Oko Opatrzności i spór o jednodolarowy banknot

Oko, które widzi wszystko

Wyobrażenie Boga jako widzącego oka ma korzenie znacznie starsze niż wolnomularstwo. Biblia hebrajska wielokrotnie mówi o oczach Pana, które przemierzają ziemię i patrzą na sprawiedliwych, a psalmista wyznaje, że nie ma miejsca, w którym można by się ukryć przed Bożym spojrzeniem. Dla wczesnych autorów chrześcijańskich obraz ten wyrażał wszechwiedzę i troskę Boga o stworzenie, a teologowie łączyli go z pojęciem Opatrzności, czyli boskiego przewidywania i kierowania biegiem rzeczy. Oko nie oznaczało tu inwigilacji, lecz czuwanie: Bóg widzi, ponieważ się troszczy.

Jako samodzielny emblemat oko zaczęło pojawiać się w sztuce zachodniej w okresie renesansu, a zwłaszcza w epoce baroku. Kluczowym krokiem było połączenie go z trójkątem, który od dawna symbolizował Trójcę Świętą. Oko w trójkącie, często otoczone promieniami lub obłokami, stało się wizerunkiem Boga w Trójcy jedynego, patrzącego na świat. Jednym z wczesnych i często przywoływanych przykładów jest obraz Pontorma przedstawiający wieczerzę w Emaus z 1525 roku, na którym nad postacią Chrystusa widnieje oko wpisane w trójkąt.

W XVII i XVIII wieku motyw ten rozpowszechnił się w malarstwie religijnym, w zdobnictwie kościołów, w grafice książkowej i w emblematyce. Pojawiał się w ołtarzach, na sklepieniach, na frontonach, w ilustracjach do modlitewników. W wielu kościołach katolickich Europy, także w Polsce, można go zobaczyć do dziś, zwykle w zwieńczeniu ołtarza głównego. Był to symbol powszechnie zrozumiały, należący do wspólnego języka chrześcijańskiej pobożności, i nikt w tamtej epoce nie uważałby go za znak tajnej organizacji.

Późne przyjęcie przez loże

Wolnomularstwo, które ukształtowało się w formie spekulatywnej w pierwszych dekadach XVIII wieku, przez długi czas nie posługiwało się okiem Opatrzności jako jednym ze swoich głównych symboli. Wczesne dokumenty, druki i rytuały koncentrują się na narzędziach budowlanych, na kolumnach, na świątyni Salomona, na gwieździe i na literze G. Oko pojawia się w ikonografii lóż stopniowo i w sposób niejednolity, a jego wyraźne włączenie do wykładu symbolicznego datuje się na ostatnie dziesięciolecia XVIII wieku.

W Stanach Zjednoczonych istotnym momentem było wydanie w 1797 roku podręcznika Thomasa Smitha Webba, Freemason’s Monitor, w którym wszystkowidzące oko zostało wymienione wśród emblematów stopnia mistrza i objaśnione jako znak Istoty Najwyższej, której spojrzenie przenika najskrytsze zakamarki serca. Podręcznik ten, oparty w dużej mierze na wcześniejszych opracowaniach Williama Prestona, wywarł ogromny wpływ na amerykańską praktykę wolnomularską i utrwalił oko jako jeden z rozpoznawalnych symboli lóż.

Znamienne jest to, że w wolnomularskiej wersji oko często pojawia się bez trójkąta, otoczone jedynie promieniami lub obłokiem. Loże, które przyjmowały ludzi różnych wyznań i unikały wyraźnie trynitarnej symboliki, przejęły emblemat Opatrzności w formie bardziej ogólnej, jako znak Boga widzącego i czuwającego. Symbol nie został więc wymyślony przez wolnomularzy ani przez nich przekształcony w coś nowego; został zapożyczony z chrześcijańskiej ikonografii i nieco zuniwersalizowany zgodnie z deistycznym klimatem epoki.

