Poemat Regius i rymowana pamięć średniowiecznych kamieniarzy

Rękopis, który czekał na czytelnika

W zbiorach British Library, w dawnej bibliotece królewskiej, przechowywany jest niewielki pergaminowy kodeks zawierający około siedmiuset dziewięćdziesięciu wersów średnioangielskiej poezji. Otwiera go łacińska rubryka Hic incipiunt constituciones artis gemetriae secundum Euclydem – „Tu zaczynają się ustawy sztuki geometrii według Euklidesa”. Paleografowie datują rękopis zwykle na około 1390 rok, choć niektórzy przesuwają go o kilka dekad później; tak czy inaczej jest to najstarszy zachowany tekst, w którym budowniczowie mówią o sobie, swoich obowiązkach i swoim rzekomym pochodzeniu.

Przez długi czas nikt nie traktował go jako dokumentu rzemiosła. Kiedy w XVIII wieku sporządzano katalog królewskich manuskryptów, opisano go jako poemat o obowiązkach moralnych, co nie było fałszem, ale całkowicie pomijało jego zawodowy adres. Kodeks trafił wraz z resztą biblioteki królewskiej do British Museum i spoczywał tam jako ciekawostka literacka. Dopiero James Orchard Halliwell, młody antykwariusz zajmujący się dawną literaturą angielską, rozpoznał w nim tekst o kamieniarzach. Jego rozprawa On the Introduction of Freemasonry into England, przedstawiona Society of Antiquaries i wydana drukiem w 1840 roku, przynosiła zarazem pełny tekst wiersza.

Halliwell nie był wolnomularzem i nie pisał z myślą o lożach. Interesował go średniowieczny język, obyczaj i forma, a utwór był dla niego jednym z wielu pomników dawnej poezji użytkowej. Nazwa „Regius”, pod którą tekst funkcjonuje dziś w literaturze masońskiej, przyjęła się później i nawiązuje do królewskiego pochodzenia kolekcji. To przesunięcie – od zabytku literackiego do świadectwa tożsamości bractwa – jest jednym z wątków, które warto śledzić, bo pokazuje, jak jedno odkrycie archiwalne zmienia sposób, w jaki wspólnota opowiada sobie własne dzieje.

Euklides, Egipt i król Athelstan

Wiersz zaczyna się od opowieści, a nie od przepisów. W Egipcie, mówi poeta, wielcy panowie mieli tak wielu synów, że nie potrafili zapewnić im utrzymania. Zwrócili się więc do uczonego Euklidesa, który zgodził się nauczyć ich geometrii, pod warunkiem że będą jej strzec i godnie się zachowywać. Rzemiosło murarskie rodzi się w tym ujęciu jako rozwiązanie problemu społecznego: sposób, by synowie dobrze urodzonych ludzi zarabiali uczciwie, nie tracąc honoru. Geometria i murarstwo są tu niemal synonimami, a mądrość mistrza ma wymiar zarówno techniczny, jak moralny.

Z Egiptu narracja przenosi się, bez żadnych etapów pośrednich, do Anglii za czasów króla Athelstana. Władca ten, który rzeczywiście panował w pierwszej połowie X wieku i uchodził w późniejszej tradycji za wielkiego prawodawcę, miał wedle wiersza zwołać zgromadzenie mistrzów, towarzyszy, panów i mieszczan, aby uporządkować sprawy rzemiosła. Owocem tego zgromadzenia są artykuły i punkty, które następnie poeta wylicza. Nie ma oczywiście żadnego źródła potwierdzającego, by Athelstan wydawał ustawy dla kamieniarzy. Legenda pełni jednak wyraźną funkcję: daje regułom cechowym autorytet królewski i starożytny, a tym samym czyni je czymś więcej niż porozumieniem między pracodawcami a robotnikami.

Później w utworze pojawiają się jeszcze inne epizody legendarnej historii. Krótko wspomniana jest wieża Babel i Nabuchodonozor, wymienione zostają siedem sztuk wyzwolonych, a osobny fragment opowiada o czterech koronowanych męczennikach, rzeźbiarzach, którzy według hagiografii odmówili wykonania posągu pogańskiego bóstwa i ponieśli za to śmierć. Quatuor Coronati byli patronami kamieniarzy w wielu miastach Europy, a ich obecność w wierszu przypomina, że cechowa pobożność miała własnych świętych i własne wzory wierności. Wszystkie te elementy nie składają się w spójną kronikę; tworzą raczej zbiór uświęcających opowieści, dobranych tak, by rzemiosło miało godnych przodków.

