Kawaler Kadosz i templariuszowska legenda zemsty

Stos na wyspie Sekwany

Wieczorem 18 marca 1314 roku na małej wysepce Sekwany w Paryżu spalono Jakuba de Molay, ostatniego wielkiego mistrza templariuszy, oraz Geoffroia de Charney, preceptora Normandii. Obaj odwołali wcześniejsze przyznanie się do winy i ogłosili niewinność zakonu, co w oczach władzy czyniło ich heretykami powrotnymi. Proces, rozpoczęty aresztowaniami w październiku 1307 roku z rozkazu Filipa IV Pięknego, a zakończony kasatą zakonu przez Klemensa V na soborze w Vienne w 1312 roku, należy do najlepiej udokumentowanych i zarazem najbardziej spornych epizodów średniowiecza. Już współcześni widzieli w nim raczej sprawę skarbu i władzy niż wiary.

Wokół śmierci Molaya bardzo wcześnie narosła legenda. Według przekazu, który utrwalił się w kronikach i w pamięci francuskiej, mistrz miał ze stosu wezwać króla i papieża przed sąd Boży w ciągu roku. Klemens V zmarł w kwietniu 1314 roku, Filip IV w listopadzie tego samego roku, co uczyniło z tej klątwy jeden z najtrwalszych motywów historii Francji. Wiarygodność samej klątwy jest wątpliwa i opiera się na relacjach późniejszych, ale nie o wiarygodność tu chodzi. Ważne jest to, że w zbiorowej wyobraźni śmierć Molaya pozostała sprawą niezamkniętą, krzywdą czekającą na zadośćuczynienie.

To właśnie z tej niedomkniętej krzywdy zrodził się jeden z najbardziej sugestywnych obrzędów wolnomularstwa wysokich stopni. Stopień zwany Kawalerem Kadosz, od hebrajskiego słowa kadosz, „święty”, przeniósł średniowieczny proces do loży i uczynił z niego dramat inicjacyjny, w którym kandydat stawał się spadkobiercą męczenników i strażnikiem ich pamięci.

Narodziny stopnia z ducha zemsty

Stopień pojawił się we Francji w latach pięćdziesiątych lub sześćdziesiątych XVIII wieku. Jego bezpośrednimi poprzednikami były tak zwane stopnie wybrańców, élus, w których kandydat wcielał się w jednego z robotników mszczących śmierć mistrza Hirama na jego zabójcach. Motyw zemsty był więc obecny w wysokich stopniach od początku, a Kadosz przeniósł go z biblijnej świątyni do historii europejskiej: w miejsce trzech złych czeladników weszli król, papież i zdrajca, który oskarżył zakon. Krew Hirama i popiół Molaya stały się w tej logice jedną i tą samą krzywdą, wymagającą odpowiedzi.

W najstarszych wersjach, które znamy z francuskich rękopisów i z systemu dwudziestu pięciu stopni przeniesionego do Ameryki, Kadosz zajmował wysoką pozycję, tuż poniżej najwyższego stopnia. Jego symbolika była dramatyczna. Kandydat przechodził przez komnaty urządzone w czerni, widział trumnę lub czaszkę, składał przysięgę wierności wobec zamordowanego mistrza, a w niektórych wersjach wykonywał gest symbolicznego uderzenia w atrybuty króla i papieża. Nazwy pomocnicze, jak Kawaler Białego i Czarnego Orła, wskazywały na dualizm światła i ciemności, który miał porządkować całość obrzędu.

Badacze zwracają uwagę, że w swojej pierwotnej formie Kadosz nie był jeszcze programem politycznym. Był wyrazem fascynacji rycerskością i krucjatową przeszłością, a zemsta, o której mówił, miała przede wszystkim sens rytualny. Ale obraz, w którym wtajemniczony przysięga pomścić ofiarę tronu i ołtarza, miał w sobie potencjał, który kolejne pokolenia z łatwością wydobyły.

