Eurytmia – widzialna mowa i widzialny śpiew

Pytanie matki i pierwsze wskazówki

Początki eurytmii mają charakter niemal przypadkowy. W 1911 roku Clara Smits, członkini ruchu teozoficznego w Niemczech, zapytała Steinera, czy istnieje zawód, w którym jej córka Lory mogłaby rozwinąć zdolności związane z ruchem, a jednocześnie pozostać w zgodzie z duchowymi przekonaniami rodziny. Lory miała wtedy osiemnaście lat. Steiner potraktował pytanie poważnie i w kolejnych miesiącach przekazał jej pierwsze ćwiczenia, związane z rytmem, chodzeniem po określonych formach w przestrzeni i ruchami wyrażającymi samogłoski. We wrześniu 1912 roku, podczas pobytu w Szwajcarii, dał jej serię lekcji, które uważa się za właściwe narodziny nowej sztuki. Nazwę eurytmia, zaczerpniętą z greckiego słowa oznaczającego piękny rytm lub harmonijną proporcję, zaproponowała Marie von Sivers, późniejsza żona Steinera.

Od początku nie chodziło o kolejną szkołę tańca. W epoce, w której Isadora Duncan szukała ruchu wyzwolonego od konwencji baletu, a Émile Jaques-Dalcroze rozwijał rytmikę jako metodę wychowania muzycznego, eurytmia stawiała sobie odmienny cel. Nie miała wyrażać indywidualnych emocji tancerza ani ilustrować muzyki, lecz odsłaniać to, co Steiner uważał za ukryty ruch zawarty w samej mowie i w samym dźwięku. Ciało eurytmisty miało stać się instrumentem, przez który objawia się struktura języka i muzyki, a nie tylko osobiste przeżycie wykonawcy.

W pierwszych latach eurytmię uprawiało niewielkie grono, głównie młodych kobiet z kręgu ruchu, które pracowały w Monachium, a potem w Dornach. Pierwsze pokazy odbywały się w zamkniętym środowisku, a publiczny występ przed szerszą widownią nastąpił dopiero w lutym 1919 roku w Zurychu. Od tego czasu eurytmia stała się stałym elementem pracy scenicznej w Dornach i towarzyszyła wykładom, konferencjom i przedstawieniom dramatów.

Gest głoski

Najbardziej charakterystycznym założeniem eurytmii jest przekonanie, że każda głoska ma swój gest. Steiner rozumiał to w sposób daleki od arbitralnej konwencji. Twierdził, że kiedy mówimy, krtań i powietrze wykonują ruchy, które są niewidoczne dla oka, ale zawierają w sobie formy; eurytmia miała te formy przenieść na całe ciało, a przede wszystkim na ramiona i dłonie. Mowa staje się tu czymś, co można zobaczyć, a nie tylko usłyszeć.

Samogłoski odpowiadają przeżyciom duszy. Gest A, z ramionami otwartymi ku górze w kształcie litery V, wyraża zdziwienie i podziw, otwarcie się na świat. Gest E, w którym ramiona krzyżują się, oznacza zderzenie, ustalenie granicy, samopotwierdzenie wobec tego, co z zewnątrz. Gest I, wyprostowanie jednego ramienia ku górze, a drugiego w dół, wyraża ustanowienie siebie w przestrzeni, wyprostowaną jaźń. O, ramiona zaokrąglone w krąg, jest gestem obejmowania, miłości, przyjęcia czegoś w siebie. U, ramiona równoległe, złączone, ma charakter skupienia, zamknięcia, chłodu lub lęku. Zestawione razem samogłoski tworzą mapę przeżyć duszy, którą eurytmista uczy się wykonywać z coraz większą precyzją.

Spółgłoski mają odmienny charakter. Steiner wiązał je nie z przeżyciem wewnętrznym, lecz z naśladowaniem procesów zewnętrznego świata. B jest gestem otulania, osłaniania, jakby tworzyło się dom; L wyraża płynięcie i wzrost, ruch rośliny wyrastającej z ziemi; R oznacza toczenie się, wirowanie, jak ruch koła lub wiatru; S wyraża wąską, wężową drogę, ruch, który przenika i opanowuje. Spółgłoski tworzą w ten sposób rodzaj przyrody utkanej z dźwięków, a samogłoski wnoszą w nią duszę. Słowo, rozpisane na gesty, ukazuje wtedy swoje wewnętrzne napięcia, swoje otwarcia i zamknięcia.

