Henry Sidgwick, etyka i pytanie o przetrwanie
Dla Henry'ego Sidgwicka, autora The Methods of Ethics, badania psychiczne nie były ucieczką od filozofii, lecz jej dopełnieniem: skoro rozum praktyczny rozpadał się na dwie sprzeczne zasady, jedyną nadzieją na jego spójność wydawał się dowód, że osoba ludzka przetrwa śmierć.
Filozof, który nie chciał wierzyć na kredyt
Henry Sidgwick, urodzony w 1838 roku w Skipton, był jednym z najbardziej szanowanych umysłów wiktoriańskiego Cambridge. Wykładał filozofię moralną, od 1883 roku jako profesor w katedrze Knightbridge, i zapisał się w historii myśli przede wszystkim jako etyk, który doprowadził utylitaryzm do postaci systematycznej, a zarazem bezlitośnie wyłożył jego trudności. Jego biografia intelektualna zaczyna się jednak od kryzysu religijnego. W 1869 roku zrezygnował z fellowship w Trinity College, ponieważ nie mógł dłużej z czystym sumieniem deklarować przyjęcia Trzydziestu Dziewięciu Artykułów Kościoła anglikańskiego, co było wówczas warunkiem zajmowania tego stanowiska. Gest ten przyczynił się do późniejszego zniesienia testów religijnych na uniwersytetach.
Ten epizod dobrze oddaje jego temperament. Sidgwick nie odrzucał chrześcijaństwa w porywie buntu; przeciwnie, przez całe życie odczuwał głęboką potrzebę religijnego sensu. Nie umiał jednak przyjąć twierdzeń, których prawdziwości nie potrafił uzasadnić. Uważał, że uczciwość intelektualna obowiązuje także wtedy, gdy jej skutki są bolesne, i że wiara przyjęta z wygody nie jest godna myślącego człowieka. Z tego splotu tęsknoty i skrupułu narodziła się jego postawa wobec zjawisk, które spirytyści przedstawiali jako dowody życia pozagrobowego.
Interesował się nimi od lat 60., czytając relacje i uczestnicząc w seansach. Frederic Myers, jego dawny student, wspominał później wieczorny spacer w grudniu 1869 roku, podczas którego zapytał Sidgwicka, czy nauka może jeszcze cokolwiek powiedzieć o niewidzialnym świecie. Sidgwick odpowiedział, jak relacjonuje Myers, z ostrożną nadzieją: tradycyjne argumenty zawiodły, ale pozostaje możliwość, że rzetelne badanie zjawisk zaniedbanych przez naukę przyniesie odpowiedź. Wspomnienie to pochodzi od Myersa i ma charakter retrospektywny, ale dobrze oddaje kierunek, w jakim zmierzały ich rozmowy.
Metody etyki i dualizm rozumu praktycznego
Aby zrozumieć, dlaczego dla Sidgwicka stawka tych badań była tak wysoka, trzeba sięgnąć do jego głównego dzieła. The Methods of Ethics, wydane w 1874 roku i wielokrotnie poprawiane w kolejnych edycjach, nie jest manifestem żadnej szkoły, lecz próbą zbadania, jakimi drogami rozumny człowiek dochodzi do przekonań o tym, co powinien czynić. Sidgwick wyróżnił trzy takie metody: intuicjonizm, czyli oparcie się na samoistnie oczywistych zasadach moralnych, egoizm, który za cel działania uznaje największe szczęście samego działającego, oraz utylitaryzm, który każe dążyć do największego szczęścia wszystkich.
Wywód prowadzi do wniosku, że intuicjonizm, poddany krytyce, sam wskazuje na zasady bliskie utylitaryzmowi, takie jak bezstronność i życzliwość wobec dobra powszechnego. Pozostają jednak dwie zasady, z których żadnej nie udaje się wyprowadzić z drugiej ani odrzucić: zasada racjonalnej troski o własne dobro i zasada racjonalnej troski o dobro ogółu. Obie wydają się Sidgwickowi oczywiste, a w pewnych sytuacjach nakazują coś przeciwnego. Człowiek, który poświęca życie dla innych, postępuje rozumnie z punktu widzenia dobra powszechnego; z punktu widzenia własnego interesu postępuje nierozumnie. Rozum nie wskazuje, która perspektywa ma pierwszeństwo.
