Kościół Liberalnokatolicki i teozoficzna liturgia

Starokatolicka gałąź na angielskim gruncie

Kościół Liberalnokatolicki jest jednym z najbardziej zaskakujących owoców ruchu teozoficznego. Ruch, który w czasach Bławatskiej stał w ostrej opozycji do instytucjonalnego chrześcijaństwa, kilkadziesiąt lat później zrodził wspólnotę z biskupami, kapłanami w ornatach, mszą i sakramentami. Aby zrozumieć ten zwrot, trzeba sięgnąć do dziejów starokatolicyzmu w Wielkiej Brytanii, który dostarczył teozofom tego, czego nie mogli wytworzyć sami: święceń uznawanych za ważne w sensie katolickim.

Kościoły starokatolickie powstały w XIX wieku z oporu przeciw dogmatom Soboru Watykańskiego I, a ich ośrodkiem była Unia Utrechcka, skupiająca biskupów holenderskich, niemieckich i szwajcarskich. W 1908 roku arcybiskup Utrechtu konsekrował Arnolda Harrisa Mathew na biskupa starokatolickiego dla Wielkiej Brytanii, mając nadzieję na powstanie silnej wspólnoty na wyspach. Nadzieja ta się nie spełniła: Kościół Mathew był nieliczny, wewnętrznie niestabilny, a jego relacje z Utrechtem szybko się pogorszyły i doprowadziły do zerwania.

Do tej niewielkiej wspólnoty zaczęli w latach 1913–1915 wstępować teozofowie, którzy szukali formy chrześcijańskiej pobożności zgodnej z ich przekonaniami. Najważniejszym z nich był James Ingall Wedgwood, potomek rodu słynnych ceramików, organista i znawca liturgii, od lat aktywny w Towarzystwie Teozoficznym. Wedgwood przyjął święcenia kapłańskie z rąk Mathew w 1913 roku, a wraz z nim kilku innych teozofów. Gdy Mathew zorientował się, jak wielu jego duchownych należy do Towarzystwa, zażądał od nich wyboru i ostatecznie odciął się od nich, co doprowadziło do rozłamu.

Narodziny nowego Kościoła

Rozstrzygające wydarzenia nastąpiły w 1916 roku. W lutym tego roku Frederick Samuel Willoughby, biskup konsekrowany wcześniej przez Mathew, a następnie od niego odsunięty, udzielił sakry biskupiej Wedgwoodowi. Z punktu widzenia katolickiej teologii sakramentalnej, która uznaje ważność święceń niezależnie od moralnej czy jurysdykcyjnej sytuacji szafarza, o ile zachowana jest forma, materia i intencja, Wedgwood stał się biskupem w sukcesji apostolskiej. Wkrótce potem wyjechał do Australii, gdzie przebywał Leadbeater, i w lipcu 1916 roku w Sydney konsekrował go na biskupa.

Nazwa Kościół Liberalnokatolicki została przyjęta oficjalnie w 1918 roku. Wspólnota zachowała strukturę katolicką: biskupów, kapłanów, diakonów, siedem sakramentów, mszę jako centrum życia religijnego. Wedgwood został pierwszym biskupem przewodniczącym, a po jego ustąpieniu urząd ten objął Leadbeater, który od 1923 roku aż do śmierci w 1934 roku kierował Kościołem i nadawał mu kształt teologiczny. Nowy Kościół szybko rozprzestrzenił się w krajach, w których Towarzystwo Teozoficzne było silne: w Wielkiej Brytanii, Australii, Holandii, Stanach Zjednoczonych i Indiach.

Przymiotnik „liberalny” określał charakter wspólnoty. Kościół nie wymagał od wiernych przyjęcia określonego zestawu dogmatów, pozwalał na swobodę interpretacji wyznania wiary i Pisma, nie znał obowiązkowej spowiedzi ani celibatu duchownych. Jednocześnie przymiotnik „katolicki” wskazywał na wagę, jaką przywiązywano do sakramentów i sukcesji. Było to połączenie nietypowe: swoboda doktrynalna charakterystyczna dla liberalnego protestantyzmu łączyła się z wysoką liturgią i teologią kapłaństwa bliższą tradycji katolickiej.

