Zakaz lóż w Rosji 1822 i dekabryści
Reskrypt Aleksandra I z 1822 roku zamknął rosyjskie loże, ponieważ władza zaczęła widzieć w bractwie szkołę konspiracji: wielu przyszłych dekabrystów przeszło przez warsztaty masońskie, a Związek Ocalenia przejął od nich stopnie, przysięgę i tajemnicę, choć nie ich cele.
Podpis pod deklaracją lojalności
Pierwszego sierpnia 1822 roku według kalendarza juliańskiego cesarz Aleksander I podpisał reskrypt skierowany do ministra spraw wewnętrznych, hrabiego Wiktora Koczubeja. Dokument był krótki i stanowczy: wszystkie loże masońskie oraz wszelkie tajne stowarzyszenia, pod jakąkolwiek nazwą istniejące, miały zostać zamknięte, a nowych nie wolno było zakładać. Uzasadnienie nie wymieniało żadnej konkretnej zbrodni. Mówiło o nieładzie i zgorszeniu, jakie w innych państwach wywołały związki działające w ukryciu, i o konieczności zapobieżenia podobnym skutkom w Rosji.
Najbardziej znamienny był mechanizm wykonawczy. Urzędnicy cywilni i oficerowie mieli złożyć pisemne zobowiązania, że do żadnej loży ani tajnego związku nie należą i należeć nie będą. Kto wcześniej był członkiem, musiał to zadeklarować i zrzec się dalszego udziału. Państwo nie badało zatem, co robiono w lożach; żądało od poddanych formalnego zerwania z samą formą stowarzyszenia. Wolnomularstwo, które jeszcze kilkanaście lat wcześniej cieszyło się życzliwością dworu, a nawet udziałem wysokich dygnitarzy, znalazło się w jednej kategorii prawnej z konspiracją polityczną.
Reskrypt nie spadł z nieba. Już w 1821 roku generał Jegor Kuszelew, sam związany z ruchem masońskim, przedłożył cesarzowi memoriał, w którym dowodził, że loże wymknęły się spod kontroli i powinny zostać poddane nadzorowi albo rozwiązane. Wcześniej, na przełomie 1821 i 1822 roku, zamknięto w Kiszyniowie lożę „Owidiusz”, w której spotykali się oficerowie z otoczenia generała Michaiła Orłowa. Decyzja z sierpnia uogólniła więc praktykę, którą wcześniej stosowano w pojedynczych przypadkach.
Europa kongresów i lęk przed karbonarią
Aby zrozumieć, dlaczego zakaz przyszedł właśnie wtedy, trzeba spojrzeć poza granice imperium. Lata 1820–1821 przyniosły rewolucję w Hiszpanii, powstania w Neapolu i Piemoncie oraz wybuch walki o niepodległość Grecji. W każdym z tych wydarzeń dyplomacja Świętego Przymierza dostrzegała rękę tajnych związków: karbonariuszy we Włoszech, sekt wojskowych w Hiszpanii, heterii w świecie greckim. Kongresy w Opawie i Lublanie, a potem w Weronie, gdzie obradowano jesienią 1822 roku, były w znacznej mierze naradami nad tym, jak zdusić rewolucyjną zarazę, której nośnikiem miały być właśnie organizacje zaprzysiężonych spiskowców.
Aleksander, niegdyś monarcha liberalnych obietnic i projektów konstytucyjnych, wchodził w tę dekadę jako człowiek coraz bardziej przekonany o istnieniu wielkiego, ponadnarodowego sprzysiężenia. Wpływ na jego nastroje miało też wydarzenie wewnętrzne: bunt Siemionowskiego Pułku Lejbgwardii w październiku 1820 roku. Choć był to protest żołnierzy przeciw brutalnemu dowódcy, a nie spisek, cesarz długo podejrzewał, że za nim stoją ukryci podżegacze. Od tej chwili każda zamknięta grupa oficerów wydawała mu się potencjalnym zarzewiem rewolty.
W tym klimacie rozróżnienie między stowarzyszeniem filantropijno-rytualnym a związkiem politycznym traciło znaczenie. Loża i spisek miały wspólne cechy zewnętrzne: przysięgę milczenia, hierarchię stopni, obrzęd przyjęcia, znaki rozpoznawcze, wewnętrzną lojalność wobec braci. Dla urzędnika policji te cechy wystarczały, by uznać je za zjawiska jednego rodzaju.