Kurs Eurythmie als sichtbare Sprache, wygłoszony w Dornach latem 1924 roku, stanowi najpełniejszy wykład tych zasad. Steiner omawia w nim nie tylko gesty poszczególnych głosek, ale także sposób przedstawiania form gramatycznych, rytmów wiersza, różnych nastrojów duszy, a nawet różnic między stylem poszczególnych poetów. Eurytmista ma rozróżniać, czy wiersz jest dramatyczny, liryczny czy epicki, i czy przeważa w nim myśl, uczucie czy wola. Kurs zawiera też wiele ćwiczeń, które do dziś stanowią podstawę kształcenia.

Obok gestów pojedynczych głosek ważną rolę odgrywają formy w przestrzeni. Eurytmista nie stoi w miejscu, lecz porusza się po scenie po liniach prostych i krzywych, po kołach, ósemkach i spiralach, które odpowiadają budowie tekstu. Steiner rozróżniał między innymi formy, w których ruch prowadzi myśl, i formy, w których wyraża się raczej nastrój lub wola, a dla poszczególnych utworów rysował szczegółowe szkice dróg wykonawców. Ruch po prostej łączono z myśleniem, ruch po krzywej z odczuwaniem, a szybkie zmiany kierunku z działaniem woli. W ten sposób tekst poetycki otrzymuje na scenie podwójną postać: gestów, które oddają jego głoski, i dróg, które oddają jego architekturę.

Widzialny śpiew

Równolegle rozwijała się eurytmia muzyczna, zwana eurytmią tonową. Jej zasady Steiner przedstawił w cyklu Eurythmie als sichtbarer Gesang, wygłoszonym w lutym 1924 roku, kilka miesięcy przed kursem o mowie. Muzyka miała w niej zostać ukazana nie przez ilustrację nastroju, lecz przez przeniesienie na ruch jej wewnętrznej struktury: wysokości dźwięków, interwałów, harmonii, rytmu i taktu.

Najważniejsze są tu interwały. Każdy z nich, od prymy po oktawę, ma swój gest, umiejscowiony w ciele w określony sposób; Steiner wiązał je z budową ramienia, od obojczyka po palce, jakby kolejne kości stanowiły skalę. Kwinta ma inny charakter niż tercja, a różnica między tercją wielką i małą wyraża się w zmianie kierunku gestu, który ukazuje radość dur albo smutek moll. Melodia staje się drogą w przestrzeni, a harmonia relacją między kilkoma wykonawcami, którzy jednocześnie przedstawiają różne głosy.

Tak rozumiana eurytmia tonowa nie zastępuje muzyki, ale jej towarzyszy, czyniąc słyszalną strukturę widzialną. Z czasem rozwinęło się bogate repertuarium utworów, od Bacha przez Mozarta i Beethovena po kompozytorów XX wieku, dla których eurytmiści opracowywali formy w przestrzeni. Wielu z nich pochodziło z rysunków samego Steinera, który projektował dla poszczególnych wierszy i utworów muzycznych formy ruchu w postaci linii, kół i spiral.

Stroje, welony i figury

Niezwykłość eurytmii na scenie podkreślają stroje. Eurytmiści występują w długich, szerokich sukniach i lekkich welonach, które wydłużają i rozszerzają ruch ramion. Te tkaniny nie są ozdobą, lecz częścią języka: welon przedłuża gest i sprawia, że ruch staje się widoczny jako fala, a nie tylko jako zmiana pozycji ciała. Kolory są dobierane według wskazówek Steinera dla poszczególnych utworów i nastrojów, a światło sceniczne zmienia się w trakcie występu, współtworząc przedstawienie.