Trzy komitety i jedna pieczęć

Wielka Pieczęć Stanów Zjednoczonych powstawała długo i z udziałem wielu osób. W dniu ogłoszenia niepodległości, 4 lipca 1776 roku, Kongres Kontynentalny powołał pierwszy komitet, w skład którego weszli Benjamin Franklin, Thomas Jefferson i John Adams. Każdy z nich zaproponował własny motyw: Franklin – scenę przejścia Izraelitów przez Morze Czerwone, Jefferson – obraz dzieci Izraela prowadzonych przez obłok i słup ognia, Adams – motyw z mitologii klasycznej. Komitet zasięgnął także rady Pierre’a Eugène’a du Simitière’a, artysty i kolekcjonera pochodzenia szwajcarskiego, który zaproponował między innymi oko Opatrzności w promienistym trójkącie. Kongres nie przyjął jednak projektu tego komitetu.

Drugi komitet, działający w 1780 roku, również nie doprowadził do ostatecznego rozstrzygnięcia, choć z jego prac, w których ważną rolę odegrał Francis Hopkinson, pochodzą niektóre elementy przyszłej pieczęci. Hopkinson był wcześniej autorem projektu banknotu kontynentalnego o nominale pięćdziesięciu dolarów, na którym pojawiła się niedokończona piramida. Trzeci komitet, w 1782 roku, skorzystał z pomocy młodego prawnika Williama Bartona, a ostateczny projekt opracował sekretarz Kongresu Charles Thomson, łącząc elementy wcześniejszych propozycji. Kongres przyjął pieczęć 20 czerwca 1782 roku.

Rewers pieczęci przedstawia niedokończoną piramidę o trzynastu warstwach, z datą 1776 zapisaną cyframi rzymskimi u jej podstawy, a nad nią oko Opatrzności w promienistym trójkącie. Towarzyszą im dwa łacińskie napisy: Annuit coeptis, czyli „sprzyjał naszym przedsięwzięciom”, oraz Novus ordo seclorum, „nowy porządek wieków”. Oba zostały zaczerpnięte i przekształcone z poezji Wergiliusza, a Thomson objaśnił ich sens w uwagach dołączonych do projektu: piramida oznaczała siłę i trwałość, oko i pierwsze motto wskazywały na szczególną opiekę Opatrzności nad sprawą amerykańską, a data i drugie motto odnosiły się do początku nowej ery.

Kto był, a kto nie był wolnomularzem

Popularna legenda twierdzi, że Wielka Pieczęć, a zwłaszcza jej rewers, jest dziełem wolnomularzy i ukrywa masońskie przesłanie. Analiza osób zaangażowanych w powstanie pieczęci nie potwierdza tej tezy. Spośród członków pierwszego komitetu tylko Franklin był wolnomularzem, i to aktywnym, ale jego własny projekt nie został przyjęty, a oko zaproponował du Simitière, o którego przynależności do lóż brak informacji. Ani Jefferson, ani Adams nie byli wolnomularzami. Nie ma również dowodów na to, by do lóż należeli Hopkinson, Barton czy Thomson, którzy faktycznie ukształtowali ostateczny wygląd pieczęci.

Jeszcze ważniejsza jest chronologia. W 1782 roku oko Opatrzności nie było jeszcze utrwalonym symbolem wolnomularskim; jego systematyczne włączenie do wykładów lóż nastąpiło dopiero w kolejnych latach, a w Ameryce zostało przypieczętowane podręcznikiem Webba w 1797 roku. Twórcy pieczęci sięgnęli więc po emblemat powszechnie zrozumiały w kulturze chrześcijańskiej, a nie po znak loży. Podobnie piramida nie należy do tradycyjnej symboliki wolnomularskiej; jej obecność wyjaśnia się raczej fascynacją epoki starożytnością i ideą trwałości niż nawiązaniem do obrzędów.

Historycy, w tym autorzy oficjalnych opracowań poświęconych dziejom pieczęci, wielokrotnie zwracali uwagę na brak jakichkolwiek źródeł potwierdzających udział lóż w jej projektowaniu. Także niektórzy autorzy wolnomularscy podkreślali, że związek ten jest legendą, choć inni chętnie go powtarzali, widząc w nim dowód prestiżu własnej tradycji. Mit masońskiej pieczęci żywią więc zarówno przeciwnicy lóż, którzy dopatrują się w niej znaku spisku, jak i część ich entuzjastów, którzy pragną przypisać sobie udział w narodzinach republiki.