Piętnaście artykułów i piętnaście punktów

Rdzeń utworu stanowią przepisy, podzielone na dwie serie. Artykuły dotyczą przede wszystkim mistrza: ma on być uczciwy wobec pana, który go zatrudnia, płacić towarzyszom według zasług i cen żywności, nie przyjmować zlecenia, którego nie potrafi wykonać, nie wypierać innego mistrza z rozpoczętej pracy. Szczególnie dużo miejsca poświęcono uczniom. Mistrz nie może przyjąć ucznia na krócej niż siedem lat, nie wolno mu przyjmować chłopca niewolnego stanu, którego pan mógłby upomnieć się o niego i wyprowadzić z loży, a kandydat ma być zdrowy i sprawny w członkach. Te wymogi nie mają charakteru symbolicznego, choć później zostaną tak odczytane; chronią one rzemiosło przed sporami prawnymi i zapewniają, że praca będzie wykonana dobrze.

Punkty kierowane są głównie do towarzyszy. Pierwszy z nich nakazuje miłować Boga, Kościół i bliźniego, co od razu nadaje całej serii ton religijny. Dalej poeta wymaga dochowania tajemnicy tego, co mówi się w komnacie mistrza i w loży, zakazuje kradzieży, nakazuje wierność wobec pana i mistrza, zabrania pożądania żony lub córki mistrza czy towarzysza, przestrzega przed oszczerstwem i kłótnią. Nocna praca jest zakazana, chyba że chodzi o naukę – szczegół, który zdradza praktyczną troskę o jakość roboty i bezpieczeństwo przy świecach. Wszystkie spory mają być rozstrzygane wewnątrz bractwa, a zgromadzenie ma prawo karać tych, którzy nie chcą się podporządkować, i w ostateczności oddawać ich władzy świeckiej.

Interesujące jest to, że artykuły i punkty nie oddzielają moralności od techniki. Uczciwa zapłata, rzetelne kamieniarstwo, wstrzemięźliwość obyczajowa i dyskrecja należą do jednego porządku. Poemat nie zna jeszcze rozróżnienia na etykę zawodową i duchowość prywatną; dobry kamieniarz to człowiek, który prawidłowo ociosuje kamień, nie oszukuje pana, chodzi na mszę i nie rozpowiada spraw loży. Ta całościowa wizja jest zapewne najbliższa temu, co średniowieczne bractwa rzeczywiście uważały za swój ideał, nawet jeśli codzienna praktyka nie zawsze mu odpowiadała.

Przy stole i w kościele

Druga część wiersza zaskakuje czytelnika, który spodziewa się wyłącznie przepisów cechowych. Pojawia się tu obszerne pouczenie o zachowaniu w kościele podczas mszy: jak klęczeć, jak modlić się przy podniesieniu, jak nie rozmawiać i nie rozpraszać innych, jakie modlitwy odmawiać w chwili, gdy kapłan unosi Hostię. Badacze dawno zauważyli, że ten fragment korzysta z tekstu znanego z Instructions for Parish Priests Johna Mirka, popularnego podręcznika duszpasterskiego tej epoki. Poeta nie wymyślał więc pobożności od nowa; wziął gotowy wzór katechetyczny i wpisał go w utwór o rzemiośle.

Podobnie jest z końcowymi wskazaniami dotyczącymi obyczajów towarzyskich. Mowa tam o tym, jak zachować się w obecności pana, jak stać, jak mówić z szacunkiem, jak jeść przy stole, nie objadać się, nie mówić z pełnymi ustami, nie wycierać nosa w obrus i nie sięgać po najlepszy kawałek przed innymi. Ten materiał pochodzi z rodziny średniowiecznych poradników grzeczności, w których młodzi ludzie uczyli się dworskiego zachowania. Obecność takich wskazówek w wierszu o kamieniarzach mówi wiele o jego adresatach: byli to ludzie, którzy pracowali dla możnych, jadali przy cudzych stołach i musieli umieć się znaleźć w otoczeniu wyższych stanem.

