Akacja i symbolika grobu mistrza

Roślina na pustym wzgórzu

W rytuale trzeciego stopnia akacja pojawia się na krótko i bez ostentacji. Według legendy stopnia bracia poszukujący zaginionego budowniczego świątyni odnajdują jego grób dzięki gałązce wetkniętej w świeżo poruszoną ziemię. To jedno zdanie o fabule wystarczy, bo dla symbolu ważniejsze jest co innego: akacja nie jest bohaterem opowieści, lecz jej znakiem rozpoznawczym. Oznacza miejsce, w którym leży umarły, i zarazem obiecuje, że śmierć nie jest ostatnim słowem.

W tej podwójności leży cała siła symbolu. Gałązka na grobie jest jednocześnie wskaźnikiem i przepowiednią. Wskazuje, gdzie skończyło się życie, i przypomina, że roślina żyje dalej, choć wyrasta z ziemi, która przykryła ciało. Wolnomularstwo, ostrożne w formułowaniu twierdzeń teologicznych, znalazło w niej sposób, by mówić o nadziei na życie wieczne bez przyjmowania doktryny któregokolwiek wyznania. Akacja nie mówi, jak wygląda zmartwychwstanie ani kto zostanie zbawiony. Mówi tylko, że coś, co żyje, wyrasta z miejsca śmierci.

Kasja, która stała się akacją

Najwcześniejsze teksty, w których roślina pojawia się w związku z legendą mistrzowską, nie mówią wcale o akacji. W ujawnieniu Samuela Pricharda Masonry Dissected z 1730 roku gałązka nazywa się kasją. Historycy od dawna dyskutują, czy było to przeinaczenie, czy nazwa innej rośliny o aromatycznej korze, czy po prostu zniekształcenie, które później poprawiono. Faktem jest, że w ujawnieniach z lat 60. XVIII wieku i w późniejszych wykładach utrwala się już forma „akacja”, i to ona przeszła do wszystkich obrządków.

Zmiana nazwy nie była obojętna. Kasja to roślina przyprawowa, znana z handlu i aptek, bez szczególnych skojarzeń religijnych. Akacja natomiast niosła ze sobą całą warstwę biblijną, którą wolnomularze XVIII wieku, wychowani na lekturze Pisma, rozpoznawali bez trudu. Można przypuszczać, że właśnie to bogactwo skojarzeń zadecydowało o zwycięstwie nowej nazwy, choć brak źródła, które by tę decyzję opisywało. Symbol nie został ustanowiony aktem woli; utrwalił się dlatego, że lepiej pasował do znaczenia, jakie bracia chcieli mu nadać.

Szczególnie wymowny ślad tego zakorzenienia zachował się w obrządkach francuskich. Na pytanie, czy jest mistrzem, wolnomularz odpowiada tam formułą „Akacja jest mi znana”, L’acacia m’est connu. Roślina staje się więc nie tylko elementem opowieści, ale samym hasłem tożsamości stopnia. Kto zna akację, ten przeszedł przez śmierć symboliczną i wrócił, by o niej świadczyć. Odpowiedź nie wymienia żadnego narzędzia ani żadnej cnoty, lecz właśnie gałązkę z grobu, jakby to ona streszczała całe doświadczenie trzeciego stopnia. Trudno o lepsze świadectwo, że w wyobraźni bractwa akacja zajęła miejsce centralne, choć w samej fabule pojawia się tylko na chwilę.

Drewno szittim w Przybytku

Biblijne tło akacji jest wyraziste. Hebrajskie szittim, oddawane w starszych przekładach angielskich jako shittim wood, a w nowszych jako drewno akacjowe, to materiał, z którego według Księgi Wyjścia wykonano Arkę Przymierza, stół na chleby pokładne, ołtarze oraz deski i drążki Przybytku. Akacje pustynne, rosnące na Synaju i w dolinie Jordanu, dawały drewno twarde, odporne na wilgoć i owady, a więc nadające się do przedmiotów, które miały przetrwać wędrówkę przez pustynię.

