Ochema – świetlisty pojazd duszy

Dusza na gwiezdnym wozie

Termin ochema oznacza po grecku pojazd, wóz, coś, na czym się jedzie. Do języka filozofii wszedł za sprawą dwóch miejsc w dialogach Platona. W Timajosie Demiurg, po zmieszaniu dusz w kraterze, rozdziela je pomiędzy gwiazdy i umieszcza każdą na gwieździe „jak na wozie”, pokazując im naturę wszechświata i prawa przeznaczenia. W Fajdrosie dusza zostaje porównana do zaprzęgu skrzydlatych koni z woźnicą, a bogowie przemierzają niebo na swoich rydwanach. Żaden z tych obrazów nie był u Platona częścią teorii ciała subtelnego. Oba stały się jednak punktem wyjścia, gdy późniejsi platonicy zaczęli pytać, jak niecielesna dusza może być związana z ciałem i gdzie przebywa, zanim się w nim znajdzie i gdy je opuści.

Do tej egzegezy dołączył się wątek arystotelesowski. W traktacie O powstawaniu zwierząt Arystoteles mówi o tchnieniu, pneuma, zawartym w nasieniu, które jest nośnikiem duszy i ma naturę analogiczną do żywiołu gwiazd. Lekarze i stoicy rozwinęli z kolei naukę o pneuma jako subtelnej substancji przenikającej ciało i przenoszącej wrażenia. Neoplatonicy połączyli te wątki w jedną koncepcję: pomiędzy duszą a ciałem istnieje pośrednie ciało, lżejsze od żywiołów ziemskich, przez które dusza działa w świecie i które zabiera ze sobą w wędrówce.

Najważniejszą nowoczesną syntezą tej nauki pozostaje dodatek Erica Robertsona Doddsa do jego wydania Elementów teologii Proklosa z 1933 roku, zatytułowany The Astral Body in Neoplatonism. Dodds zebrał w nim świadectwa od Platona do Proklosa i pokazał, że koncepcja pojazdu duszy nie była kaprysem jednego autora, lecz wspólną, choć zróżnicowaną doktryną całej szkoły. Od tego czasu każda poważna praca o ciele subtelnym w późnej starożytności zaczyna się od jego ustaleń.

Porfiriusz: płaszcze zebrane w sferach

Porfiriusz rozwinął naukę o pojeździe w związku z pytaniem o zstępowanie duszy. Według jego ujęcia dusza, schodząc z wyższych regionów ku ziemi, przechodzi przez kolejne sfery planetarne i z każdej z nich zabiera coś w rodzaju powłoki, tak że jej pneumatyczne ciało gęstnieje w miarę zbliżania się do świata żywiołów. W Sentencjach Porfiriusz pisze, że kiedy dusza wychodzi z ciała stałego, nie oddziela się od tchnienia, które zebrała z ciał niebieskich; to tchnienie towarzyszy jej i w zależności od jej stanu bywa czystsze lub bardziej zamglone, cięższe lub lżejsze.

Z tą nauką łączy się u Porfiriusza ważne przekonanie o możliwości wpływania na pojazd. Jak przekazuje Augustyn w Państwie Bożym, streszczając zaginiony traktat O powrocie duszy, Porfiriusz przyznawał, że obrzędy teurgiczne mogą oczyszczać duszę pneumatyczną, anima spiritalis, i czynić ją zdolną do oglądania pewnych duchów i bogów, ale zaprzeczał, by mogły one oczyścić duszę intelektualną i doprowadzić ją do Boga. Ta ostrożność wyznaczyła linię podziału: pojazd można oczyszczać rytuałem, ale prawdziwy powrót należy do filozofii.

Porfiriusz uważał też, że na końcu drogi, gdy dusza powraca do najwyższych regionów, porzuca swój pojazd, a jego składniki wracają do sfer, z których je zebrała. Pojazd był więc dla niego czymś tymczasowym, przydatnym w wędrówce, ale niepotrzebnym u celu.

