Galicyjscy wolnomularze w lożach węgierskich

Długie milczenie po 1795 roku

Galicja weszła w XIX wiek jako prowincja państwa, które wolnomularstwa nie znosiło. Po procesach tak zwanych jakobinów wiedeńskich i węgierskich w połowie lat dziewięćdziesiątych XVIII wieku cesarz Franciszek zakazał działalności tajnych stowarzyszeń, a loże zostały zamknięte w całych dziedzicznych krajach Habsburgów. Polityka ta, utrwalona w kolejnych latach przez obowiązek składania przez urzędników zapewnień o nienależeniu do takich związków, przetrwała epokę Metternicha i niewiele zmieniła się nawet po rewolucji 1848 roku. Lwów i Kraków, które w XVIII wieku miały swoje warsztaty, na kilka pokoleń utraciły jakąkolwiek legalną masonerię.

Ta sytuacja nie była specyfiką galicyjską, lecz losem całej austriackiej połowy państwa. W Wiedniu, w Pradze, w Lublanie obowiązywał ten sam zakaz. Galicjanin, który zetknął się z wolnomularstwem na studiach za granicą albo podczas podróży, mógł zostać przyjęty do loży we Francji, w Szwajcarii czy w Niemczech, ale po powrocie do kraju nie miał gdzie pracować. Przynależność stawała się wówczas prywatną pamiątką, nie praktyką. Brak źródeł pozwalających mówić o jakimkolwiek zorganizowanym życiu lożowym w Galicji pierwszej połowy XIX wieku nie wynika z luk w archiwach, lecz z samej rzeczywistości prawnej.

Galicja autonomiczna, ukształtowana po 1860 roku, zyskała wiele swobód: polski język w szkołach i urzędach, własny sejm krajowy, polskie uniwersytety. Nie zyskała jednak prawa do zakładania lóż, bo kwestia ta nie należała do kompetencji kraju, lecz do ustawodawstwa centralnego. W tej jednej dziedzinie Kraków i Lwów pozostawały tak samo ograniczone jak Wiedeń.

Prawo dwóch połówek

Przełom nastąpił nie w Galicji, ale za Karpatami. Ugoda austriacko-węgierska z 1867 roku podzieliła monarchię na dwie części o osobnym ustawodawstwie wewnętrznym. Przepisy o stowarzyszeniach w Przedlitawii i w Królestwie Węgier rozwijały się odtąd niezależnie i właśnie ta różnica stworzyła szczelinę, w której mogła się zmieścić masoneria. Na Węgrzech władze dopuściły zakładanie lóż i już w pierwszych latach po ugodzie powstały tam pierwsze legalne warsztaty, a wkrótce także struktury nadrzędne. Na początku lat siedemdziesiątych działały w Budapeszcie dwie obediencje: Symboliczna Wielka Loża Węgier, pracująca w obrządku trzech stopni, oraz Wielki Wschód Węgier związany z Rytem Szkockim. W 1886 roku połączyły się one w jedną Symboliczną Wielką Lożę.

W Przedlitawii tymczasem ustawa o stowarzyszeniach z 1867 roku formalnie nie zakazywała wolnomularstwa, ale władze konsekwentnie odmawiały zatwierdzenia statutów, które ujawniałyby jego rzeczywisty charakter. Wiedeńscy wolnomularze znaleźli rozwiązanie, które przeszło do historii pod nazwą lóż granicznych. Rejestrowali warsztaty po węgierskiej stronie Litawy, w miejscowościach położonych tuż przy granicy, i formalnie tam odbywali obrzędowe prace. W samym Wiedniu działały zaś legalne stowarzyszenia o neutralnych nazwach, które służyły jako przestrzeń spotkań towarzyskich tych samych ludzi. Najbardziej znanym przykładem jest Humanitas, założona na początku lat siedemdziesiątych.