W latach 1922–1924 Steiner zaprojektował serię malowanych figur eurytmicznych, wycinanych z drewna i przedstawiających gesty głosek i interwałów. Każda z figur ma trzy barwy: jedną dla ruchu, drugą dla uczucia, trzecią dla charakteru. Ruch jest kolorem sukni, uczucie kolorem welonu, a charakter, zaznaczony mocniejszymi pociągnięciami, wskazuje na miejsca w ciele, w których eurytmista ma szczególnie skupić napięcie. Figury te, oglądane do dziś w Dornach, są jednocześnie dziełem plastycznym i podręcznikiem, który pozwala zrozumieć, jak Steiner postrzegał głoski jako barwne istoty ruchu.

Kluczowa dla eurytmii scenicznej była też współpraca z recytacją. Marie Steiner rozwijała sztukę mówienia, zwaną Sprachgestaltung, i to jej recytacje towarzyszyły pierwszym przedstawieniom. Mowa i ruch tworzyły jedną całość, w której słowo wypowiedziane i słowo ukazane w ruchu wzajemnie się wzmacniały. Ta para, recytator i grupa eurytmistów, pozostaje do dziś charakterystyczną cechą występów.

Na scenie, w szkole i w terapii

Eurytmia rozwinęła się w trzech głównych kierunkach. Eurytmia sceniczna, uprawiana przez zawodowe zespoły, prezentuje wiersze, baśnie, utwory muzyczne i dramaty, w tym dramaty misteryjne Steinera i Fausta Goethego. Zespół przy Goetheanum od dziesięcioleci odbywa tournée po wielu krajach, a w różnych ośrodkach powstały szkoły kształcące zawodowych eurytmistów w cyklu kilkuletnim.

Eurytmia pedagogiczna stała się przedmiotem nauczanym w szkołach waldorfskich od pierwszej klasy. Jej celem nie jest przygotowanie do sceny, lecz wspieranie rozwoju koordynacji, poczucia przestrzeni, rytmu i wrażliwości na język. Dzieci uczą się w niej gestów głosek, form w przestrzeni i ruchów w grupie, a nauczyciele dobierają ćwiczenia do wieku i etapu rozwoju.

Trzecim kierunkiem jest eurytmia lecznicza, której zasady Steiner przedstawił w kwietniu 1921 roku w kursie dla lekarzy i eurytmistów. Gesty głosek są w niej stosowane w zmodyfikowanej, intensywniejszej postaci, powtarzane w określonych sekwencjach, a ćwiczenia dobiera się z myślą o konkretnych dolegliwościach. Eurytmia lecznicza jest dziś elementem medycyny antropozoficznej, choć jej skuteczność terapeutyczna, podobnie jak skuteczność całej tej medycyny, budzi poważne zastrzeżenia ze strony medycyny opartej na dowodach. Badania prowadzone w tym obszarze są nieliczne i często pochodzą z ośrodków związanych z ruchem.

Ruch jako mowa duszy

Dla historyka idei eurytmia jest ciekawa nie tylko jako forma sztuki, ale jako konsekwencja szerszego przekonania Steinera o naturze języka. W tradycji ezoterycznej wielokrotnie powracała myśl, że słowo ma moc stwórczą, że głoski są nie tylko znakami, lecz siłami kształtującymi świat; wystarczy przypomnieć kabalistyczne spekulacje o literach hebrajskiego alfabetu albo prolog Ewangelii Jana, do którego Steiner często się odwoływał. Eurytmia przenosi tę myśl w obszar praktyki artystycznej. Ruch ciała, który odpowiada głosce, ma ukazać ten sam twórczy gest, z którego według tej tradycji powstał świat.

Oceny eurytmii są zróżnicowane. Zwolennicy podkreślają jej oryginalność, precyzję i głęboki związek z językiem i muzyką. Krytycy wskazują, że dla widza niezaznajomionego z teorią przedstawienia mogą wydawać się monotonne i pozbawione indywidualności, a sama koncepcja gestów głosek opiera się na twierdzeniach, których nie da się sprawdzić poza wewnętrznym doświadczeniem wykonawców. Niezależnie od tych ocen eurytmia pozostaje jedną z niewielu sztuk ruchu, które powstały z wyraźnego programu filozoficznego i duchowego, i jedną z niewielu, które od ponad stu lat są przekazywane w niemal niezmienionej formie, od pierwszych lekcji udzielonych osiemnastoletniej Lory Smits po dzisiejsze szkoły i sceny.