Po Wilhelmsbadzie

W 1782 roku na konwencie w Wilhelmsbadzie, w pobliżu Hanau, przedstawiciele wielu niemieckich i europejskich lóż odrzucili tezę, że wolnomularstwo jest bezpośrednim następcą zakonu templariuszy. Uchwalono, że związek ten ma charakter duchowy i symboliczny, a nie historyczny, i przekształcono dotychczasowy system w Ryt Szkocki Rektyfikowany, w którym rycerski stopień Dobroczynnych Kawalerów Świętego Miasta zachował rycerską formę, ale bez roszczeń do templariuszowskiej sukcesji. Dla wielu historyków ta decyzja oznaczała koniec masońskiego templaryzmu jako tezy historycznej.

Wysokie stopnie poza Wilhelmsbadem żyły jednak własnym życiem. Kadosz nie potrzebował roszczenia do historycznej ciągłości, by działać. Jego siła polegała na tym, że legenda stawała się w nim obrzędem, a obrzęd nie musiał być dowodem. Kandydat nie słyszał twierdzenia, że jego loża pochodzi od templariuszy, lecz był wprowadzany w ich sprawę, utożsamiał się z ich krzywdą i przyjmował zobowiązanie wobec ich pamięci. To przesunięcie z genealogii na identyfikację pozwoliło legendzie przetrwać po tym, jak jej naukowe uzasadnienie upadło.

Kiedy w 1801 roku w Charlestonie ogłoszono nową, rozbudowaną hierarchię stopni, Kadosz znalazł się na jej trzydziestym miejscu, z pełnym tytułem Wielkiego Wybranego Kawalera Kadosz. Odtąd jego dzieje splotły się z historią Rytu Szkockiego w Ameryce i Europie, a w wielu krajach właśnie on stał się progiem, za którym zaczynała się najwyższa administracyjna warstwa rytu.

Zmieniła się też oprawa organizacyjna. We francuskim obszarze językowym ciała, w których pracowano nad tym stopniem, przyjęły nazwę areopagów, nawiązującą do ateńskiego sądu na wzgórzu Aresa, w świecie anglosaskim mówiono raczej o radach Kadosz. Już ta nomenklatura przesuwała akcent z rycerskiej zemsty na sądzenie i rozstrzyganie, jak gdyby stopień miał wychowywać nie mścicieli, lecz sędziów zdolnych odróżnić sprawiedliwość od odwetu. Obrzęd zachował jednak swoje mroczne elementy, a napięcie między oprawą sądową a krwawą legendą stało się odtąd jednym z jego znaków rozpoznawczych. Kandydat, który przechodził przez kolejne komnaty, doświadczał zarazem żałoby, przysięgi i osądu, przy czym każdy z tych momentów można było rozumieć na kilka sposobów.

Antyklerykalna lektura

Rewolucja francuska nadała legendzie zemsty nowy, groźny sens. W 1796 roku Charles-Louis Cadet de Gassicourt wydał broszurę Le Tombeau de Jacques Molai, w której twierdził, że templariusze przetrwali w ukryciu, że wolnomularstwo wysokich stopni było narzędziem ich zemsty i że rewolucja, która obaliła tron i upokorzyła Kościół, była spełnieniem przysięgi złożonej nad prochami Molaya. Wkrótce podobne motywy rozwinął jezuita Augustin Barruel w wielotomowych Mémoires pour servir à l'histoire du jacobinisme, wydawanych od 1797 roku. Dla obu autorów, choć z różnych pozycji, Kadosz był kluczem do zrozumienia spisku, który miał doprowadzić do upadku dawnego porządku.

Ta interpretacja była historycznie fałszywa, ale okazała się niezwykle płodna. Antymasońska literatura XIX wieku powracała do niej nieustannie, widząc w trzydziestym stopniu dowód na to, że wolnomularstwo nosi w sobie nienawiść do monarchii i papiestwa. Paradoksalnie podobną lekturę przyjmowała część samych wolnomularzy, zwłaszcza w krajach romańskich, gdzie konflikt między liberalnym państwem a Kościołem przybierał ostre formy. We Francji Trzeciej Republiki, we Włoszech po zajęciu Rzymu, w Hiszpanii i w Ameryce Łacińskiej Kadosz bywał odczytywany jako stopień walki z klerykalizmem, a ceremonialne uderzenie w papieską tiarę zyskiwało znaczenie, którego pierwotni autorzy obrzędu raczej nie przewidywali.