Ta mozaika źródeł sugeruje, że autorem był raczej duchowny lub wykształcony kompilator niż sam kamieniarz. Wiersz nie wygląda na spontaniczny zapis ustnej tradycji warsztatu, lecz na utwór dydaktyczny, w którym ktoś obeznany z literaturą pobożną i obyczajową ujął zwyczaje rzemiosła w łatwe do zapamiętania rymowane dwuwiersze. Rym miał tu funkcję mnemotechniczną; pozwalał przekazywać reguły ludziom, którzy w większości nie czytali, a w każdym razie nie czytali łaciny. Pamięć rzemiosła była więc pamięcią słuchaną i recytowaną, ułożoną przez kogoś, kto rozumiał zarówno potrzeby bractwa, jak i formy duszpasterskiego nauczania.

Nie wiadomo, czy wiersz był kiedykolwiek odczytywany na zgromadzeniu kamieniarzy, ani czy znał go szerszy krąg ludzi niż właściciel tego jednego egzemplarza. Zachował się w pojedynczym rękopisie, co każe ostrożnie oceniać jego rolę. Jako świadectwo pokazuje jednak, jak w późnym średniowieczu mogło wyglądać połączenie trzech porządków: cechowej regulacji pracy, chrześcijańskiej formacji religijnej i dworskiej kultury obyczaju. Kamieniarz miał być dobrym rzemieślnikiem, dobrym chrześcijaninem i człowiekiem umiejącym się zachować.

Odkrycie, które przepisało pochodzenie

Publikacja Halliwella przyszła w momencie, gdy angielscy wolnomularze od ponad stu lat opowiadali o swojej starożytności, opierając się głównie na tradycji spisanej w XVIII wieku. Nowy tekst dawał tej opowieści oparcie w rękopisie starszym o trzy stulecia od założenia pierwszej Wielkiej Loży. Nagle okazało się, że legenda o Athelstanie, motyw geometrii jako matki rzemiosła i system obowiązków cechowych nie były wymysłem nowożytnych lóż, lecz miały średniowieczny zapis. Dla historyków bractwa była to zarazem pociecha i wyzwanie: potwierdzenie ciągłości pewnych motywów, ale też dowód, że ich pierwotny sens był bardzo przyziemny.

W drugiej połowie XIX wieku poemat stał się przedmiotem intensywnych studiów w kręgu historyków masońskich, którzy chcieli zastąpić romantyczne spekulacje badaniem dokumentów. Loża badawcza założona w Londynie w 1884 roku przyjęła nazwę Quatuor Coronati, nawiązując bezpośrednio do czterech męczenników z wiersza, a jej środowisko wydało w 1889 roku faksymile rękopisu. Wybór patronów był znaczący: oznaczał, że nowoczesne badanie dziejów bractwa chciało zaczynać od tekstów, a nie od opowieści o Salomonie czy Egipcie, nawet jeśli same teksty pełne były takich opowieści.

Odkrycie zmieniło też akcenty w masońskiej autonarracji. Zamiast wizji tajnej mądrości przekazywanej od zarania dziejów pojawił się obraz ludzi pracy, którzy cenili uczciwość, pobożność i dobre maniery i którzy w rymach przechowywali regulamin swojego zawodu. Dla jednych było to rozczarowanie, dla innych szlachetniejszy rodowód niż wszystkie legendy. Poemat Regius zaczęto odczytywać jako pierwsze ogniwo łańcucha, w którym moralne wymagania wobec rzemieślnika z czasem zostały przeniesione na alegoryczne „budowanie” człowieka.

Ta późniejsza alegoryzacja należy już do innej historii i nie trzeba jej tu rozwijać. Warto jedynie zauważyć, że w samym wierszu nie ma symbolicznego czytania narzędzi ani obrzędu przyjęcia w późniejszym sensie; jest natomiast przekonanie, że praca przy kamieniu, modlitwa przy ołtarzu i umiar przy stole to przejawy jednego ładu życia. Spekulatywna masoneria, kiedy po wiekach sięgnęła do tego tekstu, znalazła w nim nie gotowy system, lecz zapomnianą pamięć o tym, że rzemiosło było kiedyś również szkołą obyczaju.