Szwedzki ryt i chrześcijańska drabina wtajemniczeń

Północna odmiana rzemiosła

Wolnomularstwo dotarło do Szwecji wcześnie. Za pierwszą lożę w Sztokholmie uważa się tę, którą w 1735 roku założył hrabia Axel Wrede-Sparre, przyjęty do bractwa w Paryżu. Przez kolejne dwie dekady szwedzkie loże pracowały według wzorów zaczerpniętych z Francji i Anglii, nie różniąc się zasadniczo od innych lóż kontynentalnych. Już w 1753 roku bracia sztokholmscy założyli dom dla sierot, który przetrwał do dziś jako jedna z najstarszych masońskich instytucji dobroczynnych w Europie. Właściwa historia odrębnego rytu zaczyna się jednak nieco później, wraz z postacią urzędnika państwowego, który miał ambicję zbudowania całego systemu.

Rytem szwedzkim nazywa się dziś system praktykowany przez Szwedzki Zakon Wolnomularzy, Svenska Frimurare Orden, oraz przez obediencje w Norwegii, Danii i Islandii, a także, w odmianie wywodzącej się z XVIII wieku, przez część lóż niemieckich i fińskich. Jego cechą najbardziej zauważalną dla obserwatora z zewnątrz jest to, że stanowi on jedną, zintegrowaną strukturę: wszystkie stopnie, od pierwszego do najwyższego, należą do jednego zakonu, podlegają jednemu zwierzchnictwu i tworzą jedną drogę, a nie, jak w wielu innych krajach, zestaw niezależnych ciał, do których brat może wstąpić lub nie.

Carl Friedrich Eckleff (1723–1786), sekretarz w kancelarii państwowej, założył w 1756 roku w Sztokholmie lożę św. Andrzeja „L'Innocente”, a trzy lata później kapitułę dla stopni jeszcze wyższych. Twierdził, że otrzymał akty i rytuały od zagranicznych ciał, z którymi utrzymywał kontakt, przede wszystkim od lóż szkockich działających w krajach francuskojęzycznych. Pochodzenie jego dokumentów pozostaje sporne. Historycy wskazują, że Eckleff korzystał z francuskich materiałów dotyczących stopni szkockich i rycerskich, które w połowie XVIII wieku krążyły po Europie, ale jego własny wkład w ich przetworzenie i zestawienie był zapewne znaczny.

W 1760 roku powstała Wielka Loża Krajowa, która objęła loże św. Jana, czyli trzy stopnie podstawowe, i połączyła je z kapitułami św. Andrzeja i z kapitułą wyższą w jeden organizm. Od tej chwili szwedzkie wolnomularstwo przestało być zbiorem niezależnych lóż i stało się zakonem o hierarchicznej budowie. Brat przyjęty na ucznia wchodził nie do jednej loży, lecz na pierwszy szczebel drabiny, której górne stopnie były mu jeszcze nieznane.

Reformy księcia Karola

Ostateczny kształt nadał systemowi książę Karol, młodszy brat króla Gustawa III, który w 1774 roku został wielkim mistrzem i kierował zakonem przez ponad czterdzieści lat. Karol był człowiekiem głęboko zainteresowanym ezoteryką, zarówno rytuałem, jak i nauką o tajemnej wiedzy, którą miały przechowywać wyższe stopnie. Przez dziesięciolecia nadzorował kolejne redakcje rytuałów, porządkując ich treść, ustalając liczbę stopni i nadając im spójność, której brakowało w materiałach Eckleffa. Prace te zostały zakończone około 1800 roku i od tego czasu system zachował zasadniczo niezmieniony kształt.

Zainteresowania księcia nie ograniczały się do lożowej administracji. Krąg dworski, w którym się obracał, żywo interesował się wiedzą tajemną, wizjami i przepowiedniami, a sam Karol szukał w wyższych stopniach czegoś więcej niż moralnych alegorii: przekazu, który miałby łączyć jego zakon z utraconą mądrością dawnych wtajemniczonych. Ten rys warto pamiętać, ponieważ wyjaśnia, dlaczego redakcja szwedzka tak mocno akcentuje stopniowe odsłanianie ukrytej nauki. Książę nie budował klubu dla elit, lecz, przynajmniej we własnym przekonaniu, szkołę duchowego poznania.