Szczytem tej spirali stała się mistyfikacja Léo Taxila w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XIX wieku. Taxil, dawny wolnomularz i antyklerykał, ogłosił nawrócenie i zaczął publikować rzekome objawienia o satanistycznych obrzędach wysokich stopni, wykorzystując w nich obrazowość Kadosza. W 1897 roku sam przyznał publicznie, że całość była żartem, ale zbudowane przez niego obrazy przetrwały mistyfikację i krążą w literaturze spiskowej do dziś.

Pike i zemsta przemieniona

Zupełnie inną drogę wybrał Albert Pike, który od 1859 roku stał na czele Rady Najwyższej Jurysdykcji Południowej w Stanach Zjednoczonych i przepracował rytuały wszystkich jej stopni. W Morals and Dogma, obszernym zbiorze wykładów do stopni wydanym w 1871 roku, Pike poświęcił Kadoszowi rozbudowany komentarz. Nie odrzucił legendy templariuszy, ale nadał jej sens filozoficzny i moralny. Król i papież nie są u niego konkretnymi wrogami, lecz figurami tyranii politycznej i duchowej, a zemsta, do której wzywa stopień, ma polegać na walce z ignorancją, fanatyzmem i despotyzmem, a nie na przemocy wobec ludzi czy instytucji.

Ważnym elementem tej interpretacji stała się drabina Kadosza, mistyczna drabina o siedmiu szczeblach, której stopnie nazywano imionami cnót, sztuk wyzwolonych lub hebrajskimi słowami. Wspinaczka po drabinie wyobrażała drogę moralnego doskonalenia, w której każdy szczebel jest etapem samopoznania i samoopanowania. Zemsta, wyprowadzona z mrocznego obrazu stosu, przekształcała się w tej lekturze w pracę nad sobą, a wrogiem, którego należy pokonać, okazywał się przede wszystkim ciemny popęd we własnej duszy.

Rozwiązanie Pike'a nie przekonało wszystkich, a jego retoryka bywała wykorzystywana przez przeciwników na różne sposoby. Pokazuje jednak, że stopień był zdolny do bardzo różnych odczytań: od politycznego wezwania przez spiskową teorię po alegorię moralnej przemiany. Ta wieloznaczność była zapewne warunkiem jego przetrwania.

Pamięć jako obrzęd

Historia Kawalera Kadosz uczy, w jaki sposób legenda może przeżyć własne obalenie. Wilhelmsbad zamknął sprawę templariuszy jako problem historyczny, ale nie mógł zamknąć jej jako problemu wyobraźni. W stopniu trzydziestym templariusze nie są przodkami, których istnienie trzeba udowodnić, lecz figurą niewinnie skazanych, wobec których ma się zobowiązanie. Taka figura nie potrzebuje dokumentów; wystarczy jej dramat, czaszka, czarne zasłony i przysięga.

Z perspektywy historyka idei Kadosz jest więc przykładem tego, jak wolnomularstwo przetwarzało historię na mit, a mit na etykę. Stos na wyspie Sekwany stał się w jego obrzędzie przypowieścią o nadużyciu władzy i o pamięci ofiar. To, czy przypowieść ta prowadziła ku walce z tronem i ołtarzem, czy ku wewnętrznemu doskonaleniu, zależało od czasu, kraju i ludzi, którzy ją odprawiali. Obie lektury były możliwe, a napięcie między nimi należy do istoty tego stopnia.

Średniowieczny proces, który rozegrał się między Paryżem, Poitiers i Vienne, znalazł się więc w samym sercu nowoczesnej kultury masońskiej. Nie jako dowód rodowodu, lecz jako opowieść o krzywdzie domagającej się odpowiedzi. Każde pokolenie udzielało tej odpowiedzi inaczej, ale żadne nie potrafiło całkiem zapomnieć ognia, który zgasł nad Sekwaną w marcu 1314 roku.