Oficerowie w warsztatach Petersburga
Podejrzenie nie było pozbawione podstaw biograficznych. Pokolenie oficerów, które wróciło z kampanii 1813–1814 i z okupacji Francji, tłumnie wstępowało do lóż. Wolnomularstwo było dla nich miejscem towarzyskim, przestrzenią rozmowy o cnocie i obowiązku, a także sposobem na wejście do sieci znajomości wykraczającej poza pułk. Petersburskie warsztaty pracowały w tych latach w kilku obediencjach, a spór między Wielką Lożą „Astrea” a Wielką Lożą Prowincjonalną dzielił środowisko na zwolenników prostszego obrządku i miłośników wyższych stopni.
Na listach członków znajdujemy nazwiska, które kilka lat później pojawią się w aktach śledztwa po 14 grudnia 1825 roku. Paweł Pestel należał do loży „Zjednoczonych Przyjaciół”, a później do loży „Trzech Cnót”, w której spotykał się z Aleksandrem i Nikitą Murawiowami oraz z Siergiejem Trubeckim. Kondratij Rylejew był członkiem loży „Płonącej Gwiazdy”. Michaił Łunin, Siergiej Wołkonski czy bracia Murawiowowie-Apostołowie także przeszli przez wolnomularskie inicjacje. Nie znaczy to, że loże były przedsionkami spisku w sensie organizacyjnym. Znaczy jedynie, że młodzi oficerowie, szukający form wspólnego działania, mieli pod ręką gotowy wzór stowarzyszenia zamkniętego.
Ważne jest również to, czego w lożach nie znaleźli. Wielu przyszłych spiskowców opuściło warsztaty rozczarowanych: rytuał wydawał im się teatralny, rozmowy o doskonaleniu moralnym zbyt odległe od sprawy pańszczyzny i samowładztwa, a hierarchia braci zbyt podobna do hierarchii dworskiej. Loża uczyła ich formy, ale nie dawała treści, której pragnęli.
Warto też pamiętać o skali zjawiska. Do lóż należeli w tych latach również generałowie lojalni wobec tronu, wysocy urzędnicy ministerstw, kupcy, aktorzy i literaci, którzy z polityką opozycyjną nie mieli nic wspólnego. Statuty obu obediencji zabraniały rozmów o sprawach państwowych i religijnych sporach, a mistrzowie katedr pilnowali, by prace nie schodziły na tematy niebezpieczne. Przyszli spiskowcy stanowili w tym tłumie mniejszość, choć mniejszość wyróżniającą się zapałem, wykształceniem i ambicją. Z perspektywy policji właśnie ta mieszanina była kłopotliwa: w jednym pomieszczeniu siedzieli obok siebie adiutant cesarza i porucznik marzący o konstytucji, a obaj byli związani przysięgą, której treści państwo nie kontrolowało.
Związek Ocalenia jako przetworzona loża
Gdy w 1816 roku w Petersburgu powstał Związek Ocalenia, zwany też Towarzystwem Prawdziwych i Wiernych Synów Ojczyzny, jego twórcy – Aleksander Murawiow, Nikita Murawiow, Siergiej Trubecki, bracia Murawiowowie-Apostołowie i Iwan Jakuszkin, do których szybko dołączył Pestel – sięgnęli po strukturę dobrze znaną z warsztatów. Statut z 1817 roku, w którego redakcji Pestel odegrał kluczową rolę, przewidywał stopnie wtajemniczenia: od „braci”, przez „mężów”, aż po „bojarów”, którzy jako jedyni znali pełne zamiary związku. Przyjęcie odbywało się za przysięgą, członkowie niższych stopni nie wiedzieli wszystkiego o wyższych, a rozwój miał następować przez ostrożne werbowanie zaufanych.
Taka budowa przypominała systemy wysokich stopni, w których kolejne kręgi otrzymywały coraz pełniejszą wiedzę. Różnica polegała na tym, że w loży tajemnicą była symbolika i obrzęd, a w Związku Ocalenia tajemnicą stał się program polityczny: ograniczenie samowładztwa, zniesienie poddaństwa chłopów, konstytucja. Forma pozostała, zmieniła się zawartość.
Ta konstrukcja okazała się zresztą niewygodna. Wkrótce część członków zaczęła krytykować przysięgę i hierarchię jako sprzeczne z duchem wolności, którą chcieli wprowadzić. W 1818 roku Związek Ocalenia przekształcono w Związek Pomyślności, którego statut, nazywany od koloru okładki „Zieloną Księgą”, wzorowano raczej na pruskim Tugendbundzie niż na lożach. Nowa organizacja miała działać częściowo jawnie, przez filantropię, oświatę i wpływ na opinię, a tylko jej wewnętrzny krąg zachowywał cele polityczne. W 1821 roku zjazd moskiewski formalnie ją rozwiązał, co w praktyce oznaczało przejście do węższych, bardziej radykalnych Towarzystw Północnego i Południowego.