Węgierska tolerancja nie była przypadkiem, lecz wyrazem klimatu politycznego tamtejszych elit. Liberalna szlachta i mieszczaństwo, które po ugodzie przejęły władzę w Budapeszcie, widziały w wolnomularstwie jedną z instytucji nowoczesnego, świeckiego społeczeństwa obywatelskiego, obok kasyn, towarzystw naukowych i stowarzyszeń dobroczynnych. Loże węgierskie szybko stały się środowiskiem ludzi wolnych zawodów, przemysłowców i urzędników, w tym licznych przedstawicieli zasymilowanego mieszczaństwa żydowskiego. Prowadziły szkoły, sierocińce i akcje pomocy, a ich obecność w życiu publicznym była jawna. Dla przybysza z Galicji kontrast z sytuacją we Lwowie musiał być uderzający: po jednej stronie Karpat bractwo miało szyld i budynki, po drugiej nie mogło nawet wymienić swojej nazwy w statucie.

Mechanizm był prosty i zarazem pełen ironii. Ten sam monarcha, który jako cesarz Austrii nie pozwalał na loże w Wiedniu, jako król Węgier tolerował je w Budapeszcie i Preszburgu. Prawo dualistyczne, pomyślane jako kompromis polityczny między dwiema elitami, nieświadomie otworzyło przejście dla instytucji, której żadna z nich nie stawiała sobie za cel chronić.

Galicjanie po drugiej stronie granicy

W ten sam układ wpisali się mieszkańcy Galicji. Nie powstała w zaborze austriackim żadna polska obediencja, a jawne założenie loży we Lwowie czy w Krakowie nie było możliwe. Galicjanie, którzy chcieli należeć do bractwa, przyjmowali więc inicjację w warsztatach podległych węgierskim wielkim lożom albo w lożach granicznych, w których zbierała się inteligencja wiedeńska. Część z nich odbywała po prostu podróże na Węgry, część korzystała z faktu, że służba urzędnicza, studia czy praca naukowa i tak prowadziły ich do stolicy, gdzie łatwiej było nawiązać kontakt z braćmi.

Skala tego zjawiska pozostaje trudna do ustalenia i należy o niej mówić ostrożnie. Historycy polskiego wolnomularstwa, przede wszystkim Ludwik Hass, wskazywali, że w ostatnich dekadach XIX wieku i na początku XX wieku do węgierskich warsztatów należała pewna grupa Polaków z Galicji, rekrutująca się głównie spośród lekarzy, prawników, profesorów i publicystów o poglądach liberalnych i demokratycznych. Nie była to masowa migracja, lecz raczej rozproszona sieć ludzi, którzy znali się z innych dziedzin życia publicznego. Ich przynależność rzadko pozostawiała ślady w dokumentach dostępnych władzy, co samo w sobie świadczy o ostrożności, z jaką ją traktowali.

Z czasem pojawiły się też formy pośrednie: warsztaty, które choć formalnie podlegały węgierskiej obediencji, skupiały przede wszystkim Polaków, a ich członkowie spotykali się w Galicji pod przykrywką legalnych towarzystw kulturalnych lub naukowych. W źródłach wspomina się o takiej działalności zwłaszcza w odniesieniu do Lwowa, ale dokładne nazwy, daty i składy tych grup bywają sporne, a część informacji pochodzi z późniejszych wspomnień albo z publicystyki o wątpliwej wiarygodności. Bezpieczniej jest więc mówić o zjawisku niż o konkretnych instytucjach, dopóki nie zostaną one poświadczone pewnymi dokumentami.

Masoneria bez adresu

Osobliwość tej sytuacji polega na tym, że galicyjskie wolnomularstwo istniało, nie mając właściwie miejsca. Rytualne prace odbywały się w lożach, które prawnie należały do innego kraju, choć faktycznie skupiały obywateli Przedlitawii. Spotkania towarzyskie toczyły się w Galicji, ale bez obrzędu i bez legalnej nazwy. Członkostwo wiązało ludzi z budapeszteńską centralą, z którą nie łączyło ich nic poza formalnym patentem. Była to masoneria rozpięta między dwoma porządkami prawnymi, z których żaden nie przewidywał jej istnienia w tej właśnie postaci.

