Makrobiusz i sen Scypiona w średniowiecznym kosmosie
Komentarz Makrobiusza do Snu Scypiona przemienił krótki epizod z Cycerona w encyklopedię platońskiego kosmosu, w której liczby, sfery, strefy Ziemi i wędrówka duszy służą jednej nauce: kto zobaczy świat z wysoka, przestaje mierzyć swoje życie ziemską sławą.
Sen ocalony przez komentarz
Cyceron zakończył dialog O państwie, napisany w latach pięćdziesiątych I wieku przed Chrystusem, opowieścią wzorowaną na micie Era z ostatniej księgi Państwa Platona. Młodszy Scypion, zwany później Afrykańskim Młodszym, opowiada w niej sen, w którym nawiedził go adopcyjny dziadek, zwycięzca Hannibala, a następnie ojciec, Emiliusz Paulus. Z wysokości Drogi Mlecznej śniący ogląda ziemię tak małą, że rzymskie imperium wydaje mu się punktem, słyszy harmonię dziewięciu sfer i dowiaduje się, że dusze zasłużonych dla ojczyzny wracają po śmierci do miejsca, z którego przyszły.
Sam dialog O państwie przepadł w średniowieczu niemal w całości; większe jego partie odnalazł dopiero w 1819 roku Angelo Mai w watykańskim palimpseście. Zakończenie przetrwało jednak osobno, ponieważ dołączano je do komentarza Ambrożego Teodozjusza Makrobiusza. W ten sposób kilka stron Cycerona dotarło do łacińskiego Zachodu w otoczeniu dwóch ksiąg objaśnień, które wielokrotnie przewyższały je objętością i wpływem.
O samym Makrobiuszu wiadomo niewiele. Pisał w pierwszej połowie V wieku, był wykształconym urzędnikiem, a Alan Cameron zaproponował utożsamienie go z prefektem pretorium Italii z 430 roku. Poza komentarzem pozostawił Saturnalia, wielki dialog biesiadny o Wergiliuszu, religii i dawnych obyczajach, oraz gramatyczny traktat o różnicach między czasownikiem greckim i łacińskim. Kwestia jego religii, długo uważana za oczywistą, budzi dziś spory; pewne jest, że jego filozofia wyrasta z neoplatonizmu Plotyna i zwłaszcza Porfiriusza.
Pięć rodzajów snów
Makrobiusz rozpoczyna od pytania, którym współczesny czytelnik mógłby się nie przejąć: czy filozofowi wolno w ogóle posługiwać się fikcją. Odpowiada, odwołując się do sporu wokół mitu Era, że opowieść jest uprawniona, gdy przekazuje prawdę o duszy i bóstwie pod zasłoną, a nie dla samej rozrywki. Pojęcie narratio fabulosa, opowieści zmyślonej, lecz godziwej, stało się później jednym ze źródeł średniowiecznej teorii integumentum, czyli okrycia, pod którym autor ukrywa naukę.
Następnie przedstawia klasyfikację snów, zbieżną z tą, którą znamy z Onejrokrytyki Artemidora. Wyróżnia insomnium, sen powstały z trosk i dolegliwości ciała, oraz visum, zwodnicze zjawy pojawiające się na granicy czuwania, i uznaje oba za pozbawione znaczenia. Wartość mają trzy pozostałe rodzaje: oraculum, w którym czcigodna postać zapowiada przyszłość, visio, gdy oglądamy coś, co potem się spełni, oraz somnium, sen zagadkowy, wymagający wykładu. Sen Scypiona łączy według Makrobiusza wszystkie trzy, co czyni z niego wzorcowy przedmiot interpretacji.
Ta typologia przeszła w głąb kultury średniowiecznej znacznie dalej niż sam komentarz. Autor Powieści o Róży, Guillaume de Lorris, otwiera poemat powołaniem na Makrobiusza jako świadka, że sny nie zawsze są kłamstwem. Geoffrey Chaucer w Sejmie ptasim każe narratorowi czytać Sen Scypiona, zanim sam zaśnie, a w innych utworach z ironią rozgrywa spór o to, które sny niosą przestrogę.
