Towarzystwo Antropozoficzne – struktura

Trzy warstwy jednej wspólnoty

Allgemeine Anthroposophische Gesellschaft, czyli Powszechne Towarzystwo Antropozoficzne, to międzynarodowe stowarzyszenie z siedzibą w Goetheanum w Dornach koło Bazylei w Szwajcarii, skupiające osoby zainteresowane antropozofią Rudolfa Steinera. Pierwsze Towarzystwo Antropozoficzne powstało na przełomie 1912 i 1913 roku, po oderwaniu się od Towarzystwa Teozoficznego, a w obecnej postaci zostało założone na nowo podczas zjazdu bożonarodzeniowego w Dornach na przełomie 1923 i 1924 roku, kiedy Steiner objął jego przewodnictwo. Przebieg tego zjazdu i jego medytację omawia osobny esej; tutaj chodzi o to, jak zbudowana jest instytucja, która z niego wyrosła.

Kto po raz pierwszy styka się z antropozofią, zwykle widzi ją od strony zastosowań: szkoły waldorfskiej, sklepu z żywnością biodynamiczną, przedstawienia eurytmii albo leku antropozoficznego. Za tymi zjawiskami stoi jednak budowa złożona z trzech warstw, które łatwo pomylić. Pierwszą jest Towarzystwo jako stowarzyszenie członków. Drugą jest Wolna Szkoła Wyższa Nauk Duchowych, Freie Hochschule für Geisteswissenschaft, z Pierwszą Klasą i sekcjami fachowymi. Trzecią jest ruch antropozoficzny w szerokim sensie, czyli tysiące szkół, klinik, gospodarstw i przedsiębiorstw, które działają samodzielnie i nie należą do Towarzystwa.

Rozróżnienie to nie jest formalnością. Odpowiada na pytanie, które często zadają krytycy i zwolennicy: czy szkoła waldorfska jest instytucją antropozoficzną w tym sensie, w jakim parafia jest instytucją Kościoła. Odpowiedź brzmi przecząco. Towarzystwo nie zarządza szkołami ani gospodarstwami, choć sekcje Szkoły Wyższej utrzymują z nimi więzi merytoryczne.

Członkowie, gałęzie i towarzystwa krajowe

Pierwsza warstwa jest najbardziej otwarta. Członkiem może zostać każdy, kto uznaje za sensowne istnienie instytucji takiej jak Goetheanum; przyjęcie nie zależy od wyznania, poglądów naukowych ani przynależności narodowej i nie wymaga przyjęcia żadnego zestawu twierdzeń. Członkowie należą zwykle do towarzystwa krajowego, a w jego obrębie do gałęzi, czyli lokalnej grupy, która spotyka się regularnie, studiuje teksty Steinera, organizuje wykłady i obchodzi święta roku. Gałąź jest więc dla większości członków właściwym miejscem antropozofii: to w niej, a nie w odległym Dornach, toczy się regularna praca, często w rytmie cotygodniowych spotkań, na których wspólna lektura przeplata się z rozmową.

Towarzystwa krajowe mają własne statuty, zarządy i finanse, ale pozostają częścią Towarzystwa Powszechnego. Na jego czele stoi zarząd przy Goetheanum, Vorstand am Goetheanum, którego członkowie są potwierdzani przez doroczne zgromadzenie ogólne w Dornach. Od 1924 roku członkowie otrzymują informacje o pracy w Goetheanum za pośrednictwem dodatku do tygodnika „Das Goetheanum”, który od początku miał zapewniać wspólny obieg wiadomości w rozproszonej wspólnocie.

Ta warstwa nie jest wolna od napięć. Od śmierci Steinera w 1925 roku powraca spór o to, czy instytucja zarejestrowana prawnie po zjeździe bożonarodzeniowym jest tożsama z Towarzystwem, które Steiner na nim ustanowił, zwany w literaturze ruchu kwestią konstytucji. Kryzys z 1935 roku, gdy wykluczono całe towarzystwa krajowe, opisano w osobnym eseju. Oba przykłady pokazują, że stowarzyszenie o bardzo otwartych zasadach przyjęcia ma za to szczególnie trudne zadanie, gdy trzeba rozstrzygać spory o autorytet.

