Ignacy Potocki i Wielki Wschód Polski 1784
Ignacy Potocki, wielki mistrz i współtwórca ustawy Wielkiego Wschodu Polski z 1784 roku, łączył zainteresowanie symboliką wyższych stopni z trzeźwą polityką reform i uczynił z warszawskich lóż zaplecze towarzyskie oraz kadrowe obozu, który kilka lat później poprowadził Sejm Czteroletni.
Uczeń pijarów w świątyni braci
Ignacy Potocki przyszedł na świat w 1750 roku w jednym z najpotężniejszych rodów Rzeczypospolitej, ale jego formacja była inna niż formacja magnatów poprzedniego pokolenia. Kształcił się w Collegium Nazarenum w Rzymie, prowadzonym przez pijarów, gdzie zetknął się z katolickim Oświeceniem, z jego połączeniem pobożności, nauk ścisłych i krytycznej filologii. Po powrocie do kraju znalazł się w kręgu ludzi, którzy pracowali nad reformą wychowania: wszedł do Komisji Edukacji Narodowej i odegrał ważną rolę w Towarzystwie do Ksiąg Elementarnych, przygotowującym nowe podręczniki dla szkół.
Ta droga ukształtowała jego stosunek do wolnomularstwa. Dla Potockiego loża nie była ozdobą rezydencji ani wyłącznie miejscem spotkań towarzyskich. Była instytucją wychowawczą, która mogła kształcić obywateli w podobny sposób, w jaki nowe szkoły miały kształcić młodzież. Przyjęty do bractwa w młodym wieku, szybko awansował w jego hierarchii, a już na początku lat osiemdziesiątych stał na czele polskiej obediencji, przejmując przywództwo po pokoleniu ludzi wychowanych w obozach wojskowych i na dworach magnackich.
Potocki był też człowiekiem, którego biografia i sieć rodzinna umożliwiały skuteczne działanie. Jego brat Stanisław Kostka Potocki, znawca sztuki i późniejszy minister, także należał do lóż, a małżeństwo z Elżbietą Lubomirską wiązało go z kolejnym wielkim rodem. Marszałkostwo nadworne litewskie, które otrzymał w 1783 roku, dało mu stałe miejsce przy królu i w centrum życia politycznego stolicy.
Ustawa narodowej obediencji
Najtrwalszym wkładem Potockiego w dzieje polskiego wolnomularstwa było współtworzenie ustawy Wielkiego Wschodu Polski, przyjętej w 1784 roku. Dokument ten zamykał długi proces wychodzenia polskich lóż spod zwierzchnictwa obcych obediencji, zwłaszcza pruskich i saskich. Polskie wolnomularstwo zyskiwało własną, suwerenną strukturę, z własnymi organami władzy, sądami braterskimi, finansami i regulaminami prac.
Wzorem dla twórców ustawy była przede wszystkim praktyka francuska. Wielki Wschód Francji, powstały w 1773 roku, był organizacją scentralizowaną, w której loże podlegały wspólnej administracji, a jedno zgromadzenie przedstawicieli decydowało o sprawach całej obediencji. Polska konstrukcja przejmowała tę zasadę, ale dostosowywała ją do warunków Rzeczypospolitej. Obok władz centralnych przewidziano struktury prowincjonalne dla Korony i Litwy, co odpowiadało dualistycznemu ustrojowi państwa. Nazwa „Wielki Wschód” odwoływała się do symboliki światła wschodzącego, a zarazem jasno sytuowała obediencję w rodzinie kontynentalnych organizacji o modelu francuskim.
Ustawa była dziełem prawniczym, a jej język przypominał język projektów reform państwowych, nad którymi pracowano w tych samych latach. Regulowała tryb wyborów, kadencje urzędników, zasady przyjmowania i wykluczania członków, sposób przeprowadzania głosowań. Polskie loże zyskiwały w ten sposób miniaturę porządku konstytucyjnego, w której bracia ćwiczyli procedury, jakie ich zdaniem powinny obowiązywać w życiu publicznym: rządy prawa zamiast kaprysu, wybieralność władz, odpowiedzialność urzędników przed zgromadzeniem.