Liczba, dusza i złoty łańcuch
Większą część pierwszej księgi wypełniają wykłady, których pretekstem są pojedyncze słowa Cycerona. Gdy Afrykański zapowiada wnukowi, że jego życie dopełni się po siedmiu razy ośmiu obrotach słońca, Makrobiusz poświęca długie rozdziały arytmologii: ósemce jako pierwszemu sześcianowi liczby parzystej i symbolowi sprawiedliwości, siódemce jako liczbie, która rządzi fazami księżyca, rozwojem płodu i okresami ludzkiego życia. Ten pitagorejski materiał, zestawiony ze szkolnych podręczników, był dla średniowiecza jednym z głównych źródeł wiedzy o mistyce liczb.
Komentarz przedstawia też hierarchię rzeczywistości zbudowaną na wzór Plotyna. Najwyższy bóg, nazywany Dobrem i pierwszą przyczyną, rodzi Umysł, a ten Duszę, która ożywia świat. Makrobiusz ilustruje ciągłość tego porządku Homerowym obrazem złotego łańcucha zawieszonego z nieba, który ma oznaczać nieprzerwaną więź od najwyższego bóstwa po najniższe osady rzeczy. Obraz catena aurea przetrwał w tradycji hermetycznej i przyrodoznawczej aż do epoki nowożytnej, choć w każdej z nich zmieniał treść.
Najbardziej znany fragment dotyczy zstępowania duszy. Makrobiusz, idąc za Porfiriuszem i pośrednio za Numeniuszem, opisuje dwie bramy w zodiaku: przez Raka dusza schodzi w świat, przez Koziorożca wraca ku bogom. Po drodze przez sfery planetarne nabywa kolejne władze. Od Saturna otrzymuje rozum i zdolność pojmowania, od Jowisza moc działania, od Marsa zapał, od Słońca zdolność postrzegania i wyobrażenia, od Wenus pożądanie, od Merkurego mowę i wykład, od Księżyca siłę wzrostu i rozradzania ciała. Kosmologia staje się tu antropologią: człowiek jest streszczeniem drogi przez niebo, a jego charakter odbija mieszaninę darów sfer.
Rozważania o zstępowaniu duszy prowadzą Makrobiusza do pytania o jej naturę. Przegląd opinii filozofów, od Platona i Arystotelesa po Pitagorasa i Heraklita, kończy się przyjęciem definicji duszy jako bytu, który sam siebie porusza, wywiedzionej z Fajdrosa i obecnej również u Cycerona. Makrobiusz broni jej przed krytyką Arystotelesa w długim wywodzie, pokazując, że sen Scypiona może być pretekstem do szkolnej dysputy w pełnym tego słowa znaczeniu. Średniowieczni czytelnicy znajdowali tu jeden z niewielu dostępnych po łacinie zarysów greckiej psychologii.
Muzyka sfer i miara Ziemi
Druga księga przechodzi do harmonii, którą Scypion słyszy w niebie. Makrobiusz streszcza legendę o Pitagorasie, który miał odkryć stosunki interwałów, przysłuchując się kowalskim młotom, i objaśnia, że kwarta, kwinta i oktawa odpowiadają proporcjom cztery do trzech, trzy do dwóch i dwa do jednego. Sfery wydają dźwięki tym wyższe, im szybciej się obracają, a ludzie ich nie słyszą, ponieważ ogrom dźwięku przekracza możliwości ucha. Cyceron porównywał to do mieszkańców okolic katarakt Nilu, ogłuszonych hukiem wody.
Drugim wielkim tematem jest kształt Ziemi. Makrobiusz dzieli kulę ziemską na pięć stref: dwie mroźne przy biegunach, gorącą pośrodku i dwie umiarkowane, z których tylko jedna jest nam znana. Zakłada istnienie mieszkańców na przeciwległej półkuli, oddzielonych od nas oceanem i niedostępnych. W rękopisach komentarza pojawiały się schematyczne mapy stref, które historycy kartografii nazywają mapami makrobiańskimi; obok map typu T–O stanowiły one jedno z dwóch podstawowych wyobrażeń świata w średniowiecznej łacinie.
Dyskusja o kolejności planet ujawnia uczciwość komentatora wobec rozbieżnych autorytetów. Makrobiusz zauważa, że Platon w Timajosie umieszcza Słońce tuż nad Księżycem, podczas gdy Cyceron stawia je pośrodku siedmiu planet, i tłumaczy różnicę odmiennymi szkołami astronomii, nazywając jedną egipską, a drugą chaldejską. Część średniowiecznych czytelników znajdowała w tym miejscu nawet sugestię, że Wenus i Merkury okrążają Słońce. Nie jest to jeszcze heliocentryzm, lecz pokazuje, że kosmos komentarza nie był jednolitym dogmatem, ale polem rozważań.
