Masoneria Znaku i znak czeladnika

Podpis wykuty w kamieniu

Kto przyjrzy się z bliska ścianom gotyckiej katedry, zamkowej baszty czy romańskiego kościoła parafialnego, dostrzeże czasem na powierzchni ciosów drobne, wyryte dłutem figury: strzałki, krzyżyki, trójkąty, litery, splecione kreski przypominające gmerki kupieckie. Są to znaki kamieniarskie, jedno z najbardziej namacalnych świadectw pracy średniowiecznych budowniczych. Pojawiają się na budowlach całej Europy, od Hiszpanii po Skandynawię i od Anglii po Czechy, a ich liczba na jednym obiekcie może sięgać setek. W przeciwieństwie do kronik i dokumentów nie mówią o fundatorach i biskupach, lecz o ludziach, którzy rzeczywiście obrabiali kamień.

Ich funkcja nie była jednolita. Część znaków służyła do rozliczeń: kamieniarz pracujący na akord oznaczał obrobione przez siebie ciosy, by nadzorca mógł policzyć jego robotę i wypłacić należność. Inne oznaczały miejsce elementu w budowli, kierunek montażu lub pochodzenie z określonego kamieniołomu. Badacze odróżniają więc znaki osobiste, przypisane konkretnemu rzemieślnikowi, od znaków montażowych i kamieniołomnych. Na wielu ciosach znak znajduje się na licu, widoczny dla każdego, na innych został ukryty w spoinie i miał znaczenie wyłącznie dla budowy.

W XIX wieku znaki kamieniarskie stały się przedmiotem zainteresowania antykwariuszy i romantycznych badaczy średniowiecza, a niektórzy, jak austriacki inżynier Franz Rziha, próbowali dowieść, że wszystkie wywodzą się z tajnych siatek geometrycznych, przekazywanych w obrębie strzech budowlanych. Teoria ta była efektowna, ale nie zyskała trwałego potwierdzenia. Bardziej prawdopodobne jest, że kamieniarze dobierali znaki w sposób praktyczny, dbając o to, by na jednej budowie nie powtarzały się i by dało się je łatwo wyryć kilkoma uderzeniami dłuta.

Znak w księdze loży

Ślady regulacji tego zwyczaju zachowały się w źródłach pisanych. W niemieckim obszarze językowym ordynacje cechów kamieniarskich zawierały przepisy dotyczące nadawania i używania znaków, a znak bywał traktowany jako coś w rodzaju osobistej pieczęci rzemieślnika, którą otrzymywał po zakończeniu nauki i której nie wolno mu było dowolnie zmieniać. Najbardziej bezpośrednie świadectwo dla dziejów późniejszej masonerii pochodzi jednak ze Szkocji. Statuty Williama Schawa z grudnia 1598 roku, królewskiego mistrza robót, które porządkowały działanie lóż szkockich, przewidywały, że przy przyjęciu do stopnia czeladnika nazwisko i znak przyjmowanego mają zostać wpisane do księgi loży.

Przepis ten pokazuje, że w Szkocji końca XVI wieku znak był już nie tylko narzędziem pracy na budowie, ale także elementem tożsamości członka loży. Zachowane dokumenty lóż szkockich z XVII wieku potwierdzają tę praktykę. Szczególnie znana jest księga loży w Aberdeen z 1670 roku, w której przy nazwiskach członków wypisano ich znaki. Co ciekawe, figurują w niej nie tylko kamieniarze, lecz także ludzie spoza zawodu: kupcy, ziemianie, duchowni, którzy również otrzymali znaki. Znak przestawał więc być wyłącznie podpisem rzemieślniczym i stawał się symbolem przynależności do wspólnoty.

Ta przemiana jest kluczem do zrozumienia późniejszego obrzędu. Gdy w XVIII wieku powstało wolnomularstwo spekulatywne, znak nie miał już żadnej funkcji praktycznej, bo żaden członek loży nie obrabiał kamienia. Mógł jednak stać się nośnikiem znaczenia: przypomnieniem o rzemieślniczym rodowodzie bractwa i obrazem osobistego udziału każdego członka w budowie wspólnego gmachu.

