Rękopis Edinburgh Register House i najstarszy opis przyjęcia

Kartka znaleziona wśród akt sądowych

W 1930 roku w szkockim archiwum państwowym, mieszczącym się w edynburskim gmachu Register House, natrafiono wśród innych akt na kilka zapisanych kartek. Nagłówek głosił: „Some Questiones Anent the mason word 1696” – kilka pytań w sprawie słowa masona. Pod nim znajdował się katechizm złożony z pytań i odpowiedzi, a dalej krótki opis zatytułowany „The forme of giveing the mason word”, czyli sposób przekazywania słowa. Data jest częścią samego tytułu i nie musi oznaczać roku sporządzenia tego konkretnego odpisu, ale paleograficznie rękopis pasuje do końca XVII wieku.

Znaczenie znaleziska trudno przecenić. Wcześniej historycy dysponowali szkockimi protokołami lóż, które wspominają o przyjęciach, opłatach i karach, lecz milczą o tym, co działo się podczas samego przyjęcia. Wiedziano też, że w Szkocji istnieje coś, co nazywano „Mason Word”. Pastor Robert Kirk, piszący w 1691 roku, wymieniał je wśród ciekawostek swego kraju i porównywał do tradycji rabinicznej, jako komentarz do imion Jachin i Boaz, dwóch kolumn świątyni Salomona. Rękopis z Register House pokazał po raz pierwszy, jak to słowo było przekazywane i w jakiej oprawie obrzędowej.

Wkrótce okazało się, że dokument nie jest odosobniony. Znano już wcześniej tekst niemal identyczny, nazwany od nazwiska irlandzkiego badacza, Williama Chetwode Crawleya, który zwrócił na niego uwagę na początku XX wieku; datuje się go zwykle na około 1700 rok. W British Library, wśród rękopisów zgromadzonych przez Hansa Sloane'a, znajdował się z kolei osobny zbiór uwag o znakach, uściskach i słowach, pochodzący mniej więcej z tego samego okresu. Później odnaleziono jeszcze kilka podobnych tekstów. W 1943 roku Douglas Knoop, Gwilym Peredur Jones i Douglas Hamer zebrali je w tomie The Early Masonic Catechisms, który do dziś pozostaje podstawowym wydaniem.

Pytania przy drzwiach

Katechizm z Register House zaczyna się od pytania, które w najprostszej formie mówi, czym był cały ten system: czy jesteś masonem? Odpowiedź jest twierdząca, a dalsze pytania służą sprawdzeniu, czy rozmówca rzeczywiście należy do rzemiosła. Pytający dowiaduje się, jak można to poznać, gdzie przybysz został przyjęty, co tworzy prawdziwą i doskonałą lożę. Odpowiedzi są stereotypowe i nie wymagają rozumienia, lecz znajomości. Kto zna właściwe formuły, jest swój; kto ich nie zna, jest obcy.

Niektóre odpowiedzi mają charakter niemal poetycki. Prawdziwa loża to według katechizmu siedmiu mistrzów i pięciu przyjętych uczniów, zebranych o dzień drogi od miasta, tam, gdzie nie słychać szczekania psa ani piania koguta. Obraz ten może mieć praktyczne korzenie – zebranie poza zasięgiem ciekawskich – ale już tutaj nabiera wymiaru symbolicznego, oddzielając przestrzeń loży od zwykłego świata. Inne pytania dotyczą miejsca, gdzie znajduje się klucz loży, oraz świateł, które w niej płoną. Pojawiają się aluzje do kolumn świątyni, do mistrza i do ułożenia ciała. Ten materiał zdradza zaczątki symboliki, ale nie układa się jeszcze w system interpretacji.

Ważne jest, że pytania nie mają uzasadnienia teoretycznego. Nikt w katechizmie nie tłumaczy, dlaczego loża ma się składać z siedmiu mistrzów ani co oznaczają światła. Formuły są do zapamiętania, a nie do zrozumienia; ich wartość polega na tym, że są wspólne i znane tylko członkom. W wędrownym zawodzie, w którym kamieniarz przechodził od jednej budowy do drugiej i musiał udowodnić swoje kwalifikacje obcym ludziom, taki zestaw pytań pełnił funkcję legitymacji. Zamiast dokumentu przybysz przynosił ze sobą pamięć.

