Mistyfikacja Taxila i diabelska masoneria Palladium

Antyklerykał z Marsylii

Gabriel Jogand-Pagès, urodzony w 1854 roku w Marsylii, zanim stał się najsłynniejszym demaskatorem rzekomego kultu Lucyfera w lożach, przez kilka lat był jednym z najbardziej zjadliwych antyklerykalnych publicystów Trzeciej Republiki. Jako Léo Taxil prowadził w Paryżu wydawnictwo i księgarnię, drukował pamflety w rodzaju À bas la calotte! oraz skandalizujące, wielokrotnie zaskarżane opowieści o życiu papieży i duchowieństwa, z Les Amours secrètes de Pie IX na czele. Działał w środowisku wolnej myśli, a w 1881 roku został nawet przyjęty do paryskiej loży Le Temple des Amis de l’Honneur Français, z której wkrótce go usunięto, zanim wyszedł poza stopień ucznia. Ta krótka i nieudana przygoda z wolnomularstwem okazała się później jego jedynym osobistym doświadczeniem świata, o którego tajemnicach miał pisać tysiące stron.

Przełom nastąpił w 1885 roku. Taxil ogłosił, że pod wpływem lektury o Joannie d’Arc przeżył nawrócenie, odbył spowiedź i wyrzeka się całej dotychczasowej twórczości. Moment nie był przypadkowy. Rok wcześniej, 20 kwietnia 1884 roku, Leon XIII ogłosił encyklikę Humanum genus, w której przedstawił wolnomularstwo jako narzędzie „królestwa szatana” walczącego z Kościołem. Katolicka opinia we Francji, zaangażowana w ostry spór z republikańskim państwem o szkołę, zakony i miejsce religii w życiu publicznym, była gotowa przyjąć każde świadectwo potwierdzające tę diagnozę. Nawrócony bluźnierca, który zna loże od środka, stanowił świadka niemal wymarzonego.

Od „braci trzech punktów” do Palladium

Pierwsze antymasońskie książki Taxila nie były jeszcze czystą fantazją. W Les Frères Trois-Points z 1885 roku i w kolejnych tomach poświęconych rytuałom, stopniom i rzekomemu udziałowi kobiet w lożach mieszał prawdziwe, łatwo dostępne materiały rytualne z plotką, insynuacją i coraz śmielszymi dopowiedzeniami. Mechanizm był prosty: autentyczny szczegół uwiarygodniał zmyślony kontekst, a zmyślenie dawało autentycznym szczegółom złowrogi sens. Czytelnik, który rozpoznawał w opisie znany sobie symbol cyrkla czy węgielnicy, łatwiej przyjmował, że za symbolem kryje się kult demona. W 1887 roku Taxil został przyjęty na audiencji przez Leona XIII, co jego zwolennicy traktowali jako szczególną nobilitację, choć nie oznaczało to żadnego formalnego potwierdzenia jego tez.

Właściwa konstrukcja pojawiła się w latach dziewięćdziesiątych. Pod pseudonimem „doktor Bataille”, za którym krył się lekarz okrętowy Charles Hacks, oraz z udziałem samego Taxila ukazywało się w zeszytach w latach 1892–1894 obszerne dzieło Le Diable au XIXe siècle. Opisywało ono ponadnarodową, ukrytą nad zwykłymi lożami organizację – „Palladium” albo „Nowy i Zreformowany Palladyzm” – rzekomo założoną w Charleston przez Alberta Pike’a, faktycznego przywódcę Starożytnego i Uznanego Rytu Szkockiego w południowych stanach USA. Według tej opowieści Pike miał być „suwerennym papieżem” uniwersalnej masonerii, a w tajnych świątyniach od Charlestonu po Rzym czczono Lucyfera jako dobrego boga światła, przeciwstawionego okrutnemu Adonai chrześcijan. Wątki demonicznych objawień, materializacji, rytualnych profanacji i międzynarodowych spisków układały się w powieść w odcinkach, która udawała reportaż.

Wybór Pike’a był zręczny, bo jego monumentalne Morals and Dogma z 1871 roku rzeczywiście zawierało rozważania o Lucyferze jako „nosicielu światła” i obszerne, eklektyczne fragmenty czerpane z Éliphasa Léviego. Wyrwane z kontekstu zdania mogły posłużyć za dowód. Mistyfikacja żywiła się więc nie tylko lękami czytelników, ale też realną dwuznacznością XIX-wiecznego języka ezoterycznego, w którym symbol światła, gwiazdy porannej czy Baphometa miał zupełnie inne znaczenie niż w katolickiej demonologii.

