Bezerra de Menezes i Brazylijska Federacja Spirytystyczna

Lekarz z Ceará

Adolfo Bezerra de Menezes Cavalcanti urodził się 29 sierpnia 1831 roku w prowincji Ceará, na suchym północnym wschodzie Brazylii, w rodzinie ziemiańskiej o tradycjach wojskowych i politycznych. Jako młody człowiek wyjechał do Rio de Janeiro, ówczesnej stolicy cesarstwa, gdzie studiował medycynę i w połowie lat pięćdziesiątych uzyskał dyplom. Służył jako lekarz wojskowy, prowadził praktykę w mieście i szybko zyskał opinię lekarza, który nie odmawia pomocy biednym, nawet jeśli nie mogą zapłacić. Przydomek „lekarza ubogich”, pod którym przeszedł do pamięci brazylijskich spirytystów, ma swoje źródło w tej wczesnej praktyce, zanim jeszcze zetknął się z nauką Kardeca.

Bezerra nie był wyłącznie medykiem. Związał się z Partią Liberalną, zasiadał w radzie miejskiej Rio de Janeiro i przez pewien czas jej przewodniczył, był także deputowanym do parlamentu cesarskiego. Jego kariera polityczna przypadła na schyłek monarchii Piotra II, okres sporów o zniesienie niewolnictwa, rozdział Kościoła od państwa i modernizację kraju. W tych sporach reprezentował stanowisko umiarkowane, zainteresowane reformami społecznymi i opieką nad najsłabszymi, co później splotło się z jego religijną wizją.

Jego biografia przypomina losy wielu ówczesnych brazylijskich spirytystów: wykształconych mieszczan, lekarzy, oficerów i urzędników, którzy w nauce Kardeca znaleźli racjonalną religię zgodną z postępem, a zarazem odpowiedź na pytania, których nie rozstrzygał ani pozytywizm, ani katolicyzm cesarskiego dworu.

Droga do spirytyzmu

Bezerra zetknął się z doktryną spirytystyczną w latach siedemdziesiątych, gdy w Rio de Janeiro działały już pierwsze grupy studyjne i krążyły portugalskie przekłady dzieł Kardeca. Według tradycji spirytystycznej przełomem była lektura Księgi duchów, której egzemplarz otrzymał w darze. Proces jego przekonania był jednak stopniowy i rozciągnął się na wiele lat. Publiczne opowiedzenie się po stronie spirytyzmu nastąpiło dopiero w 1886 roku, podczas wystąpienia w Rio de Janeiro, które odbiło się szerokim echem w środowisku.

Deklaracja ta miała wagę właśnie ze względu na jego pozycję. Spirytyzm w Brazylii lat osiemdziesiątych był ruchem rozproszonym i podejrzliwie traktowanym przez Kościół oraz część elit. Gdy znany lekarz i polityk, były przewodniczący rady miejskiej stolicy, ogłosił się spirytystą, nadał ruchowi prestiż społeczny i pokazał, że nie jest on sprawą marginesu czy łatwowiernych. Bezerra stał się wkrótce najbardziej rozpoznawalnym głosem nowej wiary w kraju.

Jego aktywność pisarska obejmowała publicystykę, powieści i rozprawy. Przez lata publikował na łamach prasy, między innymi w dzienniku „O Paiz”, cykl artykułów objaśniających doktrynę spirytystyczną szerokiej publiczności, podpisywanych pseudonimem Max. Pisał także utwory narracyjne, w których historie ludzkich losów służyły do ilustrowania prawa przyczyny i skutku, reinkarnacji oraz moralnej odpowiedzialności. Jego książka o szaleństwie, w której przedstawiał niektóre choroby psychiczne jako skutek oddziaływania duchów, stała się później punktem odniesienia dla spirytystycznej psychiatrii w Brazylii.

Federacja z 1884 roku

Brazylijska Federacja Spirytystyczna, Federação Espírita Brasileira, powstała 2 stycznia 1884 roku w Rio de Janeiro z inicjatywy Augusta Eliasa da Silvy, fotografa i wydawcy pisma „Reformador”, założonego rok wcześniej. Celem nowej organizacji było zjednoczenie rozproszonych grup, ujednolicenie nauczania i reprezentowanie ruchu wobec władz i opinii publicznej. Zadanie to okazało się trudne, ponieważ brazylijski spirytyzm był od początku podzielony na nurty, które różnie rozumiały naturę doktryny.