Ten stan miał swoje konsekwencje dla charakteru bractwa. Galicyjscy wolnomularze nie mogli prowadzić otwartej działalności dobroczynnej pod własnym szyldem ani występować publicznie jako loża, co odróżniało ich od zachodnioeuropejskich odpowiedników. Ich działalność skupiała się na wzajemnej wymianie myśli, na wspieraniu inicjatyw oświatowych i społecznych przez członków działających indywidualnie w innych organizacjach, na kształtowaniu poglądów w kręgu inteligencji. Węgierska obediencja dawała im legitymację i rytuał, ale nie mogła dać im obecności w przestrzeni publicznej Galicji.

Niełatwa była też kwestia języka i kultury warsztatu. Prace w lożach podległych Budapesztowi toczyły się zazwyczaj po węgiersku albo po niemiecku, a w lożach granicznych skupiających wiedeńczyków dominowała niemczyzna. Polak z Galicji wchodził więc do świątyni, w której obrzęd i dyskusja nie należały do jego mowy ojczystej, a wspólnota braterska spajała ludzi o odmiennych lojalnościach narodowych. Dla jednych było to doświadczenie kosmopolityczne, zgodne z uniwersalistyczną ideą bractwa. Dla innych stanowiło przeszkodę, która tłumaczy, dlaczego część Galicjan wolała szukać kontaktu z obediencjami francuskimi, bliższymi im kulturowo i politycznie. W obu wypadkach przynależność do loży wymagała przekroczenia nie tylko granicy prawnej, lecz także językowej.

Szczelina miała też swoje ryzyko. Władze austriackie wiedziały o istnieniu lóż granicznych i tolerowały je tak długo, jak nie stawały się widoczne. Prasa konserwatywna i katolicka w Galicji regularnie pisała o masonerii jako o sile wrogiej Kościołowi i polskiej tradycji, przypisując jej wpływy, które daleko przekraczały faktyczną skalę tego rozproszonego środowiska. Brak jawności sprzyjał takim opowieściom, bo nie było instytucji, która mogłaby je dementować pod własnym nazwiskiem.

Dziedzictwo szczeliny

Węgierski kanał nie był jedyną drogą, którą Polacy z zaboru austriackiego docierali do wolnomularstwa. W pierwszych latach XX wieku zaczęły też odgrywać rolę kontakty z obediencjami francuskimi, a środowiska niepodległościowe utrzymywały powiązania z braćmi w różnych krajach Europy. Doświadczenie przynależności do lóż działających na Węgrzech było jednak dla galicyjskiej inteligencji ważną szkołą: nauczyło ją pracy wolnomularskiej w warunkach, w których obowiązywała dyskrecja wymuszona przez prawo, a nie wynikająca jedynie z tradycji obrzędowej.

Kiedy po 1918 roku na ziemiach odrodzonej Rzeczypospolitej zaczęto tworzyć polskie loże, część braci miała za sobą właśnie ten węgierski lub wiedeński rodowód. Przenosili do nowych warsztatów zwyczaje, które poznali w budapeszteńskich obediencjach, i znajomość praktyki, której w kraju nikt nie mógł ich wcześniej nauczyć. Ta ciągłość była jednak osobowa, a nie instytucjonalna. Nie istniała żadna galicyjska loża, która przekształciłaby się w lożę polską. Istnieli ludzie, którzy przeszli przez węgierskie warsztaty i wnieśli to doświadczenie do nowego państwa.

Historia ta pokazuje, jak bardzo kształt wolnomularstwa zależy od struktury państwa, w którym działa. W Galicji nie decydowały o nim ani nastroje społeczne, ani siła czy słabość ruchów liberalnych, lecz konstrukcja prawa dualistycznego, która przypadkiem dopuściła loże po jednej stronie Litawy i zabroniła ich po drugiej. Masoneria galicyjska była tworem tej konstrukcji: nie miała własnej ziemi, własnej obediencji ani własnego adresu, a mimo to trwała przez pół wieku jako rzeczywistość osobista, przekazywana dyskretnie z rąk do rąk. Zniknęła wraz z monarchią, która ją, nie chcąc, umożliwiła, i przetrwała tylko w biografiach ludzi, dla których przejazd przez granicę był warunkiem wejścia do świątyni.