Znaczenie tego ćwiczenia łatwo zbagatelizować, jeśli patrzy się na nie z perspektywy późniejszych parlamentów. W Rzeczypospolitej lat osiemdziesiątych obrady sejmów i sejmików bywały zrywane, a decyzje zapadały w drodze nacisku, przekupstwa lub interwencji obcych posłów. Loża, w której głosowano według ustalonego porządku, w której mniejszość podporządkowywała się większości, a urzędnik mógł zostać rozliczony z zarządu kasą, była dla wielu jej członków pierwszym doświadczeniem sprawnie działającej wspólnoty prawnej. Potocki, który obmyślał te reguły, wiedział, że ich wartość wykracza daleko poza mury świątyni.
Symbol i ryt: mistyczny wymiar zainteresowań
Obraz Potockiego jako trzeźwego reformatora wymaga uzupełnienia. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych osiemnastego wieku wolnomularstwo europejskie przeżywało okres fascynacji wyższymi stopniami, systemami ezoterycznymi, alchemiczną i różokrzyżową symboliką. Ścisła Obserwa, z jej legendą o templariuszach, walczyła o wpływy z systemami bardziej mistycznymi, a konwent w Wilhelmsbadzie w 1782 roku próbował uporządkować ten chaos. W Warszawie echem tych sporów była między innymi wizyta Cagliostra w 1780 roku i polemika, jaką wywołała.
Potocki nie był obojętny na ten nurt. Według badaczy dziejów lóż interesował się systemami wyższych stopni, ich rytuałami i ich symboliczną treścią, a w jego otoczeniu przechowywano i studiowano dokumenty rozmaitych rytów. Nie był jednak ani mistykiem w typie Saint-Martina, ani poszukiwaczem kamienia filozoficznego. Jego zainteresowanie miało charakter, który można określić jako porządkujący: chciał wiedzieć, co kryją różne systemy, aby ocenić, które z nich mogą zostać włączone do narodowej obediencji, a które należy odrzucić jako źródło zamętu lub szarlatanerii.
Ta postawa była typowa dla oświeconego wolnomularstwa polskiego. Symbolika światła, budowy świątyni, odrodzenia i oczyszczenia nie była dla Potockiego martwą ozdobą. Traktował ją jako język moralnego wychowania, w którym obraz kamienia ociosywanego przez brata odpowiadał pracy nad własnym charakterem, a wznoszenie świątyni – budowie wspólnoty obywatelskiej. Mistyczny wymiar rytuału był w tej interpretacji podporządkowany celowi etycznemu i społecznemu, a nie ucieczką od świata.
Taka lektura symbolu ma swoje źródła w samej strukturze trzech podstawowych stopni. Uczeń, czeladnik i mistrz przechodzą w niej drogę od ciemności do światła, od surowego kamienia do kamienia gotowego, od śmierci Hirama do jego symbolicznego wskrzeszenia w osobie nowego mistrza. Dla oświeconego czytelnika ta dramaturgia była obrazem wychowania, w którym człowiek zostaje wyprowadzony z przesądu i namiętności ku rozumnej cnocie. Potocki, jako twórca podręczników szkolnych i zarazem mistrz katedry, mógł widzieć w rytuale lożowym coś w rodzaju dramatycznej wersji tej samej pedagogiki, którą Komisja Edukacji Narodowej realizowała w szkołach.
Trzeba też odnotować ograniczenia tych zainteresowań. Wyższe stopnie zawsze budziły w Warszawie spory, a część braci uważała je za kosztowną i zbędną komplikację, otwierającą drogę oszustom. Ustawa z 1784 roku dążyła do uporządkowania tej sfery i podporządkowania wszystkich systemów władzy narodowej obediencji, co samo w sobie było decyzją bardziej polityczną niż mistyczną.
Loże jako szkoła reformatorów
Teza, że Potocki uczynił z lóż zaplecze reformatorów, wymaga precyzyjnego sformułowania. Nie chodzi o to, że loże stały się klubami politycznymi albo że w ich zebraniach przygotowywano projekty ustaw. Statuty obediencji zabraniały sporów politycznych i religijnych, a Potocki, jako autor tych statutów, nie miał interesu w ich łamaniu. Chodzi raczej o to, że pod jego przywództwem loże stały się środowiskiem, w którym kształtowali się, poznawali i zdobywali wzajemne zaufanie ludzie, którzy potem przeprowadzali reformy.