Diana Vaughan i katolicka publiczność

Najskuteczniejszym wynalazkiem Taxila okazała się postać Diany Vaughan, rzekomej amerykańskiej arcykapłanki Palladium, potomkini alchemika Thomasa Vaughana, która miała przejść na katolicyzm i ujawnić tajemnice kultu. Od 1895 roku ukazywały się w zeszytach jej Mémoires d’une ex-palladiste, a nawrócona prorokini prowadziła rozległą korespondencję z duchownymi, przyjmowała ofiary i wyrazy duchowego wsparcia. Nikt jej jednak nie widział. Ta nieobecność, tłumaczona koniecznością ukrywania się przed zemstą lucyferian, tylko wzmagała napięcie. Zbieżne „rewelacje” publikowali inni autorzy, między innymi Domenico Margiotta, który w 1894 roku oskarżał włoskiego przywódcę masonerii Adriana Lemmiego o udział w satanistycznym spisku.

Skala odzewu do dziś zaskakuje. Część biskupów i katolickich dziennikarzy uznała rewelacje za wiarygodne, a we wrześniu 1896 roku w Trydencie odbył się międzynarodowy kongres antymasoński, na którym sprawa Diany Vaughan budziła zarówno entuzjazm, jak i pierwsze poważne wątpliwości, gdyż niektórzy uczestnicy domagali się dowodów jej istnienia. Wśród poruszonych lekturą znalazła się młoda karmelitanka z Lisieux, Teresa od Dzieciątka Jezus, która napisała utwór sceniczny inspirowany nawróceniem Diany i przesłała rzekomej konwertytce swoją fotografię w stroju Joanny d’Arc. Ten epizod pokazuje, że oszustwo nie dotarło wyłącznie do kręgów politycznych: weszło w obieg pobożności, modlitwy i wyobraźni zakonnej.

Krytyka przyszła z kilku stron. Katoliccy publicyści, zwłaszcza w Niemczech i we Francji, wskazywali na sprzeczności dat i niemożliwość zweryfikowania żadnej osoby czy miejsca. Brytyjski badacz ezoteryki Arthur Edward Waite w książce Devil-Worship in France z 1896 roku metodycznie rozebrał źródła Taxila i Bataille’a, wykazując, że opis rzekomych rytuałów jest kompilacją z łatwo rozpoznawalnych lektur okultystycznych. Waite, sam wolnomularz i znawca literatury hermetycznej, miał tę przewagę, że odróżniał prawdziwy ezoteryczny symbol od jego karykatury.

Konferencja z kwietnia 1897 roku

Rozwiązanie nastąpiło 19 kwietnia 1897 roku w sali Towarzystwa Geograficznego w Paryżu. Taxil zapowiedział, że Diana Vaughan wystąpi publicznie, a na sali zgromadzili się dziennikarze, duchowni i wolnomularze. Zamiast niej na mównicę wszedł on sam i oświadczył, że cała historia Palladium była jego dziełem, że przez dwanaście lat prowadził z katolicką opinią celową grę i że Diana Vaughan istnieje jedynie jako nazwisko: pożyczył je od maszynistki, z którą współpracował, a która nie miała pojęcia, do czego posłuży. Według relacji prasowych wyświetlił też na ekranie fotografię nadesłaną przez karmelitankę z Lisieux, co dla wielu słuchaczy było szczególnie bolesnym upokorzeniem. Wychodził z sali pod osłoną policji, wśród okrzyków oburzenia.

Wyznanie Taxila trzeba czytać ostrożnie, bo pochodzi od człowieka, który przez lata zarabiał na zmyśleniu. Jego deklaracja, że chodziło o eksperyment wykazujący łatwowierność Kościoła, mogła być równie dobrze ostatnim chwytem autoreklamy. Wiadomo jednak na pewno, że po konferencji żaden z rzekomych świadków, dokumentów ani miejsc nie dał się potwierdzić, a sama mistyfikacja okazała się przedsięwzięciem wydawniczym o znacznej opłacalności. Taxil zmarł w 1907 roku, nie odegrawszy już żadnej istotnej roli publicznej.