Mszał bez lęku

Szczególnym dziełem Wedgwooda i Leadbeatera był mszał, a właściwie cała liturgia Kościoła, opracowana przez nich na podstawie rytu rzymskiego i opublikowana w pierwszej pełnej wersji pod koniec drugiej dekady XX wieku. Struktura mszy pozostała tradycyjna: wejście, liturgia słowa, ofiarowanie, kanon z konsekracją, komunia, rozesłanie. Zmieniono natomiast wiele tekstów, usuwając z nich wszystko, co autorzy uważali za wyraz lęku, poniżenia i obrazu Boga jako surowego sędziego.

W miejsce wielokrotnego błagania o zmiłowanie i wyznawania niegodności pojawiły się modlitwy podkreślające miłość Boga, jedność ludzi i radość z obecności Chrystusa. Pominięto wzmianki o potępieniu wiecznym i o gniewie Bożym. Wedgwood i Leadbeater uważali, że liturgia ma budować w uczestnikach postawę ufności i miłości, a nie strachu, i że słowa modlitw mają rzeczywiste działanie na stan duszy, a nawet na otaczającą atmosferę duchową. Zmiana języka liturgii była więc dla nich nie kwestią estetyki, lecz skuteczności.

Istotny był także sam wybór języka. W czasie, gdy Kościół rzymski odprawiał mszę wyłącznie po łacinie, liberalnokatolicka liturgia od początku sprawowana była w językach narodowych, przede wszystkim po angielsku, a z czasem także po niderlandzku, niemiecku czy francusku. Autorzy dbali o rytm i podniosłość przekładu, korzystając z dziedzictwa angielskiej prozy modlitewnej, a jednocześnie pragnęli, by wierni rozumieli każde słowo. Wedgwood, wykształcony muzycznie, przykładał też dużą wagę do śpiewu i oprawy ceremonii, przekonany, że piękno obrzędu nie jest ozdobą, lecz jednym z warunków jego działania. Dzięki temu nabożeństwa liberalnokatolickie zyskały opinię wyjątkowo starannych i uroczystych, co przyciągało także osoby niezwiązane z teozofią, poszukujące liturgicznej powagi bez rzymskiej dyscypliny dogmatycznej.

Warto zauważyć, że mszał nie zawiera wprost doktryny teozoficznej. Nie ma w nim mowy o Mistrzach, reinkarnacji ani karmie. Teozofia działa w nim raczej w tle, w doborze akcentów i w przekonaniu o naturze sakramentu. To pozwalało wiernym, którzy nie byli teozofami, uczestniczyć w liturgii bez poczucia, że przyjmują obcy system, a zarazem pozwalało teozofom odnaleźć w niej wyraz własnych przekonań.

Nauka o sakramentach

Teologiczną podstawę tej liturgii stanowi książka Leadbeatera The Science of the Sacraments (1920), jedno z najbardziej osobliwych dzieł literatury teozoficznej. Leadbeater opisuje w niej mszę i inne sakramenty z perspektywy jasnowidza, twierdząc, że widzi to, co dzieje się w świecie subtelnym podczas celebracji. Sakrament jest w jego ujęciu kanałem, przez który moc duchowa, pochodząca od Chrystusa, przepływa do świata materialnego, a kapłan jest przewodnikiem tej mocy, przekazywanej od apostołów przez nieprzerwany łańcuch święceń.

Według opisu Leadbeatera każda poprawnie odprawiona msza buduje w świecie subtelnym strukturę, którą nazywa gmachem eucharystycznym. Jest to kształt świetlisty, przypominający kościół lub kopułę, wznoszący się nad ołtarzem i rozszerzający podczas kolejnych części liturgii. Śpiewy, modlitwy i gesty dodają mu kolejne elementy, a w chwili konsekracji następuje wylanie mocy, które promieniuje z ołtarza na całe otoczenie, docierając daleko poza mury budowli. W liturgii uczestniczą też aniołowie, którzy według Leadbeatera pomagają w budowie gmachu i rozprowadzaniu siły.

W tej teologii sukcesja apostolska nabiera znaczenia praktycznego. Ważność święceń nie jest kwestią prawną czy kanoniczną, lecz warunkiem przepływu mocy: tylko kapłan prawidłowo wyświęcony może pełnić funkcję kanału. Dlatego dla Wedgwooda i Leadbeatera tak ważne było uzyskanie sakry od biskupa w uznawanej linii, nawet jeśli był on skłócony z własną wspólnotą. Teozoficzne zainteresowanie siłami subtelnymi i katolicka nauka o charakterze sakramentalnym spotkały się tutaj w jednym punkcie.

