę na wewnętrzne sprzeczności tych twierdzeń. Jedna i ta sama planeta miałaby być raz łagodna, raz okrutna, zależnie od tego, czy patrzy na nią inna planeta, czy też jest od niej oddalona. Gwiazdy miałyby wpływać na siebie nawzajem w sposób przypominający ludzkie relacje, a przecież ich życie jest wolne od namiętności i nieporównanie doskonalsze od naszego. Szczególnie oburzające wydaje się Plotynowi przypisywanie gwiazdom odpowiedzialności za ludzkie występki: jeśli ktoś cudzołoży, to nie dlatego, że pewne planety się spotkały, lecz dlatego, że jego dusza uległa pragnieniu. Przerzucanie winy na niebo jest nie tylko błędem filozoficznym, ale też aktem bezbożności wobec bogów.

Argument ten nie podważa przekonania o boskości gwiazd. Plotyn nie jest racjonalistą w nowożytnym sensie, który odbiera niebu wszelkie znaczenie. Przeciwnie, właśnie dlatego, że gwiazdy są boskie, nie mogą być przyczyną zła i nie mogą działać jak kapryśni władcy. Krytyka astrologicznej przyczynowości jest u niego obroną godności bogów.

Litery zapisane na niebie

Jeśli gwiazdy nie są przyczynami, czy ich ruch nie ma żadnego znaczenia dla ziemskich zdarzeń? Plotyn odpowiada przecząco, a jego odpowiedź zawiera się w obrazie, który przyniósł traktatowi sławę. W siódmym rozdziale porównuje gwiazdy do liter zapisanych na niebie albo raczej do liter, które raz zapisane, poruszają się, a ten, kto umie je odczytać, wyczyta z nich przyszłość na zasadzie analogii. Gwiazdy niczego nie sprawiają, lecz znaczą (sēmainein), podobnie jak ptaki w locie nie powodują zdarzeń, które z ich lotu odczytują wróżbici.

Ta teoria znaku opiera się na przekonaniu, które Plotyn rozwija także w innych traktatach: kosmos jest jednym żywym organizmem, a wszystkie jego części są ze sobą powiązane. Skoro tak, można z jednej części wnioskować o innej, tak jak lekarz z wyglądu twarzy wnioskuje o stanie wnętrza ciała, choć twarz nie jest przyczyną choroby. Plotyn formułuje to w zdaniu, które później wielokrotnie cytowano: wszystko jest pełne znaków, a mądry jest ten, kto z jednej rzeczy umie poznać drugą. Niebo jest szczególnie wyraźnym, uporządkowanym i trwałym zapisem tego powszechnego związku, ale nie jest jego przyczyną.

Pomysł ten nie pojawia się w II 3 znikąd. Już w młodzieńczym traktacie III 1 Plotyn zauważał, że ruch gwiazd może zapowiadać zdarzenia, skoro całość jest jednym porządkiem, i odróżniał tę zapowiedź od sprawstwa. Różnica polega na tym, że w późnym traktacie myśl o znaku przestaje być ustępstwem na marginesie krytyki i staje się jej osią. Plotyn nie tylko mówi, czym gwiazdy nie są, lecz próbuje opisać, czym są: zapisem, który powstaje jednocześnie z tym, co zapowiada. Obraz liter, które poruszają się już po zapisaniu, dobrze oddaje tę osobliwość. Księga nieba nie została napisana raz na zawsze przed dziejami świata, lecz pisze się wraz z nimi, i dlatego może je odzwierciedlać, nie przesądzając o nich.

Rozróżnienie między przyczyną a znakiem ma daleko idące konsekwencje. Przyczyna wymusza skutek, znak jedynie go zapowiada. Jeśli gwiazdy są znakami, to znajomość ich ruchu może dawać wiedzę o przyszłych zdarzeniach, ale nie odbiera tym zdarzeniom ich właściwych przyczyn, w tym przyczyn leżących w ludzkich decyzjach. Plotyn nie zajmuje się tym, jak takie odczytywanie miałoby wyglądać w praktyce. Interesuje go wyłącznie zasada, według której ruch nieba i ziemskie zdarzenia odpowiadają sobie dlatego, że należą do jednego porządku, a nie dlatego, że jedne wywołują drugie.

Determinizm i podwójny człowiek

Jeszcze ważniejszą częścią traktatu jest obrona ludzkiej wolności. Już w traktacie III 1 Plotyn krytykował wszystkie postaci determinizmu: atomistyczną, w której wszystko wynika z przypadkowych zderzeń cząstek, stoicką, w której jeden łańcuch przyczyn obejmuje wszystko, i astrologiczną, w której los zostaje wpisany w człowieka w chwili narodzin. Argumentował tam, że ludzie urodzeni w tym samym czasie mają odmienne losy, a podobieństwo dzieci do rodziców lepiej tłumaczy dziedziczenie niż układ gwiazd. Wskazywał też, że gdyby wszystko było z góry wyznaczone, nie byłoby miejsca dla duszy jako przyczyny, a człowiek stałby się jedynie ogniwem cudzego łańcucha.