Portsmouth 1769

Najstarszy dokument poświadczający nadawanie stopnia znaku w Anglii pochodzi z 1 września 1769 roku. Zapisano wtedy w protokołach kapituły w Portsmouth, że Thomas Dunckerley, jedna z najbardziej ruchliwych postaci angielskiego wolnomularstwa drugiej połowy stulecia, nadał obecnym stopnie Mark Man i Mark Master. Dunckerley, który uchodził za nieślubnego syna króla Jerzego II, był niestrudzonym organizatorem i zwolennikiem wysokich stopni, a jego działalność przyczyniła się do ich rozpowszechnienia w angielskich garnizonach i portach.

Nie wiadomo dokładnie, skąd pochodził rytuał, którym się posługiwał. Możliwe, że czerpał z praktyk szkockich, w których pamięć o znakach w księgach lóż była żywsza, możliwe też, że stopień powstał w Anglii jako rozwinięcie stopnia czeladnika. Jego związek z wcześniejszą kamieniarską tradycją jest pośredni, ale rzeczywisty: obrzęd czerpał z realnych praktyk, które w Szkocji przetrwały w lożach do XVIII wieku, i nadawał im nowe, symboliczne znaczenie. Rozróżnienie na Mark Man i Mark Master przypominało zresztą o dwóch etapach dawnej kariery rzemieślniczej, czeladniczym i mistrzowskim.

W kolejnych dziesięcioleciach stopień znaku rozpowszechnił się w Anglii, Szkocji, Irlandii i Ameryce, choć w każdym z tych krajów inaczej wpisywał się w strukturę organizacyjną. W Szkocji mógł być nadawany w lożach rzemieślniczych, w Stanach Zjednoczonych stał się częścią systemu kapituł, w Anglii długo nie miał ustalonego miejsca.

Kamień, który odrzucili budujący

Legenda stopnia znaku osnuta jest wokół budowy świątyni Salomona, ale jej bohaterem nie jest mistrz Hiram, lecz młody czeladnik. Według opowieści przygotował on kamień o nietypowym kształcie, którego nie było w planach przekazanych nadzorcom. Ci, nie rozumiejąc jego przeznaczenia, odrzucili go jako bezużyteczny i rzucili między gruz. Później, gdy przyszło do zamykania łuku, okazało się, że brakuje zwornika, kamienia, który miał spoić całą konstrukcję. Rozpoczęto poszukiwania i odnaleziono właśnie ten odrzucony cios. Czeladnik, który go wykonał, został nagrodzony, a nadzorcy zawstydzeni.

Opowieść jest rozbudowanym komentarzem do wersetu z Psalmu 118: „Kamień, który odrzucili budujący, stał się kamieniem węgielnym”. Werset ten, cytowany w Ewangeliach i w Dziejach Apostolskich jako zapowiedź Chrystusa, w obrzędzie wolnomularskim zachowuje swój biblijny ton, ale zyskuje sens moralny: nie należy pochopnie odrzucać tego, czego się nie rozumie, a wartość pracy nie zależy od tego, czy pasuje do przyjętych wzorów. W wielu wersjach rytuału pojawia się też odwołanie do Apokalipsy, w której zwycięzcy obiecany jest biały kamień z wypisanym na nim nowym imieniem, znanym tylko temu, kto je otrzymuje.

Ważną częścią legendy jest scena wypłaty. Robotnicy otrzymują zapłatę po okazaniu swojego znaku przy okienku, a ten, kto próbuje pobrać wynagrodzenie bez prawa, zostaje wykryty i ukarany. Kara, wyrażona w dawnych rytuałach w drastycznej formie obcięcia prawej ręki, ma charakter symboliczny, ale przypomina o realnym problemie dawnych budów: o rzetelnym rozliczaniu pracy i o oszustwach, które znak miał uniemożliwiać. Rytuał zachował więc w zaskakująco dosłownej postaci pamięć o funkcji, jaką znaki pełniły na średniowiecznych placach budowy.