„Nie mnie ich karać”
Władza wiedziała o tym więcej, niż przypuszczali spiskowcy. W 1821 roku Michaił Gribowski, bibliotekarz sztabu gwardii i były członek Związku Pomyślności, sporządził obszerny donos o organizacji, który przez generała Iłariona Wasilczykowa dotarł do cesarza. Według relacji przekazywanej przez wspomnienia z epoki Aleksander miał odpowiedzieć, że sam w młodości dzielił te złudzenia i nie jemu ich karać. Anegdota bywa przytaczana jako dowód jego wewnętrznego rozdarcia; niezależnie od tego, czy słowa padły dokładnie w tej postaci, fakt pozostaje faktem – cesarz nie wydał wówczas rozkazu aresztowań.
Zamiast tego uderzył w formę. Reskrypt z 1822 roku był decyzją o charakterze profilaktycznym: skoro nie można było lub nie chciano ścigać konkretnych ludzi, należało zlikwidować środowisko, w którym mogli się spotykać, i zmusić ich do podpisania deklaracji. W tym sensie zakaz lóż był odpowiedzią na wiedzę o spisku, który już porzucił loże. Państwo zamknęło drzwi pokoju, z którego konspiratorzy dawno wyszli.
Skutki były dwojakie. Dla wolnomularstwa rosyjskiego reskrypt oznaczał koniec legalnego istnienia na niemal sto lat; część braci pracowała dalej w prywatnych kręgach, ale instytucja przestała istnieć. Dla przyszłych dekabrystów zakaz nie miał większego znaczenia praktycznego, ponieważ ich towarzystwa nigdy nie były zarejestrowanymi stowarzyszeniami. Podpisywali deklaracje, że nie należą do tajnych związków, i nadal do nich należeli.
Paradoks ten dobrze oddaje różnicę między dwiema kulturami tajemnicy. Mason ukrywał obrzęd, ale nie ukrywał przynależności przed państwem, które przez lata tolerowało loże i znało ich mistrzów. Spiskowiec ukrywał właśnie przynależność, a podpis złożony urzędnikowi traktował jako przymus bez moralnej wagi. Reskrypt trafiał zatem najmocniej w tych, którzy najmniej mieli do ukrycia.
Po grudniu: utrwalenie podejrzenia
Po stłumieniu powstania na placu Senackim i buncie Pułku Czernihowskiego Komisja Śledcza drobiazgowo pytała aresztowanych o przeszłość masońską. W zeznaniach przewijają się nazwy lóż, daty przyjęć, nazwiska mistrzów. Śledczy szukali ciągłości: chcieli wykazać, że droga od warsztatu do spisku była prosta i zamierzona. Raport komisji, przygotowany pod kierunkiem Dmitrija Błudowa, przedstawiał genezę spisku przez pryzmat obcych wpływów i tajnych stowarzyszeń, choć ostrożniej, niż chciałaby tego późniejsza literatura spiskowa.
Mikołaj I w 1826 roku potwierdził zakaz i ponowił obowiązek składania deklaracji. Od tej pory w rosyjskiej kulturze urzędniczej loża i spisek stały się pojęciami niemal zamiennymi. Utrwaliło się przekonanie, że wolnomularstwo z natury rzeczy rodzi bunt, ponieważ uczy ludzi posłuszeństwa wobec innej hierarchii niż państwowa i zaprawia ich w sztuce dochowywania tajemnic.
Historyk idei musi tu jednak zachować rozróżnienia, których zabrakło urzędnikom Aleksandra. Członkostwo wielu dekabrystów w lożach jest faktem dobrze udokumentowanym. Przejęcie przez Związek Ocalenia masońskiej struktury stopni i przysięgi również. Nie ma natomiast dowodów, by rosyjskie loże jako instytucje planowały przewrót czy kierowały spiskiem. Przeciwnie, sami spiskowcy odchodzili z nich, bo nie znajdowali tam politycznej odwagi. Reskrypt z 1822 roku pokazuje więc nie tyle prawdę o masonerii, ile logikę władzy, która w obliczu niepewności karze kształt, a nie czyn, i wierzy, że zakazując rytuału, zakazuje także myśli.