Dlaczego tak wielu uwierzyło

Łatwowierność odbiorców Taxila nie wynikała wyłącznie z ich naiwności. Francuskie wolnomularstwo końca XIX wieku rzeczywiście było zaangażowane politycznie: Wielki Wschód Francji usunął w 1877 roku z konstytucji zasadę istnienia Boga i nieśmiertelności duszy, a wielu republikańskich polityków, autorów ustaw o świeckiej szkole, należało do lóż. Katolik czytający o walce z zakonami i krucyfiksami w klasach miał przed oczami realny konflikt, w którym loże były stroną. Taxil wykorzystał ten fakt, przekształcając spór polityczny o laickość państwa w kosmiczną wojnę między Chrystusem a Lucyferem. Prawdziwe napięcie dostarczało wiarygodności, fantazja – emocjonalnej intensywności.

Drugim czynnikiem była sama forma publikacji. Zeszyty ukazujące się w regularnych odstępach, z rycinami, listami czytelników i zapowiedziami kolejnych rewelacji, tworzyły wspólnotę oczekiwania podobną do tej, jaką budowały powieści w odcinkach. Kto zainwestował w lekturę kilkudziesięciu numerów, z trudem przyznawał, że czytał fikcję. Wreszcie zadziałała logika tajemnicy: brak dowodów można było wytłumaczyć skutecznością spisku, a każde zaprzeczenie ze strony wolnomularzy uznać za potwierdzenie, że prawda jest starannie ukrywana. Taka konstrukcja jest odporna na krytykę, bo z góry przewiduje własną falsyfikację i obraca ją na swoją korzyść.

Wolnomularze ze swej strony długo lekceważyli publikacje Taxila jako zbyt absurdalne, by zasługiwały na odpowiedź. Ta strategia milczenia okazała się błędem, ponieważ pozostawiła pole autorom, którzy jako jedyni zdawali się mówić o tym, co dzieje się w lożach.

Fałszerstwo, które przetrwało odwołanie

Najbardziej pouczające w całej sprawie jest to, co wydarzyło się później. Fragmenty rzekomych instrukcji, które Pike miał w 1889 roku przekazać najwyższym stopniom, z deklaracją, że „doktryna lucyferiańska” stanowi właściwą treść masonerii, krążyły już przed demaskacją w książkach antymasońskich, między innymi u Abla Clarina de la Rive, który powoływał się na Dianę Vaughan. Po 1897 roku źródło zostało publicznie skompromitowane przez samego autora, ale cytat oderwał się od niego i zaczął żyć własnym życiem. Pojawia się w XX- i XXI-wiecznej literaturze spiskowej jako rzekomy dokument, często bez żadnej wzmianki o Taxilu, czasem z dopiskiem, że odwołanie było wymuszone przez loże.

To zjawisko odsłania pewną prawidłowość historii idei: zmyślenie, które raz weszło do obiegu cytatów, przestaje zależeć od wiarygodności swojego twórcy. Kolejni autorzy powołują się na poprzedników, a nie na pierwotne źródło, i z każdym przedrukiem tekst nabiera powagi przypisu. Dla badacza wolnomularstwa sprawa Taxila jest więc nie tylko anegdotą o naiwności, lecz modelowym przypadkiem, w którym trzeba zrekonstruować łańcuch przekazu i zapytać, kto pierwszy coś napisał, kto to powtórzył i czy ktokolwiek po drodze widział oryginał.

Mistyfikacja Palladium ma też wymiar, który dotyczy samej ezoteryki. Taxil zbudował swój świat z prawdziwych materiałów: z symboliki rytu szkockiego, z pism Léviego, z popularnego zainteresowania spirytyzmem i magią rytualną, z nazwiska Thomasa Vaughana, którego pisma rzeczywiście należą do tradycji hermetycznej. Wszystkie te elementy przetłumaczył na język demonologii, w którym symbol nie może być już niczym innym niż zasłoną kultu zła. Na tym polegała właściwa przemoc oszustwa: nie na wymyśleniu kilku nazwisk, lecz na odebraniu tradycji ezoterycznej jej własnej gramatyki znaczeń i zastąpieniu jej jedną, oskarżycielską interpretacją. Zaufanie do sensacji brało się stąd, że odpowiadała ona na gotowe pytanie odbiorców; dlatego najlepszym zabezpieczeniem przed podobnymi epizodami pozostaje nie odwrotna podejrzliwość, lecz zwykła dyscyplina sprawdzania źródeł.