Ważne jest, że Sidgwick nie traktował egoizmu jako postawy moralnie nagannej, którą wystarczy potępić. Uznawał, że troska o własne dobro, rozumiana jako dbałość o całość własnego życia, a nie o chwilową przyjemność, ma w sobie autentyczną racjonalność. Właśnie dlatego konflikt był tak poważny: nie zderzały się w nim rozum i namiętność, lecz dwie postacie samego rozumu, każda z własnym prawem do posłuchu.
Ten konflikt Sidgwick nazwał dualizmem rozumu praktycznego. Był świadom, jak głęboko sięga ta trudność. W zakończeniu pierwszego wydania pisał, że jeśli nie da się pogodzić obu zasad, to kosmos obowiązku okazuje się w istocie chaosem, a wysiłek ludzkiego rozumu, by stworzyć doskonały ideał racjonalnego postępowania, jest z góry skazany na niepowodzenie. W późniejszych wydaniach złagodził sformułowania, ale nie wycofał się z diagnozy.
Postulat moralnego porządku świata
Jedynym wyjściem, jakie Sidgwick widział, było założenie, że świat jest urządzony w taki sposób, iż cnota i szczęście ostatecznie się pokrywają. Gdyby istniał moralny porządek, w którym poświęcenie dla innych nie oznacza ostatecznej straty dla poświęcającego się, obie zasady przestałyby się wykluczać. Tradycyjnie taki porządek zapewniała religia: Bóg sprawiedliwy i życie przyszłe, w którym wyrównane zostaną krzywdy doczesności. Sidgwick dostrzegał tu pokrewieństwo z Kantem, który przyjmował istnienie Boga i nieśmiertelność duszy jako postulaty rozumu praktycznego, czyli założenia, bez których moralność traci sens.
Różnica między nimi jest jednak znacząca. Kant uznawał, że postulaty te nie mogą i nie muszą być przedmiotem wiedzy teoretycznej; wystarczy, że są koniecznym warunkiem moralnego działania. Sidgwick nie umiał się z tym pogodzić. Nie chciał przyjmować twierdzenia o świecie tylko dlatego, że było ono potrzebne dla spójności jego etyki. Taka procedura wydawała mu się podejrzanie bliska myśleniu życzeniowemu. Jeśli nieśmiertelność miała uratować rozum praktyczny, należało dowiedzieć się, czy rzeczywiście istnieje.
Tu właśnie badania psychiczne nabierały dla niego wagi filozoficznej. Nie chodziło o ciekawość wobec niezwykłych zdarzeń ani o pocieszenie w żałobie. Chodziło o to, czy na drodze empirycznej, przy zachowaniu standardów, jakie stosuje się w naukach przyrodniczych i w krytyce historycznej, da się uzyskać świadectwo, że świadomość nie ginie wraz z ciałem. Pozytywny wynik nie rozstrzygnąłby jeszcze kwestii moralnego porządku świata, ale usunąłby jedną z głównych przeszkód: przekonanie, że życie osoby kończy się bezpowrotnie wraz ze śmiercią.
Taka konstrukcja argumentu ma ciekawe konsekwencje. Po pierwsze, oznacza, że etyka Sidgwicka była w pewnym sensie warunkowa wobec wyniku badań empirycznych, co jest stanowiskiem wyjątkowym w historii filozofii moralnej. Większość myślicieli albo opierała moralność na metafizyce przyjętej z góry, albo starała się ją od metafizyki uniezależnić. Sidgwick przyznawał otwarcie, że nie potrafi zrobić ani jednego, ani drugiego. Po drugie, wynikało z niej, że negatywny rezultat badań nie byłby obojętny moralnie. Gdyby okazało się, że po śmierci nic nie trwa, człowiek nadal mógłby postępować dobrze, ale musiałby przyznać, że w ostatecznym rachunku rozum nie daje mu pełnego uzasadnienia poświęcenia. Sidgwick nie twierdził, że ludzie przestaliby wtedy być uczciwi; obawiał się raczej, że moralność straciłaby oparcie w spójnym rozumie i stałaby się kwestią uczucia, przyzwyczajenia i presji społecznej. Dla filozofa, który całe życie bronił racjonalności etyki, była to perspektywa niepokojąca.