Wolna Szkoła Wyższa i jej Klasa

Druga warstwa jest sercem całej konstrukcji. Na zjeździe bożonarodzeniowym Steiner ustanowił Wolną Szkołę Wyższą Nauk Duchowych jako ośrodek badań duchowych i pracy ezoterycznej, osadzony w Towarzystwie, ale od niego odrębny. Szkoła miała mieć trzy klasy, ezoteryczne stopnie pogłębiania pracy. Zrealizowana została tylko pierwsza: w 1924 roku Steiner wygłosił w Dornach dziewiętnaście lekcji Pierwszej Klasy, a następnie powtarzał je w krótszej formie w kilku innych miastach. Choroba, która zmogła go jesienią 1924 roku, i śmierć w marcu 1925 roku przerwały plan, zanim powstała druga i trzecia klasa.

Do Klasy nie przyjmuje się automatycznie. Członek Towarzystwa składa prośbę po pewnym okresie członkostwa, a przyjęcie oznacza zobowiązanie, by występować w świecie jako przedstawiciel sprawy antropozoficznej. Lekcje mają charakter medytacyjny: składają się z wykładów i mantr, które uczestnicy przyjmują do własnej praktyki. Po śmierci Steinera nikt nie objął jego roli nauczyciela; lekcje odczytuje się według zachowanych tekstów, a prowadzą je członkowie upoważnieni przez kierownictwo Szkoły.

Status tych tekstów zmienił się w czasie. Przez dziesięciolecia krążyły jako druk wewnętrzny przeznaczony wyłącznie dla członków Klasy, a na początku lat dziewięćdziesiątych zostały włączone do wydania dzieł zebranych Steinera i są dziś dostępne publicznie. Decyzja ta była sporna, bo część antropozofów uważała, że treść przeznaczona dla wąskiego kręgu traci sens poza nim. Opis Klasy w tej bibliotece nie streszcza treści lekcji; wystarczy powiedzieć, że ich osią jest droga poznania prowadząca przez spotkanie ze Strażnikiem Progu, motyw znany z publicznych pism Steinera.

Sekcje fachowe

Szkoła Wyższa dzieli się na sekcje. Ogólna Sekcja Antropozoficzna obejmuje Pierwszą Klasę i pracę nad samą antropozofią. Obok niej Steiner powołał sekcje fachowe i powierzył je członkom zarządu: sekcję medyczną Icie Wegman, matematyczno-astronomiczną Elisabeth Vreede, przyrodniczą Güntherowi Wachsmuthowi, sztuk mowy i muzyki Marie Steiner, literatury pięknej Albertowi Steffenowi. Pozostałe, w tym pedagogiczną, prowadził początkowo sam Steiner. Z czasem dołączyły kolejne, między innymi rolnicza, nauk społecznych i młodzieżowa, tak że dziś jest ich ponad dziesięć.

Sekcja nie jest wydziałem uniwersyteckim ani zarządem branży. Jej zadaniem jest badanie danej dziedziny w świetle antropozofii i utrzymywanie wspólnoty ludzi, którzy w niej pracują: lekarzy, nauczycieli, rolników, artystów, przyrodników. Sekcje organizują konferencje w Goetheanum, wydają czasopisma fachowe, prowadzą kursy i współpracują z instytucjami ruchu na całym świecie. W przypadku sekcji medycznej i pedagogicznej mają one także rolę w kształtowaniu standardów, którymi kierują się stowarzyszenia lekarzy antropozoficznych czy federacje szkół waldorfskich.