Najważniejszy podział przebiegał między tak zwanymi „naukowcami” a „mistykami”. Pierwsi kładli nacisk na badanie zjawisk, na filozofię i na zgodność spirytyzmu z nauką, drudzy podkreślali jego wymiar religijny, ewangeliczny i dobroczynny. Spory dotyczyły też interpretacji Ewangelii, w tym poglądów francuskiego adwokata Jean-Baptiste'a Roustainga, który w wieloczęściowym komentarzu do Ewangelii, opublikowanym w 1866 roku, przedstawił między innymi tezę o fluidycznym, a nie cielesnym, ciele Chrystusa. Kardec odnosił się do tej koncepcji krytycznie, lecz w Brazylii znalazła ona wpływowych zwolenników, wśród nich samego Bezerrę.

Bezerra objął przewodnictwo Federacji po raz pierwszy w 1889 roku, a następnie ponownie w 1895 roku, gdy organizacja przeżywała kryzys wewnętrzny i groził jej rozpad. Kierował nią aż do śmierci w kwietniu 1900 roku. Jego drugiej kadencji przypisuje się konsolidację Federacji wokół programu religijnego, w którym studium Ewangelii i praca charytatywna miały pierwszeństwo przed eksperymentami. Wybór ten nie zadowolił wszystkich, ale nadał brazylijskiemu kardecyzmowi kierunek, który zachował przez następne stulecie.

Religia dobroczynności

Formuła, którą Kardec umieścił w swoich pismach jako dewizę, „poza dobroczynnością nie ma zbawienia”, w Brazylii stała się programem działania. Bezerra rozumiał spirytyzm przede wszystkim jako praktykę miłości bliźniego, wyrażającą się w pomocy materialnej, opiece nad chorymi i edukacji moralnej. Za jego przewodnictwa Federacja rozwinęła stałą działalność pomocową dla ubogich, obejmującą rozdawnictwo żywności i odzieży oraz bezpłatne porady medyczne.

Ten nacisk na dobroczynność odpowiadał realiom społecznym Brazylii końca XIX wieku. Zniesienie niewolnictwa w 1888 roku nie zostało połączone z żadnym programem pomocy dla wyzwolonych, a rosnące miasta przyciągały masy ludności bez zabezpieczenia i dostępu do lekarzy. Państwo, zwłaszcza po proklamowaniu republiki w 1889 roku, nie dysponowało rozwiniętą siecią opieki. Kościół katolicki prowadził własne instytucje, lecz spirytystyczne centra oferowały pomoc w formie mniej zinstytucjonalizowanej i często bliższej ludziom, którzy szukali zarówno chleba, jak i sensu cierpienia.

W ujęciu Bezerry dobroczynność była też środkiem duchowego postępu samego ofiarodawcy. Kto pomaga, ten spłaca długi zaciągnięte w poprzednich wcieleniach i zbliża się do doskonałości, ku której zmierza każdy duch. Ta teologia łączyła etykę chrześcijańską z kardecystowską nauką o ewolucji dusz i nadawała codziennej pracy charytatywnej wymiar metafizyczny.

Homeopatia, recepty i obsesja

Szczególną cechą brazylijskiego spirytyzmu, którą Bezerra współkształtował, był jego związek z homeopatią. Metoda Samuela Hahnemanna dotarła do Brazylii w latach czterdziestych XIX wieku i zyskała tam liczne grono zwolenników, zwłaszcza wśród lekarzy krytycznych wobec ówczesnej medycyny akademickiej. Bezerra był homeopatą, a w centrach spirytystycznych rozwinęła się praktyka tak zwanych recept mediumicznych: medium w transie wskazywało lek homeopatyczny dla chorego, którego dolegliwości przedstawiano w kręgu. Leki rozdawano bezpłatnie.

Połączenie to miało swoją logikę wewnętrzną. Homeopatia, posługująca się dawkami tak rozcieńczonymi, że w roztworze nie pozostawała w praktyce substancja wyjściowa, odwoływała się do pojęcia siły życiowej i działania niematerialnego. Spirytyzm mówił o fluidach, perispiricie i oddziaływaniu duchów na ciało. Obie doktryny dzieliły przekonanie, że zdrowie zależy od czynników subtelniejszych niż chemia i anatomia, i obie stawiały się w opozycji do medycyny oficjalnej, choć z niej czerpały.