Seanse w Cambridge i nauka cierpliwości
W połowie lat 70. wokół Sidgwicka powstała nieformalna grupa, w której uczestniczyli między innymi Myers, Edmund Gurney, a także Eleanor Balfour, od 1876 roku jego żona, i jej brat Arthur. Członkowie tego kręgu odbywali posiedzenia z zawodowymi mediami, niektóre w Cambridge, inne w Londynie, i próbowali wprowadzić do nich elementy kontroli. Rezultaty były w większości przygnębiające. Wiele z oglądanych zjawisk okazało się podejrzanych, część mediów przyłapano na oszustwie, a przypadki, które opierały się wyjaśnieniu, rzadko dawały się powtórzyć w lepszych warunkach.
Sidgwick nie wyciągnął z tego wniosku, że cała dziedzina jest złudzeniem. Wyciągnął wniosek metodologiczny: że świadectwo zebrane przez ludzi przekonanych z góry o prawdzie spirytyzmu jest niewystarczające, a badanie wymaga trwałej organizacji, systematycznego gromadzenia relacji i gotowości do publikowania wyników negatywnych. Sam formułował swoje stanowisko jako zawieszenie sądu, w którym nie ma miejsca ani na entuzjazm, ani na pogardę. Przewodniczył Towarzystwu Badań Psychicznych w jego pierwszych latach i później raz jeszcze, ale dla jego filozofii ważniejsze od funkcji było to, że wymagał od współpracowników dyscypliny, jakiej sam wymagał od siebie w etyce.
W jego listach i notatkach, wydanych po śmierci w 1906 roku przez brata Arthura i wdowę Eleanor jako Henry Sidgwick: A Memoir, powraca nuta znużenia. Sidgwick wielokrotnie przyznawał, że po latach badań nie osiągnął pewności, jakiej szukał. Uważał, że zebrany materiał, zwłaszcza dotyczący telepatii, przemawia za istnieniem zjawisk nieznanych nauce, ale dowody przetrwania osoby po śmierci wydawały mu się wciąż niewystarczające. Nie ukrywał też, że czuje się rozdarty: jako filozof potrzebował odpowiedzi, jako badacz nie mógł jej ogłosić.
Etyka bez zwieńczenia
Sidgwick zmarł w 1900 roku. Jego postawa w ostatnich miesiącach życia, opisywana przez przyjaciół jako spokojna i powściągliwa, nie przyniosła rozstrzygnięcia problemu, który go zajmował. Moralność pozostała w jego systemie nauką bez zwieńczenia: rozumną w poszczególnych częściach, ale niepewną co do ostatecznej zgodności swoich zasad. Bart Schultz, autor obszernej biografii intelektualnej Henry Sidgwick: Eye of the Universe z 2004 roku, pokazał, jak silnie to napięcie przenikało całe życie filozofa, łącznie z jego zaangażowaniem politycznym i edukacyjnym.
Dla historii badań psychicznych przypadek Sidgwicka jest szczególnie pouczający, bo uwidacznia motywację, której nie widać w samych protokołach. Ludzie skupieni wokół Towarzystwa bywają przedstawiani albo jako naiwni szukacze cudów, albo jako protoscjentyści zainteresowani wyłącznie metodą. Sidgwick nie pasuje do żadnej z tych ról. Jego zainteresowanie wynikało z problemu filozoficznego, który sformułował precyzyjniej niż ktokolwiek w jego epoce: z pytania, czy etyka może być w pełni racjonalna w świecie, który nie daje gwarancji, że dobro i szczęście się spotkają.
Współcześni filozofowie moralności, od Dereka Parfita po autorów piszących o konflikcie racji osobistych i bezosobowych, wracają do dualizmu rozumu praktycznego jako do problemu nadal żywego, choć zwykle pomijają kontekst badań psychicznych, w którym Sidgwick go przeżywał. Tymczasem właśnie ten kontekst czyni jego stanowisko tak wyrazistym. Sidgwick nie zadowolił się ani wiarą, ani rezygnacją. Postawił pytanie metafizyczne w języku empirii i zgodził się czekać na odpowiedź dłużej, niż pozwoliło mu życie. W tej zgodzie na niedokończenie jest coś z duchowej powagi, której nie zastąpi żadna doktryna: przekonanie, że prawda zasługuje na wierność także wtedy, gdy nie przynosi ukojenia.