Sekcje mają przy tym podwójną naturę. Z jednej strony należą do Szkoły Wyższej, a więc do warstwy ezoterycznej, i ich członkami w ścisłym sensie są członkowie Klasy pracujący w danej dziedzinie. Z drugiej strony prowadzą działalność otwartą, z konferencjami i publikacjami dostępnymi dla każdego specjalisty, niezależnie od jego przynależności. To połączenie pozwala Goetheanum występować jednocześnie jako ośrodek pracy medytacyjnej i jako miejsce zawodowej wymiany, ale bywa też źródłem nieporozumień, gdy z zewnątrz trudno odróżnić, która z tych ról jest w danej chwili pełniona.

Od sekcji do instytucji ruchu

Trzecia warstwa wyrasta z drugiej, ale jest od niej prawnie niezależna. Pierwsza szkoła waldorfska powstała w 1919 roku w Stuttgarcie z inicjatywy przemysłowca Emila Molta, dla dzieci pracowników jego fabryki papierosów Waldorf-Astoria, i od niej wzięła się nazwa całego ruchu pedagogicznego. Rolnictwo biodynamiczne wywodzi się z kursu, który Steiner wygłosił w 1924 roku w Koberwitz pod Wrocławiem. Eurytmia, sztuka ruchu rozwijana od 1912 roku, ma własne szkoły i zespoły sceniczne. Medycyna antropozoficzna związana jest z kliniką założoną przez Wegman w Arlesheim w 1921 roku i z wytwórniami leków, takimi jak Weleda.

Każda z tych instytucji jest odrębnym podmiotem: szkoła ma własne stowarzyszenie i grono, gospodarstwo jest prywatnym przedsiębiorstwem, a firma farmaceutyczna spółką. Ich pracowników nie obowiązuje członkostwo w Towarzystwie i wielu z nich do niego nie należy. Podobnie odrębna jest Wspólnota Chrześcijan, ruch odnowy religijnej założony w 1922 roku przez grupę duchownych i studentów teologii z Friedrichem Rittelmeyerem na czele, przy pomocy Steinera, który nie jest kościołem Towarzystwa i ma własną strukturę.

Ta budowa wyjaśnia, dlaczego antropozofia oddziałuje szerzej, niż wskazywałaby liczba członków Towarzystwa. Zarazem rodzi pytania o odpowiedzialność: gdy w szkole waldorfskiej albo w praktyce lekarskiej pojawia się problem, Towarzystwo nie ma nad nią władzy, a ruch nie ma jednego rzecznika. Krytycy widzą w tym niejasność, zwolennicy – zasadę wolności, którą Steiner uważał za warunek prawdziwej pracy duchowej.

Praktyka członka

Codzienne życie członka Towarzystwa ma niewiele wspólnego z obrazem zakonu. Nie ma obrzędów inicjacyjnych, strojów ani przysiąg. Praktyka obejmuje przede wszystkim studium tekstów Steinera, samodzielnie i w gałęzi, udział w wykładach i konferencjach, pracę artystyczną, na przykład w eurytmii lub sztuce słowa, oraz obchodzenie świąt roku, z Michałem jesienią, Bożym Narodzeniem, Wielkanocą i świętem Jana. W wielu gałęziach na przełomie roku powraca wspólna praca nad medytacją kamienia węgielnego, a przez cały rok członkowie sięgają po Kalendarz duszy, cykl pięćdziesięciu dwóch strof na kolejne tygodnie.

Praca wewnętrzna ma charakter indywidualny i opiera się na publicznie dostępnych wskazówkach Steinera: ćwiczeniach koncentracji, przeglądzie dnia, ćwiczeniach charakteru. Dla członków Klasy dochodzi do tego praca z mantrami lekcji. Towarzystwo nie kontroluje tej praktyki i nie wymaga z niej sprawozdań, co odróżnia je od zakonów inicjacyjnych, w których postęp ucznia potwierdza się egzaminem. Steiner opisywał antropozofię jako drogę poznania, która ma prowadzić duchowość w człowieku do duchowości we wszechświecie, i struktura, którą pozostawił, próbuje tej definicji służyć: daje miejsce na studium, badanie i zastosowania, ale samą drogę pozostawia wolności każdego, kto zechce nią iść.