Praktyka ta wprowadzała spirytystów w konflikt z prawem. Republikański kodeks karny z 1890 roku zawierał przepisy przeciw nielegalnemu wykonywaniu medycyny, przeciw curandeirismo oraz przeciw uprawianiu spirytyzmu i magii w celu wprowadzania w błąd lub leczenia. Federacja, broniąc swoich centrów przed oskarżeniami, podkreślała bezpłatny charakter pomocy i religijny sens działalności, starając się oddzielić kardecyzm od praktyk, które władze i lekarze uznawali za szarlatanerię. Granica ta pozostawała jednak płynna i przedmiotem sporów przez kolejne dziesięciolecia.

Z myślą medyczną Bezerry wiąże się pojęcie, które w brazylijskim spirytyzmie zyskało znaczenie wykraczające daleko poza ramy teorii. Kardec opisywał zjawisko obsession, czyli uporczywego wpływu niższego ducha na człowieka, i rozróżniał jego stopnie, od zwykłego natręctwa myśli po stan, w którym osoba zdaje się utracić panowanie nad sobą. Bezerra przeniósł to pojęcie na grunt praktyki lekarskiej i zaproponował, by część przypadków uznawanych przez psychiatrię za obłęd rozumieć jako obsesję duchową, wymagającą nie tylko leczenia ciała, lecz także pracy nad duchem prześladującym i nad samym chorym.

Teza ta była dla współczesnych lekarzy akademickich nie do przyjęcia, a dzisiejszy czytelnik słusznie zachowa wobec niej dystans. Historycznie jednak miała ona duże konsekwencje. W XX wieku brazylijscy spirytyści założyli wiele szpitali i sanatoriów psychiatrycznych, w których opiece medycznej towarzyszyły modlitwy, przekazywanie fluidów przez nałożenie rąk i sesje mające uwolnić pacjentów od wpływu duchów. Instytucje te zatrudniały lekarzy z dyplomami i działały w ramach prawa, a zarazem kontynuowały myśl, której jednym z pierwszych rzeczników w kraju był Bezerra.

W tym połączeniu widać charakterystyczny rys jego postawy. Nie odrzucał nauki medycznej, której był wykształconym przedstawicielem, ale uważał ją za niepełną. Ciało i dusza tworzyły w jego ujęciu jedność, a choroba mogła mieć przyczynę w każdej z tych sfer albo w obu naraz.

Pamięć i kult

Bezerra de Menezes zmarł 11 kwietnia 1900 roku w Rio de Janeiro w ubóstwie, co dla współwyznawców stało się dowodem jego świętości. Według rozpowszechnionych relacji przyjaciele musieli zbierać pieniądze na utrzymanie rodziny. Jego śmierć nie zakończyła jednak jego obecności w ruchu. W tradycji brazylijskiego spirytyzmu Bezerra uchodzi za jednego z najważniejszych duchów przewodników, przypisuje mu się liczne komunikaty przekazywane przez media, a jego wizerunek zdobi ściany centrów spirytystycznych w całym kraju.

Przydomek „brazylijskiego Kardeka” oddaje jego rolę tylko częściowo. Kardec był kodyfikatorem, który porządkował doktrynę i nadawał jej formę filozoficzną. Bezerra był raczej apostołem praktyki, który przełożył tę doktrynę na język brazylijskiej religijności, z jej kultem świętych, wrażliwością na cierpienie ubogich i zaufaniem do ludowej medycyny. Pod jego wpływem brazylijski kardecyzm stał się czymś innym niż jego francuski pierwowzór: mniej intelektualnym, bardziej ewangelicznym, mocniej osadzonym w codziennej trosce o ciało i duszę bliźniego.

Ta przemiana wyjaśnia, dlaczego Brazylia, a nie Francja, stała się w XX wieku głównym ośrodkiem spirytyzmu kardecystowskiego na świecie. Doktryna, która w Paryżu pozostała sprawą salonów i czasopism, w Rio de Janeiro zakorzeniła się w instytucjach pomocy i w pamięci o lekarzu, który leczył za darmo. Bezerra de Menezes nie był teoretykiem na miarę swojego mistrza, lecz to jego styl religijności okazał się w Brazylii trwalszy niż jakakolwiek teoria.