Karl König i ruch Camphill

Kurs dla dzieci potrzebujących szczególnej opieki

Ruch Camphill ma swoją prehistorię w dwóch tygodniach lata 1924 roku. Między 25 czerwca a 7 lipca Rudolf Steiner wygłosił w Dornach dwanaście wykładów dla grupy lekarzy i pedagogów, którzy właśnie założyli pod Jeną pierwszy dom dla dzieci z niepełnosprawnościami, pracujący według zasad antropozofii. Cykl, opublikowany później jako Heilpädagogischer Kurs, był odpowiedzią na pytanie młodych wychowawców, jak rozumieć dzieci, które w języku epoki określano jako upośledzone lub niedorozwinięte. Steiner zaproponował inne określenie: dzieci potrzebujące szczególnej opieki nad duszą.

Podstawową tezą kursu jest przekonanie, że duchowa istota człowieka – jego „ja” – nie jest chora ani upośledzona; zaburzenie dotyczy narzędzi, przez które ta istota wyraża się w świecie, czyli ciała i jego organizacji. Zadaniem pedagoga leczniczego jest więc nie „naprawianie” dziecka, lecz pomoc w tym, by jego indywidualność mogła się w ciele jak najpełniej zadomowić. Wymaga to od wychowawcy pracy nad sobą, bo – jak mówił Steiner – to właśnie jego własna postawa wewnętrzna działa na dziecko silniej niż jakakolwiek metoda.

W kolejnych latach w Szwajcarii, Niemczech i innych krajach powstało kilkanaście domów pracujących według tych wskazań. Jednym z najważniejszych był Sonnenhof w Arlesheim, założony w otoczeniu kliniki Ity Wegman. To właśnie tam, kilka lat później, młody lekarz z Wiednia zobaczył, jak może wyglądać życie z dziećmi, którymi medycyna jego czasu zajmowała się głównie w zakładach zamkniętych.

Lekarz z Wiednia

Karl König urodził się 25 września 1902 roku w Wiedniu jako jedyny syn żydowskiej rodziny prowadzącej sklep z obuwiem. Studiował medycynę na Uniwersytecie Wiedeńskim, gdzie zainteresował się embriologią, a równocześnie odkrył dla siebie pisma Goethego i Steinera. Dyplom uzyskał w 1927 roku. W tym samym roku poznał Itę Wegman, która zaprosiła go do pracy w Arlesheim. Spędził tam okres, który sam uznawał za przełomowy: pracując z dziećmi w Sonnenhofie, odkrył swoje powołanie lekarza i pedagoga leczniczego.

W 1929 roku poślubił Tillę Maasberg, wychowaną w Herrnhut, ośrodku odnowionej wspólnoty braci morawskich na Łużycach. Z tym środowiskiem zetknął się wcześniej, prowadząc wykłady w miejscowościach związanych z tradycją herrnhucką; jego zainteresowanie braćmi morawskimi i ich życiem wspólnotowym okazało się później jednym z istotnych źródeł koncepcji Camphill. W latach 1929–1936 König kierował domem pedagogiki leczniczej w Pilgramshain na Śląsku, niedaleko Strzegomia, gdzie zdobył doświadczenie w prowadzeniu dużej instytucji.

W 1936 roku wrócił do Wiednia i otworzył praktykę lekarską. Wokół niego zgromadziła się grupa młodych ludzi – studentów, artystów, przyszłych lekarzy – zainteresowanych antropozofią i pytaniem, jak przełożyć ją na życie wspólne. Ta grupa, pochodząca w dużej części z rodzin żydowskich lub zasymilowanych, miała wkrótce stać się trzonem pierwszej wspólnoty Camphill. Anschluss Austrii w marcu 1938 roku zmusił ich do ucieczki.