Dla czytelnika Biblii akacja była więc drewnem sanktuarium. Z niej zbudowano skrzynię, w której spoczywały tablice prawa, a więc miejsce szczególnej obecności Boga wśród ludu. Prorok Izajasz wymienia ją wśród drzew, które Bóg zasadzi na pustyni, by przemienić ją w miejsce życia. Nazwa Szittim oznacza też obozowisko Izraela na stepach Moabu, ostatni postój przed przekroczeniem Jordanu, skąd Jozue wysłał zwiadowców do Jerycha. Trudno nie zauważyć, że wszystkie te konteksty łączą się z progiem: z miejscem, gdzie to, co ziemskie, styka się ze świętym, i z chwilą tuż przed wejściem do ziemi obiecanej.

Wolnomularscy komentatorzy XIX wieku chętnie rozwijali te skojarzenia. Twierdzili, że akacja, jako drewno nieulegające zepsuciu, była naturalnym obrazem duszy, której śmierć nie dosięga. Takie odczytanie nie wynika bezpośrednio z tekstu biblijnego, który o nieśmiertelności w tym miejscu nie mówi, ale jest konsekwentne w ramach symbolicznej lektury Pisma, typowej dla bractwa. Drewno, które przechowywało prawo i nie gniło, mogło łatwo stać się znakiem tego, co w człowieku przetrwa rozkład ciała.

Wiecznie zielona gałązka

Do biblijnej warstwy dołączyła druga, starsza i bardziej ludowa. W kulturze europejskiej rośliny zimozielone od dawna towarzyszyły pochówkom. Gałązki rozmarynu, cisu czy bukszpanu składano do trumien i na groby, a cis sadzono na cmentarzach przykościelnych w Anglii. Obyczaj ten miał sens oczywisty: roślina, która nie traci liści zimą, przypomina o trwaniu życia wbrew porze śmierci. Wolnomularskie wykłady stopnia mistrzowskiego mówią o akacji właśnie w tym duchu, jako o „wiecznie zielonej” gałązce, a w praktyce amerykańskiej określenie evergreen stało się niemal synonimem tego symbolu.

Botanicznie jest to nieco uproszczone, ponieważ nie wszystkie gatunki akacji są zimozielone, a na grobach i w lożach często używano gałązek zupełnie innych roślin, które po prostu były pod ręką. Ale symbol nie potrzebuje ścisłości przyrodniczej. Akacja masońska jest raczej ideą rośliny niż rośliną: zielenią, która trwa, gdy wszystko wokół obumiera.

W połowie XIX wieku amerykański autor Albert Mackey zaproponował w Symbolism of Freemasonry potrójne odczytanie akacji jako znaku nieśmiertelności, niewinności i inicjacji. Drugi sens oparł na greckim słowie akakia, które łączył z przymiotnikiem akakos, czyli niewinny, bez zła. Ta etymologia jest raczej skojarzeniem niż ustaleniem filologicznym, ale dobrze pokazuje sposób myślenia epoki. Mackey chciał, by jeden znak zawierał całą drogę wtajemniczonego: od czystości, przez przejście inicjacyjne, do nadziei na życie wieczne. Pierwszy z tych sensów pozostał jednak dominujący, i to on organizuje wszystkie praktyczne zastosowania symbolu.

Na kamieniu i nad otwartym grobem

Najbardziej namacalnym śladem akacji są nagrobki. Na cmentarzach amerykańskich i brytyjskich, zwłaszcza z XIX wieku, gałązka akacji wykuta w kamieniu towarzyszy często cyrklowi i węgielnicy, wskazując, że zmarły był wolnomularzem. W odróżnieniu od innych emblematów bractwa akacja na nagrobku nie mówi jednak o przynależności, lecz o nadziei. Jest wyznaniem, które bracia mogli umieścić na grobie bez naruszania religijnej tożsamości zmarłego i jego rodziny. Obok krzyża czy cytatu biblijnego gałązka dopowiadała, że loża żegna swojego członka w przekonaniu, iż jego życie nie skończyło się wraz ze śmiercią ciała.