W traktacie II 3 obrona wolności przybiera postać nauki o podwójnym człowieku. Plotyn odróżnia w nas dwie rzeczywistości. Pierwszą jest złożony organizm, ciało ożywione przez niższą duszę, które należy do kosmosu i podlega jego wpływom. Drugą jest prawdziwy człowiek, dusza rozumna, która pochodzi z wyższego porządku i nie podlega losowi. Plotyn odwołuje się tu do Platońskiego mitu z Państwa, w którym dusze przed narodzinami wybierają swoje życia, a wrzeciono Konieczności obraca się na kolanach Ananke. Gwiazdy i los mają władzę nad tym, co w nas kosmiczne, ale nie nad tym, co w nas boskie.

Takie ujęcie pozwala Plotynowi przyznać astrologii pewną ograniczoną zasadność, a zarazem pozbawić ją roszczeń do wyjaśnienia całego człowieka. Niebo może zapowiadać, co spotka ciało, jakie skłonności pojawią się w niższej duszy, jakie okoliczności zewnętrzne ułożą się wokół życia. Nie może jednak zapowiadać tego, co uczyni dusza rozumna, gdy zwróci się ku temu, co wyższe. Mędrzec, który żyje według intelektu, wymyka się znakom, bo jego działanie nie wynika z kosmicznego splotu, lecz z wolnego zwrócenia się ku dobru.

Proklos i Ficino jako czytelnicy

Plotyńska teoria znaku została przejęta przez późniejszych neoplatoników, choć w zmienionej postaci. Proklos, który żył dwa stulecia później, przywiązywał do ciał niebieskich znacznie większą wagę niż Plotyn, a jego uczeń Marinos w żywocie mistrza podał nawet jego horoskop. Zarazem w pismach o opatrzności i losie, zachowanych w łacińskim przekładzie Wilhelma z Moerbeke, Proklos rozwijał myśl zbliżoną do Plotyńskiej: los rządzi ciałami i tym, co w duszy związane z ciałem, natomiast dusza rozumna podlega opatrzności, która jest wyższa od losu, i może się wznieść ponad jego władzę. Rozróżnienie między przyczyną a znakiem wpisało się u Proklosa w szerszy system, w którym wszystkie poziomy rzeczywistości odpowiadają sobie nawzajem.

W renesansie traktat II 3 odegrał ważną rolę w sporach o wartość astrologii. Marsilio Ficino, tłumacz i komentator Ennead, przyjmował Plotyńską krytykę przyczynowości gwiazd, a w latach siedemdziesiątych XV wieku napisał także polemikę przeciw sądom astrologów. Jego późniejsze pisma pokazują jednak bardziej złożoną postawę: Ficino zachował przekonanie o wpływach niebieskich, ale interpretował je w duchu Plotyńskiej sympatii, nie zaś mechanicznej konieczności. Obraz gwiazd jako liter pozwalał mu łączyć wiarę w znaczenie nieba z obroną wolnej woli, co w ramach chrześcijańskiej doktryny miało istotne znaczenie.

Pismo bez autora

Najgłębsza intuicja traktatu II 3 dotyczy natury kosmosu jako zapisu. Niebo nie jest dla Plotyna zbiorem sił, które działają na ziemię z zewnątrz, lecz jakby tekstem, w którym wyraża się porządek całości. Ten tekst nie ma jednak autora, który by go układał z zamiarem przekazania wiadomości. Znaczy, ponieważ wszystko, co istnieje, jest powiązane, a powiązanie ujawnia się wszędzie tam, gdzie umie się na nie patrzeć. Wiedza o znakach jest więc przede wszystkim wiedzą o jedności świata, a dopiero wtórnie wiedzą o przyszłości.

W tej perspektywie zrozumiałe staje się, dlaczego Plotyn mógł jednocześnie krytykować astrologów i bronić znaczenia nieba. Krytykował tych, którzy czynili z gwiazd władców, bo to odbierało godność zarówno bogom, jak i ludziom. Bronił natomiast przekonania, że kosmos jest czytelny, bo jest jednym żywym organizmem, w którym każda część odbija całość. Mędrzec może tę księgę czytać, ale nie musi się jej podporządkowywać, bo jego prawdziwe miejsce znajduje się ponad zapisem, w źródle porządku, który wszystkie znaki zaledwie odzwierciedlają.