Jamblich: ciało eteryczne z ręki Demiurga

Jamblich zmienił ten obraz w istotny sposób. Odrzucił pogląd, że pojazd powstaje przez gromadzenie powłok w czasie zstępowania. Twierdził natomiast, że pojazd został stworzony przez Demiurga z całości eteru, a więc jest dziełem boskiej przyczyny, a nie przypadkowym zlepkiem. Ponieważ pochodzi od Demiurga, nie może po prostu ulec rozproszeniu; trwa w jakiejś postaci także po odejściu duszy z ciała.

Ta zmiana miała daleko idące konsekwencje religijne. Skoro pojazd jest boskim dziełem i trwa, to jego oczyszczenie nie jest jedynie przygotowaniem do porzucenia, lecz przywróceniem go do pierwotnego stanu. Jamblich, który w traktacie O misteriach egipskich bronił teurgii przed krytyką Porfiriusza, przypisywał obrzędom znacznie większą rolę: oczyszczony pojazd staje się miejscem, w którym dusza przyjmuje objawienia bogów, a jego światło jest zdolne do przyjęcia boskiego światła.

Jamblich uważał także, że dusza zstępuje w całości, razem z całym swoim aparatem pośrednim, i odrzucał istnienie części niezstąpionej, którą Plotyn zachowywał w świecie intelektu. Ta różnica dotyczy przede wszystkim psychologii, ale dla nauki o pojeździe oznacza, że oczyszczenie pośredniego ciała staje się niezbędnym warunkiem zbawienia duszy, a nie tylko jego ozdobą.

Synezjusz: tchnienie wyobraźni i sny

Synezjusz z Cyreny, uczeń Hypatii, który później został chrześcijańskim biskupem Ptolemaidy, wniósł do tej nauki rys szczególnie osobisty. W traktacie O snach, napisanym około 404 roku, utożsamił pojazd duszy z tchnieniem wyobrażeniowym, pneuma phantastikon. To ono jest pierwszym ciałem duszy, w nim powstają obrazy, zarówno te, które pochodzą ze zmysłów, jak i te, które zstępują z góry jako sny i przepowiednie.

Synezjusz opisuje pojazd jako coś, co może być w różnych stanach. Gdy dusza żyje zgodnie z naturą, tchnienie jest czyste, subtelne i lekkie, unosi się w górę i przyjmuje obrazy wyraźne i prawdziwe. Gdy dusza oddaje się namiętnościom, tchnienie staje się gęste, ciężkie i wilgotne, opada w dół, a sny tracą jasność. W skrajnym przypadku pojazd może zostać tak zanieczyszczony, że po śmierci ciągnie duszę w dół, ku ziemskim regionom.

Z tego obrazu Synezjusz wyprowadza pochwałę wróżbiarstwa ze snów jako najbardziej demokratycznej formy przepowiadania: każdy człowiek nosi w sobie pojazd, który może przyjmować obrazy, i każdy może go oczyścić, nie potrzebując świątyń ani kapłanów. Ten akcent, łączący rozważania filozoficzne z doświadczeniem codziennym, czyni traktat Synezjusza jednym z najbardziej oryginalnych tekstów o ciele subtelnym w całej starożytności.

Proklos: dwa pojazdy i ich oczyszczenie

Proklos przeprowadził najbardziej systematyczną syntezę wszystkich tych poglądów. W Elementach teologii formułuje zasadę, że każda dusza uczestniczona posługuje się pierwszym ciałem, które jest wieczne i niezrodzone co do istoty, a więc przekraczające zmienność świata żywiołów. Ten pojazd nie zmienia się w swej substancji, choć może się zmieniać w swej jakości: w zstępowaniu okrywa się coraz bardziej materialnymi szatami, a we wstępowaniu je zrzuca.