Forma przekazania słowa

Druga część rękopisu opisuje ceremonię przyjęcia ucznia. Kandydat składa przysięgę na Biblię, zobowiązując się do zachowania tajemnicy pod groźbą okrutnych kar, które później miały się stać stałym elementem obrzędów. Następnie wychodzi z izby razem z najmłodszym masonem, który uczy go postaw i znaków. Po powrocie nowo przyjęty wykonuje przed zebranymi określone gesty, ukłon, który rękopis z rozbrajającą szczerością nazywa „śmiesznym”, oraz wypowiada wymagane słowa. Dopiero wtedy otrzymuje od starszego słowo, szeptane od ucha do ucha, razem z uściskiem dłoni.

W dalszej części opisane jest przyjęcie mistrza lub towarzysza. Również tu kandydat wychodzi i wraca, uczy się znaków, a słowo przekazywane jest w szczególnej pozycji ciała, określonej jako pięć punktów wspólnoty: stopa przy stopie, kolano przy kolanie, serce przy sercu, dłoń przy dłoni i ucho przy uchu. Ten fragment przyciągał największą uwagę badaczy, bo motyw pięciu punktów stał się później częścią znacznie bardziej rozbudowanej ceremonii. W rękopisie z 1696 roku jest jeszcze jedynie gestem, który ma utrwalić braterską bliskość i sposób przekazania tajemnicy.

Samo „słowo masona” jest w tekście ściśle związane z imionami dwóch kolumn świątyni Salomona, co zgadza się z uwagą Kirka. Charakterystyczne jest, że rękopis podaje także drobne szczegóły organizacyjne: kto stoi, kto mówi, kto prowadzi kandydata, jak wygląda przejście z jednego pomieszczenia do drugiego. To nie są rozważania o duchowym sensie rytuału, ale instrukcja, jak go przeprowadzić. Autor albo kopista zachowywał coś, co należało wykonać właściwie, i dlatego zapisał wszystko z drobiazgowością praktyka.

Uwagę zwraca rola przypisana najmłodszemu masonowi. To on, a nie mistrz, uczy kandydata postaw i znaków, i to on wyprowadza go z izby i przyprowadza z powrotem. Taki podział zadań ma sens w społeczności, w której wiedza przechodzi z pokolenia na pokolenie bez podręczników: ostatnio przyjęty najlepiej pamięta, czego sam musiał się nauczyć, a zarazem utrwala tę wiedzę, przekazując ją dalej. Ceremonia działa więc jak łańcuch, w którym każde nowe ogniwo od razu staje się nauczycielem następnego. Wyrażenia o przerażaniu kandydata licznymi ceremoniami, które pojawiają się w tekście, sugerują też element próby i żartu, znany z wielu obrzędów przyjęcia do cechów i bractw. Powaga i rubaszność współistnieją tu bez napięcia, co później, w lożach dżentelmenów, zostanie starannie wygładzone.

Świadectwa Sloane'a i Chetwode Crawleya

Tekst Chetwode Crawleya jest w istocie odmianą tego samego przekazu. Różni się od rękopisu edynburskiego układem i drobnymi szczegółami, ale zawiera te same pytania, ten sam opis przysięgi i przekazania słowa, a także pięć punktów wspólnoty. Fakt, że dwa niezależnie zachowane odpisy, jeden znaleziony w Szkocji, drugi związany z Irlandią, są tak zbliżone, pozwala przypuszczać, że istniał dość ustalony wzorzec ceremonii, przekazywany przynajmniej w części ustnie, a w części przez prywatne notatki. Zróżnicowanie odpisów wskazuje z kolei, że nie było jednej oficjalnej wersji i że lokalne zwyczaje mogły się różnić.