Wolnomularstwo dawało im kilka rzeczy jednocześnie. Przede wszystkim przestrzeń rozmowy poza sejmikami i dworskimi salonami, gdzie można było mówić swobodniej. Dalej, doświadczenie organizacyjne: wybieranie władz, prowadzenie korespondencji, zarządzanie funduszami, przestrzeganie regulaminów. Wreszcie wspólny język, oparty na ideałach oświeceniowych, w którym cnota obywatelska, dobro wspólne i światło rozumu stanowiły wartości oczywiste.
W latach poprzedzających Sejm Czteroletni do lóż należało wielu ludzi, którzy potem odegrali ważną rolę w obozie reform: urzędnicy Komisji Edukacji Narodowej, oficerowie, posłowie, literaci, a także część środowiska królewskiego. Wielki mistrz, który znał ich wszystkich z zebrań, miał kapitał społeczny trudny do przecenienia. Kiedy w 1788 roku zebrał się sejm, Potocki szybko stał się jednym z przywódców stronnictwa patriotycznego, a sieć kontaktów zbudowana w lożach z pewnością ułatwiła mu to zadanie.
Istotny był również wymiar prowincjonalny. Wielki Wschód obejmował warsztaty nie tylko w stolicy, ale też w miastach Korony i Litwy, a ich członkowie należeli do miejscowej szlachty i urzędników. Dla przywódcy stronnictwa, który potrzebował poparcia posłów z sejmików, była to droga do ludzi, do których inaczej trudno byłoby dotrzeć. Korespondencja między lożami, wizyty braci i wspólne święta obediencji tworzyły kanały wymiany informacji obejmujące znaczną część kraju.
Granice instytucji i granice człowieka
Uczciwość wymaga dodania kilku zastrzeżeń. Po pierwsze, w lożach zasiadali również ludzie, którzy z reformatorami się nie zgadzali, a niektórzy z nich znaleźli się później w przeciwnym obozie. Wolnomularstwo nie było zatem jednolitym zapleczem jednego stronnictwa, lecz środowiskiem, w którym jedno stronnictwo, dzięki pozycji swego przywódcy, mogło budować wpływy skuteczniej niż inne.
Po drugie, związki między lożą a polityką pozostawiły niewiele bezpośrednich śladów. Historyk musi opierać się na zbieżności nazwisk, na korespondencji prywatnej, na wspomnieniach spisanych później, a te źródła łatwo nadinterpretować. Dlatego spory o to, w jakim stopniu loże przyczyniły się do wielkich decyzji końca lat osiemdziesiątych, toczą się do dziś i wymagają osobnego rozważenia, którego ten tekst nie podejmuje.
Po trzecie, sam Potocki był postacią złożoną. Jego działalność obejmowała pracę edukacyjną, dyplomację, organizowanie stronnictwa, a później udział w powstaniu kościuszkowskim, za który zapłacił więzieniem w Rosji. Wolnomularstwo było tylko jedną z wielu dziedzin jego aktywności i nie należy czynić z niego klucza do całego życia. Jest jednak kluczem do zrozumienia, w jaki sposób zbudował on sieć, która w decydującym momencie okazała się tak ważna.
Dziedzictwo Wielkiego Wschodu
Wielki Wschód Polski, którego ustawę Potocki współtworzył, nie przetrwał upadku państwa. Po drugim rozbiorze i powstaniu kościuszkowskim działalność lóż zamarła, a nowy początek przyszedł dopiero w innych warunkach politycznych. Model organizacyjny z 1784 roku pozostał jednak punktem odniesienia dla późniejszych pokoleń, które odwoływały się do niego jako do dowodu, że polskie wolnomularstwo potrafiło być suwerenne i narodowe.
Potocki zmarł w 1809 roku w Wiedniu, nie doczekawszy pełnego odrodzenia lóż. Jego postać pozostała w pamięci wolnomularskiej jako wzór wielkiego mistrza, który łączył znajomość rytu z wizją społeczną. W jego osobie zbiegły się dwa nurty osiemnastowiecznego wolnomularstwa: zainteresowanie symboliką i rytuałem, sięgającym ku tradycjom mistycznym, oraz pragnienie przemiany świata zewnętrznego w duchu rozumu i cnoty. Potocki nie widział między nimi sprzeczności. Ociosywanie kamienia w świątyni i reforma państwa były dla niego dwiema stronami tej samej pracy.