Drugim miejscem jest masoński obrzęd pogrzebowy. Teksty ceremonii żałobnych, w Anglii znane już z wydań Illustrations of Masonry Williama Prestona w drugiej połowie XVIII wieku, a w Ameryce rozpowszechnione przez późniejsze podręczniki, przewidują, że bracia stojący nad otwartym grobem wrzucają do niego gałązki akacji lub innej zimozielonej rośliny. Gest powtarza w rzeczywistości to, co legenda stopnia opowiada symbolicznie. Uczestnicy pogrzebu stają się tymi, którzy oznaczają grób brata, a ich gałązki przyjmują rolę znaku z rytuału. Towarzyszące słowa mówią o pamięci, o życiu, które przetrwa, i o nadziei spotkania w „loży niebieskiej”.

W ten sposób akacja łączy trzy porządki: rytualny, w którym jest elementem opowieści stopnia, osobisty, w którym towarzyszy żałobie po konkretnym człowieku, i publiczny, w którym widnieje na kamieniu oglądanym przez przechodniów. Żaden inny symbol wolnomularski nie przechodzi tak łatwo między tymi poziomami. Cyrkiel i węgielnica pozostają znakami bractwa; akacja staje się znakiem losu, który dotyczy każdego.

Ta łatwość przejścia miała również swoją cenę. W wielu krajach masońskie pogrzeby budziły sprzeciw duchowieństwa, które widziało w nich konkurencję dla obrzędów kościelnych, a w okresach nieufności wobec bractwa rodziny wolały nie podkreślać przynależności zmarłego. Gałązka akacji, mniej czytelna dla postronnych niż cyrkiel i węgielnica, pozwalała zachować dyskrecję. Mogła uchodzić za zwykły motyw roślinny, jakich wiele w sztuce sepulkralnej XIX wieku, a zarazem była jasna dla tych, którzy znali jej sens. Na niejednym cmentarzu trzeba dziś wiedzy specjalisty, by odróżnić masońską akację od dekoracyjnej wici liści, i być może właśnie tak miało być.

Najkrótsza forma nadziei

Wolnomularstwo dysponuje wieloma obrazami śmierci. Stopień mistrzowski posługuje się klepsydrą, kosą, trumną i czaszką, a wszystkie te znaki przypominają o przemijaniu i skłaniają do rachunku sumienia. Akacja jest wśród nich jedynym, który mówi nie o końcu, lecz o tym, co następuje po nim. Dlatego w strukturze stopnia stoi na krawędzi: pojawia się dokładnie w chwili, gdy opowieść przechodzi od straty do odnalezienia.

Jej zwięzłość jest zarazem jej teologią. Bractwo, które gromadziło ludzi różnych wyznań, nie mogło głosić określonego obrazu życia wiecznego. Mogło natomiast wskazać na roślinę wyrastającą z grobu i pozostawić każdemu dopowiedzenie reszty. Chrześcijanin widział w niej zapowiedź zmartwychwstania, deista – nieśmiertelność duszy, czytelnik Pisma – drewno Arki i bliskość Boga. Wszyscy mogli zgodzić się co do jednego: że zieleń na świeżej ziemi jest odpowiedzią na pytanie, którego nikt nie unika. Taka powściągliwość bywała krytykowana jako teologiczna mglistość, lecz w praktyce okazała się zaletą. Symbol, który nie rozstrzyga sporów, mógł towarzyszyć ludziom, których spory dzieliły, i łączyć ich przy grobie, gdzie różnice doktrynalne tracą na znaczeniu wobec wspólnego doświadczenia straty.

Akacja nie wymaga więc ani znajomości legendy, ani wiedzy botanicznej, ani nawet przynależności do loży, by zostać zrozumiana. Każdy, kto zobaczy gałązkę na nagrobku, odczyta jej sens bez objaśnień. W tym tkwi powód, dla którego ten skromny symbol przetrwał zmiany obrządków, spory między wielkimi lożami i dwa stulecia przemian kultury pogrzebowej. Jest najkrótszym zdaniem, jakie wolnomularstwo potrafiło wypowiedzieć o śmierci, i zdaniem, które nie zostawia jej ostatniego słowa.