W komentarzu do Timajosa Proklos rozróżnia dwa pojazdy. Pierwszy, świetlisty, nazywany augoeides, jest dziełem Demiurga, nieśmiertelny i trwały, i odpowiada temu, co Platon nazwał gwiazdą, na której dusza została umieszczona. Drugi, pneumatyczny, składa się z żywiołów i został dodany przez młodszych bogów, gdy dusza zstępowała ku narodzinom. Ten drugi pojazd przetrwa śmierć ciała przez pewien czas, ale w końcu ulegnie rozkładowi. W ten sposób Proklos godzi stanowisko Porfiriusza, który mówił o pojeździe rozpraszającym się, z poglądem Jamblicha, który mówił o pojeździe trwałym: obaj mieli rację, ale mówili o różnych pojazdach.

Z astronomicznym pochodzeniem pojazdu wiąże się także jego kształt. Proklos, podobnie jak inni autorzy tej szkoły, przypisywał świetlistemu pojazdowi postać kulistą, naśladującą kształt nieba, a jego właściwym ruchem miał być ruch kolisty, taki jak obroty sfer. Dusza oczyszczona porusza się więc na wzór ciał niebieskich, a dusza zanieczyszczona traci tę harmonię i ulega ruchom prostolinijnym, właściwym żywiołom. Ponieważ każda dusza została według Timajosa umieszczona na określonej gwieździe, jej pojazd jest związany z pewnym bogiem przewodnim, w którego orszaku dusza krąży, i w ten sposób nauka o ciele subtelnym zostaje wpisana w całą teologię astralną. Pojazd jest zatem nie tylko narzędziem duszy, ale także jej miejscem w kosmosie, znakiem, do jakiego szeregu bogów należy.

Proklos czerpał tu również z Wyroczni chaldejskich, które w jego szkole miały autorytet niemal równy Platonowi. Wyrocznie zalecały, by nie kalać tchnienia i nie pogłębiać płaszczyzny, a także mówiły, że nawet obraz duszy, jej najniższa warstwa, ma udział w regionie skąpanym w świetle. Proklos odczytywał te zdania jako potwierdzenie, że ciało subtelne jest przedmiotem troski religijnej i że jego los po śmierci zależy od tego, jak dusza żyła.

Oczyszczenie dotyczy obu. Pojazd pneumatyczny trzeba uwolnić od namiętności, które go zagęszczają, a pojazd świetlisty przywrócić do jego pierwotnej przejrzystości. Proklos przypisuje tu rolę zarówno filozofii, jak i obrzędom: pierwsza oczyszcza duszę rozumną, drugie pośrednie ciało, przez które dusza jest związana z kosmosem.

Hierokles i praktyka oczyszczenia

Najpełniejszy obraz praktycznej strony tej nauki daje Hierokles z Aleksandrii, neoplatonik V wieku, w komentarzu do pitagorejskich Złotych wierszy. Hierokles mówi o „świetlistym ciele” duszy i stwierdza, że dusza rozumna, aby osiągnąć doskonałość, potrzebuje oczyszczenia na dwóch płaszczyznach. Filozofia oczyszcza samą duszę rozumną, oddzielając ją od nierozumnych namiętności, natomiast sztuka telestyczna, czyli oczyszczające obrzędy, troszczy się o świetliste ciało, przygotowując je do przyjęcia bogów.

Hierokles nie stawia tych dwóch dróg na równi. Filozofia ma pierwszeństwo, ponieważ dotyczy tego, co w człowieku najwyższe, a obrzęd służy jej, przygotowując narzędzie, którym dusza się posługuje. Ta hierarchia, choć sformułowana w duchu pitagorejskim, dobrze oddaje stanowisko całej późnej szkoły: ciało subtelne jest ważne, ale tylko dlatego, że służy duszy w jej powrocie.

Nauka o pojeździe duszy łączyła w sobie kosmologię, psychologię i religię w sposób, który dziś wydaje się niezwykły, ale dla późnych platoników był naturalny. Pozwalała wyjaśnić, dlaczego dusza, z natury niecielesna, może zamieszkiwać w ciele, dlaczego sny bywają prorocze, dlaczego obrzędy mają sens i dlaczego wędrówka duszy przez sfery nie jest jedynie poetycką metaforą. Wszystkie te pytania łączył obraz z Timajosa: dusza umieszczona na gwieździe jak na wozie, która musi odnaleźć drogę z powrotem.