Makrobiusz objaśnia również przypływy i odpływy oceanu oraz krążenie wód wokół lądów, odwołując się do teorii, którą współcześni badacze wiążą z Kratesem z Mallos, a według której ocean płynie dwoma wielkimi pasami przecinającymi się pod kątem prostym. W ten sposób szkolna kosmografia, pozornie oderwana od etyki, zostaje wpisana w rachunek pokory: zamieszkana część świata jest wyspą otoczoną wodami, a jej mieszkańcy nie mają dostępu do większości globu.
Cztery stopnie cnót i lekcja małości
Pod tym encyklopedycznym bogactwem kryje się pytanie etyczne, które Cyceron postawił w centrum snu: jaka jest wartość życia publicznego wobec nieśmiertelności duszy. Makrobiusz przejmuje od Plotyna, za pośrednictwem Sentencji Porfiriusza, podział cnót na cztery stopnie. Cnoty polityczne porządkują życie we wspólnocie, cnoty oczyszczające odrywają duszę od namiętności, cnoty duszy już oczyszczonej pozwalają jej trwać w spokoju, a cnoty wzorcze istnieją w samym boskim Umyśle. Dzięki temu rozróżnieniu może bronić Cycerona: rzymski mąż stanu, sprawiedliwy i odważny, również zdąża ku niebu, choć inną drogą niż kontemplujący filozof.
Ten kompromis miał wielkie znaczenie dla średniowiecza, które szukało sposobu pogodzenia życia czynnego z kontemplacyjnym. Jednocześnie wizja Ziemi widzianej z Drogi Mlecznej nadawała pobożnym czytelnikom język do mówienia o marności doczesnej sławy. Scypion słyszy, że pamięć o ludziach nie przekroczy granic jednej strefy ani kilku pokoleń, ponieważ wielki rok, po którym gwiazdy wracają do pierwotnego położenia, trwa niewyobrażalnie długo. Kosmologia nie jest tu celem dla samej siebie, lecz narzędziem zmiany perspektywy.
Makrobiusz w szkole Chartres i poza nią
Obok Timajosa w przekładzie i z komentarzem Kalcydiusza, Zaślubin Filologii i Merkurego Marcjana Kapelli oraz O pocieszeniu, jakie daje filozofia Boecjusza komentarz Makrobiusza był jednym z kanałów, którymi platonizm płynął do łacińskiego Zachodu przed odkryciem greckich oryginałów. W XII wieku Wilhelm z Conches napisał do niego glosy, a autorzy związani z Chartres, tacy jak Bernard Silvestris, budowali na jego podstawie poetyckie kosmologie. Piotr Abelard powoływał się na makrobiańską teorię zasłony, rozważając, czy filozofowie pogańscy mogli w obrazach Duszy świata dotknąć prawdy o Duchu Świętym, co ściągnęło na niego zarzuty teologów.
Nawet późniejsi krytycy jego kosmologii korzystali z tego, co przekazał. Kiedy w XIII wieku łaciński Zachód otrzymał przekłady pism przyrodniczych Arystotelesa i arabskich astronomów, wiele szczegółów makrobiańskiej wizji stało się przestarzałych. Komentarz pozostał jednak lekturą szkolną i literacką, a jego obrazy – brama Raka i Koziorożca, złoty łańcuch, muzyka sfer, maleńka Ziemia widziana z wysoka – trwały w poezji i ikonografii aż po renesans, kiedy humaniści czytali go obok odnalezionych na nowo tekstów Platona i Plotyna.
Przy całym tym wpływie Makrobiusz nie był oryginalnym metafizykiem. Jego siła polegała na tym, że ułożył w jedną, czytelną całość rozproszone wątki neoplatonizmu, arytmologii, astronomii i geografii, wiążąc je z tekstem rzymskiego autora o niepodważalnym autorytecie. Dla czytelników, którzy nie znali greki, był pośrednikiem i nauczycielem, a jego dzieło funkcjonowało jak szkolny podręcznik kosmosu. W tym sensie sen Scypiona stał się snem całej epoki: obrazem świata uporządkowanego liczbą i harmonią, z którego dusza przyszła i do którego może powrócić, jeśli nauczy się patrzeć na ziemskie sprawy z właściwej wysokości.