Banknot z 1935 roku

Rewers Wielkiej Pieczęci przez ponad półtora wieku nie był szeroko znany. Wykonano jedynie matrycę awersu z orłem, a strona z piramidą i okiem pozostawała właściwie wyłącznie na papierze. Sytuacja zmieniła się w latach trzydziestych XX wieku. Henry A. Wallace, sekretarz rolnictwa w administracji Franklina Delano Roosevelta, zwrócił uwagę na rewers pieczęci podczas lektury publikacji poświęconej jej historii i zaproponował prezydentowi umieszczenie go na monecie lub banknocie. Roosevelt zaakceptował pomysł, wprowadził pewne zmiany w kompozycji i zdecydował o umieszczeniu obu stron pieczęci na odwrocie banknotu jednodolarowego. Banknoty z nowym wzorem weszły do obiegu w serii z 1935 roku.

Zarówno Wallace, jak i Roosevelt byli wolnomularzami. Ten fakt bywa przywoływany jako dowód masońskiego charakteru banknotu, ale nie zmienia on historii samego symbolu. Decyzja z 1935 roku dotyczyła wykorzystania istniejącego od 1782 roku wizerunku, a nie jego stworzenia. Wallace interesował się zresztą rozmaitymi nurtami duchowości i dostrzegał w motcie Novus ordo seclorum zapowiedź nowego ładu, co współbrzmiało z polityką Nowego Ładu, ale jego osobiste sympatie nie przenoszą się wstecz na intencje twórców pieczęci.

Symbol i legenda

Oko Opatrzności na jednodolarowym banknocie stało się jednym z najczęściej powielanych obrazów w kulturze popularnej i jednym z ulubionych motywów teorii spiskowych. W opowieściach tych łączy się z mitem o tajnej kontroli nad finansami świata, o nowym porządku narzucanym przez ukryte elity i o masońskich znakach ukrytych w przestrzeni publicznej. Żadna z tych opowieści nie znajduje oparcia w źródłach. Historia symbolu jest znacznie prostsza i zarazem ciekawsza: to dzieje emblematu chrześcijańskiej pobożności, który przeszedł z ołtarzy do pieczęci republiki, a stamtąd do kieszeni milionów ludzi.

Szczególnie podatna na spekulacje okazała się liczba trzynaście, powracająca na pieczęci w warstwach piramidy, w gwiazdach, w pasach tarczy oraz w liczbie liter mott Annuit coeptis i E pluribus unum. Autorzy spiskowi widzą w niej liczbę okultystyczną albo masoński szyfr, tymczasem jej źródło jest oczywiste i wprost wskazane w objaśnieniach twórców: odpowiada trzynastu koloniom, które ogłosiły niepodległość. Podobnie jest z innymi rzekomymi zagadkami pieczęci, których wyjaśnienie zwykle znajduje się w dokumentach Kongresu, a nie w tajnych rytuałach.

Rozdzielenie historii od legendy nie oznacza odebrania symbolowi znaczenia. Oko Opatrzności pozostaje wymownym obrazem wiary twórców republiki w to, że ich przedsięwzięcie znajduje się pod opieką siły wyższej, i świadectwem religijnej wyobraźni epoki, w której deizm i chrześcijaństwo przenikały się w życiu publicznym. Dla wolnomularzy jest ono znakiem Istoty Najwyższej i przypomnieniem, że każdy czyn człowieka dokonuje się wobec spojrzenia, przed którym nic się nie ukryje. Te dwa znaczenia współistnieją obok siebie, ale nie wynikają z siebie nawzajem.

Historyk idei musi więc trzymać się tego, co udokumentowane. Oko w trójkącie jest starsze od lóż, które przyjęły je późno i w zmienionej formie. Pieczęć z 1782 roku powstała z udziałem ludzi, wśród których nie ma śladów wpływu lóż na kształt rewersu. Banknot z 1935 roku jest dziełem polityków, którzy byli wolnomularzami, ale posłużyli się symbolem istniejącym od półtora wieku. Kto chce zobaczyć w tym obrazie coś więcej, opowiada już nie historię, lecz mit, a mity, choć same w sobie warte badania, nie powinny zastępować faktów.