W 1809 roku, po obaleniu Gustawa IV Adolfa, książę wstąpił na tron jako Karol XIII. Dwa lata później ustanowił Order Karola XIII, odznaczenie państwowe nadawane wyłącznie wolnomularzom, i to w ograniczonej liczbie. Jest to fakt bez precedensu w Europie: państwowy order, który może otrzymać jedynie członek zakonu masońskiego, a więc formalne wpisanie wolnomularstwa w strukturę monarchii. Przez większą część XIX i XX wieku urząd wielkiego mistrza sprawowali królowie lub książęta z dynastii, a zakon pozostawał związany z dworem w stopniu, jakiego nie znało wolnomularstwo w żadnym innym kraju.

Stopnie i ich porządek

System, w którym zakon pracuje, składa się z jedenastu stopni podzielonych na trzy wielkie części. Pierwsza obejmuje loże św. Jana, w których nadaje się stopnie ucznia, czeladnika i mistrza. Ich rytuał zawiera legendę budowy świątyni i śmierci mistrza znaną z całego wolnomularstwa, choć w redakcji odmiennej od anglosaskiej, z silniejszym akcentem na symbolikę chrześcijańską. Druga część to loże św. Andrzeja, w których brat otrzymuje stopnie szkockie, od czwartego do szóstego, z krzyżem św. Andrzeja jako centralnym emblematem. Trzecia część to kapituła, w której nadaje się stopnie od siódmego do dziesiątego, opisujące drogę od rycerskiego zobowiązania do najwyższego wtajemniczenia.

Nad tymi stopniami znajduje się jeszcze stopień jedenasty, Rycerz Komandor Czerwonego Krzyża, nadawany ograniczonej liczbie braci i związany z kierowaniem zakonem. Treść stopni wyższych jest chroniona szczególną dyskrecją i znana przede wszystkim z rzadkich publikacji oraz badań prowadzonych za zgodą samego zakonu. Można jednak powiedzieć, że ich symbolika czerpie z tradycji rycerskiej i chrześcijańskiej, a ich nauka dotyczy duchowej przemiany człowieka w kategoriach bliskich chrześcijańskiej mistyce. Wątki templariuszowskie, obecne w XVIII-wiecznych źródłach systemu, zostały w nim przetworzone na alegorię, a nie na roszczenie historyczne.

Drabina jest tu metaforą trafną. Brat nie wybiera, które stopnie przyjąć, lecz przechodzi je kolejno, zwykle w ciągu wielu lat, a awans zależy od decyzji przełożonych. Nie istnieje możliwość zatrzymania się na stopniach lożowych i wstąpienia do innego systemu wyższych stopni; wszystko odbywa się w obrębie jednego zakonu. Ta zasada odróżnia ryt szwedzki od większości praktyk anglosaskich i francuskich, w których loże rzemiosła i ciała stopni wyższych są od siebie niezależne.

Dla samego brata oznacza to inny rytm życia lożowego. Lata spędzone na kolejnych szczeblach wypełnia regularna praca w loży, uczestnictwo w obrzędach przyjmowania młodszych i wysłuchiwanie pouczeń, których sens często staje się jasny dopiero z perspektywy stopni późniejszych. Cierpliwość i zaufanie do przełożonych należą tu do samej metody. Zakon zakłada, że prawda nie może być podana od razu, lecz musi być przyswajana etapami, w miarę jak człowiek dojrzewa do jej przyjęcia.

Wymóg wyznania chrześcijańskiego

Najbardziej charakterystyczną cechą rytu szwedzkiego, i zarazem najczęściej dyskutowaną, jest wymóg wyznania chrześcijańskiego. Kandydat musi być chrześcijaninem, a cała symbolika systemu jest otwarcie chrześcijańska: Biblia, krzyż, odwołania do Chrystusa i do apostołów. W tradycji anglosaskiej, wyrosłej z konstytucji Andersona, wolnomularstwo określało się jako bractwo, do którego może należeć każdy człowiek wierzący w Istotę Najwyższą, bez względu na wyznanie. Ryt szwedzki przyjął zasadę odmienną: wolnomularstwo jest dla niego chrześcijańską drogą wtajemniczenia, a nie ponadwyznaniowym bractwem.