Szkocja, internowanie i pierwszy dom

König wyjechał z Wiednia w 1938 roku i po krótkim pobycie w kilku krajach znalazł schronienie w Szkocji. Brytyjskie władze zgodziły się na przyjęcie grupy uchodźców pod warunkiem, że podejmą pracę przy opiece nad dziećmi z niepełnosprawnościami. W 1939 roku grupa zamieszkała w Williamston House w hrabstwie Aberdeen, przyjmując pierwsze dzieci. Gdy w 1940 roku liczba podopiecznych wzrosła, przeniesiono się do większego majątku Camphill w Bieldside nad rzeką Dee, w okolicach Aberdeen. Wspólnota zamieszkała tam w czerwcu 1940 roku i to od nazwy tego miejsca wziął nazwę cały ruch.

Pierwsze miesiące były dramatyczne. Po klęsce Francji w maju 1940 roku brytyjskie władze internowały mężczyzn pochodzących z Niemiec i Austrii jako obywateli państw wrogich. König i inni mężczyźni z grupy trafili do obozów na wyspie Man, gdzie spędzili kilka miesięcy. Wspólnotę prowadziły w tym czasie kobiety – Tilla König, Alix Roth, Anke Weihs i inne. W obozie dla internowanych König wygłaszał wykłady dla współwięźniów, rozwijając idee, które później stały się podstawą ruchu. Po zwolnieniu grupa wróciła do Camphill i podjęła pracę na nowo.

Komeński, Zinzendorf i wspólnota

Co odróżniało Camphill od innych domów pedagogiki leczniczej, to forma życia. Opiekunowie nie byli pracownikami, którzy przychodzą do pracy i wracają do własnych domów; mieszkali razem z dziećmi w domach rodzinnych, dzieląc z nimi posiłki, święta i codzienność. Nie otrzymywali wynagrodzenia w zwykłym sensie, lecz wspólnota troszczyła się o ich potrzeby. Ta zasada opierała się na sformułowanym przez Steinera prawie społecznym, według którego dobrobyt wspólnoty jest tym większy, im mniej każdy jej członek pracuje dla siebie, a im bardziej jego potrzeby zaspokajane są przez pracę innych.

König widział w Camphill kontynuację kilku tradycji, które uznawał za najlepsze w historii europejskiej wspólnoty. Najważniejszą z nich było dziedzictwo Jana Amosa Komeńskiego, ostatniego biskupa jednoty braci czeskich, pedagoga i myśliciela pansoficznego, którego marzeniem była powszechna reforma wychowania i życia ludzkiego. König podziwiał Komeńskiego jako tego, który dostrzegł w każdym dziecku istotę zdolną do nauki i rozwoju, i jako wizjonera wspólnoty opartej na wierze i wiedzy jednocześnie. Drugą tradycją było odnowienie wspólnoty braci morawskich w XVIII wieku przez hrabiego Zinzendorfa w Herrnhut, z jej braterską organizacją życia, dzieleniem pracy i liturgią codzienności. Trzecią – społeczne eksperymenty Roberta Owena, który próbował stworzyć wspólnoty robotnicze oparte na współpracy, a nie na wyzysku.

Z tradycji herrnhuckiej wywodzi się zapewne jeden z charakterystycznych zwyczajów Camphill: sobotni wieczór biblijny, podczas którego członkowie wspólnoty wspólnie czytają fragment Ewangelii i rozmawiają o nim, przygotowując się do niedzieli. Innym elementem były cotygodniowe spotkania opiekunów, podczas których omawiano sytuację poszczególnych dzieci, z wykorzystaniem metod obserwacji zaczerpniętych z kursu Steinera. König nazywał je konferencjami i przywiązywał do nich wielką wagę, ponieważ uważał, że zrozumienie dziecka jest wspólnym dziełem, a nie zadaniem jednego specjalisty.

Od szkoły do wioski

W pierwszych latach Camphill był przede wszystkim szkołą dla dzieci, rozbudowującą się o kolejne domy w okolicach Aberdeen. Z czasem pojawiło się pytanie, co stanie się z tymi dziećmi, gdy dorosną. Odpowiedzią była idea wioski, w której dorośli z niepełnosprawnością intelektualną mieszkają, pracują i uczestniczą w życiu kulturalnym razem z opiekunami, w gospodarstwie rolnym, warsztatach rzemieślniczych i domach. Pierwszą taką wioską była Botton Village w hrabstwie North Yorkshire, założona w 1955 roku. W kolejnych dekadach powstały następne, w Wielkiej Brytanii, Irlandii, Europie kontynentalnej, Ameryce Północnej i Afryce Południowej.