Leadbeater rozwinął te idee także w książce The Hidden Side of Christian Festivals (1920), w której opisywał duchowy wymiar świąt roku kościelnego. Oba dzieła stworzyły rodzaj teozoficznej dogmatyki sakramentalnej, która nie odwoływała się do autorytetu soborów czy ojców Kościoła, lecz do obserwacji jasnowidza. Dla krytyków był to przykład nadużycia autorytetu, dla wiernych – unikalne świadectwo, odsłaniające to, co tradycja zawsze przeczuwała, lecz czego nie umiała opisać.

Towarzystwo i Kościół

Relacje między Kościołem Liberalnokatolickim a Towarzystwem Teozoficznym były od początku złożone. Formalnie były to dwie odrębne organizacje: przynależność do jednej nie oznaczała przynależności do drugiej, a Kościół nie wymagał od wiernych przyjmowania teozofii. W praktyce jednak duchowni i wierni rekrutowali się w dużej mierze spośród teozofów, a Kościół korzystał z sieci kontaktów, budynków i czasopism Towarzystwa. Annie Besant, choć nie pełniła w Kościele żadnej funkcji duchownej, popierała go publicznie i uważała za cenną drogę dla tych teozofów, którzy szukali chrześcijańskiej formy pobożności.

Ta bliskość budziła sprzeciw. Część teozofów, wiernych tradycji Bławatskiej, uważała, że Towarzystwo, które miało być neutralne wobec wszystkich religii, zostaje wciągnięte w promocję jednego wyznania. Krytykowano to, że czołowi przywódcy Towarzystwa byli jednocześnie biskupami, a ceremonie kościelne odbywały się w ośrodkach teozoficznych. Zarzucano też, że rytuał i hierarchia kłócą się z ideą wolnego poszukiwania prawdy, którą Towarzystwo deklarowało. Spór ten nie zakończył się jednoznacznie; w różnych krajach i okresach relacje bywały bliższe lub bardziej zdystansowane.

Z drugiej strony Kościół szukał uznania w świecie chrześcijańskim, który przyjmował go z rezerwą lub wrogością. Inne Kościoły podważały jego związek ze starokatolicyzmem i kwestionowały ważność jego święceń ze względu na okoliczności konsekracji Wedgwooda, a teozoficzne podłoże jego teologii sprawiało, że nie mógł liczyć na wejście do ruchu ekumenicznego. Kościół Liberalnokatolicki pozostał więc wspólnotą niewielką, rozproszoną między wieloma krajami, z własnymi ośrodkami, do których należał między innymi dom św. Michała w holenderskim Huizen, przez lata związany z Wedgwoodem.

Liturgia jako most

Dla historyka idei Kościół Liberalnokatolicki jest interesujący jako próba pogodzenia dwóch postaw, które w XIX wieku wydawały się nie do pogodzenia: ezoterycznego uniwersalizmu, przekonanego, że wszystkie religie są wyrazami jednej prawdy, oraz konkretnej tradycji sakramentalnej, z jej rytuałami, hierarchią i nauką o ważności święceń. Wedgwood i Leadbeater nie odrzucili chrześcijaństwa jako ograniczonej formy, lecz próbowali je odczytać na nowo w świetle teozofii, zachowując jego zewnętrzny kształt.

Paradoks tego przedsięwzięcia polega na tym, że to, co najbardziej teozoficzne w Kościele – opis sakramentów jako kanałów siły widzialnej dla jasnowidza – okazało się zarazem tym, co najsilniej wiązało go z katolicką tradycją realnej obecności i skuteczności obrzędu. Liturgia liberalnokatolicka jest więc w pewnym sensie bardziej sakramentalna niż wiele form współczesnego chrześcijaństwa, a zarazem oparta na podstawach, których żaden tradycyjny Kościół by nie przyjął. Wspólnota ta trwa do dziś, w kilku odłamach, przypominając o czasie, gdy teozofia próbowała stać się nie tylko filozofią, lecz także modlitwą wspólnotową.