Ten wymóg ma długie konsekwencje. Oznacza, że loże szwedzkie nie przyjmują żydów, muzułmanów ani wyznawców innych religii, choć utrzymują stosunki z regularnymi obediencjami, które ich przyjmują. W XX wieku wymóg ten bywał przedmiotem krytyki, zwłaszcza w kontekście wolności sumienia, i prowadził do sporów w obediencjach, które go przyjęły. Zakon konsekwentnie odpowiadał, że chrześcijański charakter jest nie dodatkiem, lecz treścią jego wtajemniczenia, a rezygnacja z niego oznaczałaby rezygnację z samego rytu.

Związek z monarchią i z Kościołem państwowym, który w Szwecji był luterański, wzmacniał ten charakter. Ryt szwedzki nie był sprzeczny z oficjalną religią państwa, lecz z nią zharmonizowany, a wysocy urzędnicy, duchowni i oficerowie mogli należeć do zakonu bez konfliktu sumienia. Masoneria szwedzka stała się w ten sposób instytucją bardziej konserwatywną i bardziej zakorzenioną w porządku państwowym niż jej odpowiedniczki w krajach romańskich.

Alternatywa wobec Rytu Szkockiego

Na początku XIX wieku, mniej więcej w tym samym czasie, gdy Karol kończył redakcję swojego systemu, w Charlestonie powstała w 1801 roku pierwsza Rada Najwyższa Rytu Szkockiego Dawnego i Uznanego, z trzydziestoma trzema stopniami. Oba systemy wyrosły z tego samego osiemnastowiecznego materiału, z francuskich stopni szkockich i rycerskich, ale rozwinęły się w kierunkach niemal przeciwnych. Ryt Szkocki stał się systemem uniwersalnym, otwartym dla wyznawców każdej religii monoteistycznej, rozproszonym w niezależnych radach najwyższych i oddzielonym administracyjnie od lóż rzemiosła. Ryt szwedzki pozostał chrześcijański, scentralizowany i zintegrowany, z jednym zakonem obejmującym całą drabinę.

Te różnice odzwierciedlają dwie wizje wolnomularstwa. Pierwsza widzi w nim bractwo moralne, które może przyjmować ludzi różnych wyznań i oferuje im zestaw stopni, z których każdy rozwija pewną naukę etyczną. Druga traktuje je jako drogę duchową określonego wyznania, prowadzącą przez kolejne etapy do pełni chrześcijańskiego poznania. Ryt szwedzki nie chce być zbiorem pouczeń, lecz inicjacyjną ścieżką, której sens ujawnia się dopiero na końcu.

System rozprzestrzenił się w krajach nordyckich, gdzie przyjęły go obediencje norweska, duńska i islandzka. W Niemczech wariant wywiedziony z XVIII-wiecznych materiałów szwedzkich trafił do Wielkiej Krajowej Loży Wolnomularzy Niemiec, założonej w 1770 roku w Berlinie przez Johanna Wilhelma von Zinnendorfa, który kilka lat wcześniej pozyskał szwedzkie rytuały. W każdym z tych krajów zachował swoje główne cechy: chrześcijański wymóg, zintegrowaną drabinę stopni i wysoki stopień dyskrecji w odniesieniu do stopni najwyższych.

Trwałość rytu szwedzkiego jest godna uwagi. Przetrwał rewolucje, wojny i przemiany społeczne, nie rezygnując z zasad, które w innych krajach uznano by za anachroniczne. Pozostaje dziś jednym z niewielu systemów wolnomularskich, które zachowały otwarcie wyznaniowy charakter i ścisłą więź z tradycją dworską. Dla historyka idei jest świadectwem, że osiemnastowieczny materiał stopni szkockich mógł prowadzić do bardzo różnych celów, a jego uporządkowanie przez Karola XIII nadało jednemu z nich kształt stabilny na ponad dwa stulecia. Drabina wzniesiona w Sztokholmie nie prowadziła do uniwersalnego braterstwa ludzi wszystkich wyznań, lecz do chrześcijańskiego misterium, którego bramę otwierał uczniowi dopiero ostatni szczebel.