Rękopis ze zbiorów Sloane'a ma inny charakter. Jest to raczej zbiór zapisków o sposobach rozpoznawania masonów – znakach dłoni, uściskach, słowach i pytaniach – niż opis ceremonii. Wspomina o różnych uściskach dla różnych stopni członkostwa i o zwyczaju sprawdzania obcego masona. Dokument pokazuje, że w Anglii około 1700 roku istniały praktyki podobne do szkockich, choć nie jest jasne, w jakich środowiskach. Mogą to być zapiski osoby z zewnątrz, zebrane z ciekawości, albo notatki członka loży.

Wszystkie te teksty mają cechy wspólne. Są krótkie, praktyczne, pozbawione rozbudowanych objaśnień. Mówią o przysięgach, znakach i słowach, a nie o cnotach, mądrości czy oświeceniu. Nie zawierają jeszcze rozbudowanej legendy o śmierci budowniczego świątyni, która później zdominuje obrzędy najwyższego z podstawowych stopni, i choć niektóre motywy mogą ją zapowiadać, nie należy ich czytać przez pryzmat późniejszych rozwinięć. Pokazują stan pośredni, w którym ceremonia była już ustalona i obudowana tajemnicą, ale nie stała się jeszcze nośnikiem filozoficznego wykładu.

Obrzęd przed filozofią

Z tych świadectw wynika wniosek, który ma znaczenie dla całego rozumienia dziejów wolnomularstwa. Popularne opowieści często zakładają, że najpierw istniała jakaś tajemna doktryna, a obrzędy były jej symbolicznym wyrazem. Rękopis z Register House sugeruje kolejność odwrotną. Najpierw był praktyczny system rozpoznawania i przyjmowania, służący wędrownym rzemieślnikom do odróżnienia wykwalifikowanego towarzysza od samozwańca. Słowo, znak i uścisk zastępowały świadectwa i poręczenia. Przysięga chroniła je przed rozpowszechnieniem, bo tajemnica, którą każdy zna, przestaje cokolwiek gwarantować.

Dopiero później, gdy do lóż weszli ludzie niezwiązani z zawodem i gdy potrzeba legitymacji wędrownego kamieniarza straciła znaczenie, ten sam zestaw gestów i formuł zaczął domagać się interpretacji. Pytanie, dlaczego loża zbiera się tam, gdzie nie słychać psa ani koguta, mogło wcześniej nie mieć odpowiedzi poza praktyczną, a teraz otwierało pole do rozważań o odosobnieniu, ciszy i oddzieleniu od świata. Pięć punktów wspólnoty, wcześniej będących formą bliskości przy przekazaniu tajemnicy, zaczęto objaśniać jako alegorię obowiązków wobec bliźniego. Obrzęd okazał się naczyniem, w które można było wlać nową treść.

Ta perspektywa nie umniejsza wartości późniejszych interpretacji. Pokazuje jedynie, że ich źródłem nie był gotowy system, lecz zastany zwyczaj, przyjmowany z szacunkiem dlatego, że był stary i wspólny. Ludzie, którzy w XVIII wieku tworzyli spekulatywne objaśnienia, pracowali na materiale, którego pierwotnego sensu sami w dużej mierze nie znali. Ich zadanie przypominało pracę egzegety odczytującego dawny tekst: musieli przyjąć formę jako daną i szukać w niej znaczenia. Rękopis z Register House jest śladem tej formy z chwili, gdy była jeszcze przede wszystkim narzędziem.

Jest w tym coś pouczającego dla każdego, kto bada tradycje inicjacyjne. Gest i słowo potrafią przetrwać dłużej niż wyjaśnienia, które im towarzyszyły, i bywają starsze od wszystkich teorii, które się do nich odwołują. Najstarszy zachowany opis przyjęcia do loży nie mówi o oświeceniu duszy ani o tajemnej mądrości starożytnych. Mówi o tym, jak wyjść z izby, nauczyć się znaku, wrócić, ukłonić się i usłyszeć szept. Właśnie ta prostota czyni go tak cennym świadectwem.