Na zworniku wypisanym w obrzędzie widnieją litery, które odczytuje się jako skrót zdania o Hiramie, synu wdowy z Tyru, który przesyła ten kamień królowi Salomonowi. Kandydat sam wybiera swój znak, który zostaje wpisany do księgi loży, w bezpośrednim nawiązaniu do praktyki poświadczonej w statutach Schawa. W ten sposób w obrzędzie zbiegają się legenda biblijna, zwyczaj rzemieślniczy i administracyjny zapis znany z rzeczywistych lóż.

Wielka Loża bez miejsca w unii

Status stopnia w Anglii określiła unia dwóch rywalizujących wielkich lóż w 1813 roku. Akt, który powołał Zjednoczoną Wielką Lożę Anglii, uznał za czyste wolnomularstwo trzy stopnie rzemieślnicze wraz z jednym tylko dopełnieniem, a stopnia znaku wśród nich nie wymienił. Przez kolejne dziesięciolecia loże znaku działały więc w sytuacji niejasnej, korzystając z dawnych uprawnień, z przywilejów szkockich lub z uznania lokalnego, ale bez centralnej władzy.

W połowie stulecia podjęto próbę uregulowania tej sytuacji. W 1856 roku w Zjednoczonej Wielkiej Loży rozważano włączenie stopnia znaku do stopnia czeladnika, ale propozycja ostatecznie upadła. W odpowiedzi jeszcze w tym samym roku powołano osobną Wielką Lożę Mistrzów Znaku Anglii i Walii, która objęła zwierzchnictwem loże znaku i z czasem stała się jedną z najliczniejszych organizacji angielskich stopni dodatkowych. Jej siedziba, Mark Masons' Hall w Londynie, pozostaje do dziś centrum kilku zakonów wolnomularskich.

Ta organizacyjna odrębność miała swoje uzasadnienie. Stopień znaku nie należał do żadnego wielkiego systemu wysokich stopni, nie był ani szkocki, ani templariuszowski, a jego legenda pozostawała blisko rzemieślniczego rdzenia trzech pierwszych stopni. Wymagał od kandydata jedynie stopnia mistrza i przedłużał jego doświadczenie czeladnicze, zamiast wprowadzać go w zupełnie nową opowieść. Paradoksalnie właśnie ta bliskość sprawiała, że trudno było znaleźć dla niego miejsce: był zbyt rzemieślniczy, by stać się wysokim stopniem, i zbyt odrębny, by wejść do stopni podstawowych.

Między budową a symbolem

Masoneria Znaku jest jednym z niewielu obrzędów wolnomularskich, w których ślad rzeczywistej praktyki budowlanej jest wyraźnie widoczny. Większość legend masońskich odwołuje się do świątyni Salomona jako do sceny wyobrażonej, a ich związek z prawdziwymi kamieniarzami jest bardzo luźny. W stopniu znaku jest inaczej. Znaki na ścianach katedr, wpisy w księgach szkockich lóż i scena wypłaty w obrzędzie tworzą ciąg, który można prześledzić, choć nie bez przerw i niejasności.

Nie znaczy to, że stopień jest bezpośrednim przedłużeniem średniowiecznych zwyczajów. Między kamieniarzem z XIII wieku a dżentelmenem przyjmowanym do loży znaku w XIX wieku leżą stulecia przemian, a symbolika obrzędu została stworzona przez wolnomularzy spekulatywnych, nie przez rzemieślników. Ale materiał, który przetworzyli, był prawdziwy. Kamieniarz rzeczywiście podpisywał swoją pracę, rzeczywiście był za nią rozliczany i rzeczywiście mógł zostać oszukany lub oskarżony o oszustwo.

Z perspektywy duchowej stopień mówi o czymś prostym i trudnym zarazem: o wartości pracy, która nie mieści się w planach, i o tożsamości, którą człowiek wnosi w dzieło wspólne. Znak, wybrany przez kandydata i wpisany do księgi, jest przypomnieniem, że w wielkiej budowli każdy kamień ma swojego autora. Odrzucony zwornik przypomina z kolei, że to, co wydaje się zbędne, może okazać się konieczne. Obie myśli wyrastają z doświadczenia ludzi, którzy przez wieki budowali z kamienia, i nadają rytuałowi rzadką w wolnomularstwie konkretność.