Rozwój ruchu nie był dziełem jednego człowieka. Członkowie wiedeńskiej grupy przejmowali kolejne zadania: Thomas Weihs, lekarz, stał się jednym z głównych autorów zajmujących się pedagogiką leczniczą w Camphill, a jego książka o dzieciach potrzebujących szczególnej opieki przez lata służyła jako podręcznik dla nowych opiekunów. Malarz i grafik Carlo Pietzner odegrał kluczową rolę w przeniesieniu ruchu do Stanów Zjednoczonych, gdzie na początku lat sześćdziesiątych powstała pierwsza amerykańska wioska Camphill w Copake w stanie Nowy Jork. Wspólnota stworzyła też własne seminarium pedagogiki leczniczej, w którym młodzi ludzie z różnych krajów przez kilka lat łączyli naukę z życiem i pracą w domach. Dzięki temu Camphill odtwarzał się nie przez rekrutację personelu, lecz przez wychowanie kolejnych pokoleń współpracowników.

König kierował rozwojem ruchu niemal do końca życia, podróżując, wygłaszając wykłady i zakładając kolejne ośrodki. Pisał także prace naukowe i pedagogiczne, między innymi o zespole Downa, o rozwoju mowy i chodzenia u dzieci i o znaczeniu pozycji w rodzeństwie. W ostatnich latach przeniósł się nad Jezioro Bodeńskie, gdzie zakładał nowe wspólnoty w Niemczech. Zmarł 27 marca 1966 roku w Brachenreuthe koło Überlingen.

Dziedzictwo i pytania

Dziś ruch Camphill obejmuje ponad sto wspólnot w ponad dwudziestu krajach. Są wśród nich szkoły, wioski dla dorosłych, gospodarstwa rolne, warsztaty i domy dla osób w różnym wieku. Wiele z nich pracuje według metod biodynamicznych, a ich codzienność wciąż organizuje rytm świąt chrześcijańskich i wspólnych spotkań. Ruch wpłynął na rozwój opieki nad osobami z niepełnosprawnością intelektualną w Wielkiej Brytanii i w innych krajach, wnosząc do niej ideę życia razem zamiast opieki w instytucji.

Jednocześnie model zaproponowany przez Königa stał się przedmiotem dyskusji. Wraz z rozwojem przepisów dotyczących opieki społecznej, praw pracowniczych i praw osób z niepełnosprawnościami pojawiły się pytania o to, czy wspólnoty oparte na pracy niewynagradzanych opiekunów są zgodne z nowoczesnymi standardami. W niektórych krajach doszło do sporów między organizacjami zarządzającymi wspólnotami a ich mieszkańcami i opiekunami, gdy próbowano przekształcić je w instytucje zatrudniające personel na zwykłych zasadach. Część krytyków wskazywała także, że życie we wspólnocie, choć bogate w relacje, może ograniczać samodzielność mieszkańców.

Te dyskusje nie unieważniają zasadniczego osiągnięcia Königa. W czasie, gdy osoby z niepełnosprawnością intelektualną zamykano w zakładach, a w nazistowskich Niemczech mordowano je w ramach programu eutanazji, grupa uchodźców z Wiednia stworzyła w szkockim majątku dom, w którym żyły one razem z innymi jako pełnoprawni członkowie wspólnoty. Ten kontrast był dla samego Königa źródłem głębokiego przekonania o sensie swojej pracy. Camphill był dla niego odpowiedzią na pytanie, jak w epoce, która ujawniła możliwość zorganizowanego zniszczenia ludzi uznanych za bezwartościowych, zbudować formę życia, w której każda ludzka istota jest przyjmowana jako duchowa indywidualność.