Paul Foster Case i szkoła Builders of the Adytum

Muzyk z Fairport i pytanie o karty

Paul Foster Case urodził się w 1884 roku w Fairport w stanie Nowy Jork. Jego ojciec prowadził miejscową bibliotekę, matka uczyła go od najmłodszych lat, a sam chłopiec wcześnie okazał talent muzyczny: jako nastolatek grał na organach w kościele, a później przez lata zarabiał jako muzyk i dyrygent w zespołach teatralnych i orkiestrach. Muzyka nie była dla niego epizodem przed właściwą karierą okultysty. Pozostała strukturą jego myślenia, a powiązanie tonów z barwami i literami alfabetu hebrajskiego stało się jednym z najbardziej charakterystycznych rysów jego systemu.

Zgodnie z często powtarzaną relacją, zainteresowanie tarotem zrodziło się z rozmowy z architektem i teozofem Claude'em Bragdonem, który zapytał młodego muzyka o pochodzenie kart do gry. Szczegóły tej anegdoty pochodzą z kręgu samego Case'a i trudno je zweryfikować, lecz jej sens jest czytelny: droga do tarota prowadziła przez pytanie historyczne, które szybko przemieniło się w pytanie o ukrytą wiedzę. W drugiej dekadzie XX wieku Case pisał już o tarocie w amerykańskich czasopismach okultystycznych, a w 1920 roku wydał An Introduction to the Study of the Tarot, niewielką książkę, w której wyłożył zasady swojej interpretacji.

W świątyni Alpha et Omega

Istotnym etapem była przynależność do Thoth-Hermes Temple w Nowym Jorku, należącej do Alpha et Omega, czyli tej gałęzi rozbitego Hermetycznego Zakonu Złotego Brzasku, którą kierowali Samuel Liddell MacGregor Mathers, a po jego śmierci w 1918 roku – Moina Mathers. Case szybko awansował w hierarchii i objął funkcję jednego z przywódców nowojorskiej świątyni. Tam poznał w całości złotobrzaskowy system korespondencji: przypisanie dwudziestu dwóch arkanów wielkich dwudziestu dwóm literom hebrajskim i ścieżkom Drzewa Życia, z Szaleńcem jako Alefem i z przestawieniem Siły i Sprawiedliwości na pozycje ósmą i jedenastą.

Około 1921 roku doszło do konfliktu z Moiną Mathers. Źródła różnią się co do szczegółów, ale wśród przyczyn wymienia się zarówno spór o kompetencje, jak i treść nauk dotyczących energii seksualnej w praktyce duchowej, które Case podejmował w sposób niezgodny z oczekiwaniami kierownictwa zakonu. Skończyło się jego odejściem. Ważniejsze od personalnych przyczyn jest to, co z tego rozłamu wynikło: Case postanowił stworzyć własną organizację, w której przekazywałby istotę nauk zakonnych bez systemu ceremonialnych stopni, przysiąg i struktur świątynnych, w jakich je otrzymał.

Szkoła Odwiecznej Mądrości i wewnętrzne sanktuarium

W 1922 roku Case założył w Nowym Jorku School of Ageless Wisdom, która z czasem przyjęła nazwę Builders of the Adytum, w skrócie BOTA. Greckie adyton oznaczało w świątyniach najświętszą, niedostępną część, w której przechowywano wyobrażenie bóstwa lub z której przemawiała wyrocznia. Nazwa zakłada więc obraz ucznia jako budowniczego: wewnętrzne sanktuarium nie jest dane z góry, trzeba je wznieść w sobie przez systematyczną pracę. Na początku lat trzydziestych Case przeniósł działalność do Los Angeles, gdzie powstała siedziba organizacji i gdzie BOTA działa do dziś.

Forma nauczania była nowatorska. Zamiast gromadzić adeptów w loży i prowadzić ich przez rytuały inicjacyjne, BOTA rozsyłała lekcje pocztą. Kursy takie jak Tarot Fundamentals, Tarot Interpretation czy Seven Steps in Practical Occultism składały się z tygodniowych zeszytów, zawierających wykład, ćwiczenia i zalecenia medytacyjne. Uczeń pracował samotnie, w domu, w rytmie codziennej praktyki, a z czasem mógł dołączyć do lokalnej grupy studyjnej. Taki model był odpowiedzią na warunki amerykańskiego społeczeństwa międzywojennego: rozproszonego geograficznie, przyzwyczajonego do kursów korespondencyjnych w każdej dziedzinie od księgowości po rysunek, a zarazem złaknionego duchowych dróg poza kościołami.

Case nie ukrywał, że jego program wywodzi się z tradycji zachodniego wtajemniczenia, łączącej kabałę, hermetyzm, alchemię i rozenkreucjanizm. W wydanej pośmiertnie w 1985 roku książce The True and Invisible Rosicrucian Order komentował manifesty różokrzyżowe z początku XVII wieku i opisywał zakon jako wspólnotę duchową, a nie organizację o określonym adresie. BOTA przedstawiała się jako jedno z zewnętrznych narzędzi tej niewidzialnej wspólnoty. Takie twierdzenie należy do autoprezentacji szkoły; historyk może je odnotować, ale nie ma sposobu, by je sprawdzić.

Talia do pokolorowania

Najbardziej znanym elementem dziedzictwa Case'a jest talia BOTA. Rysunki wykonała pod jego kierunkiem artystka Jessie Burns Parke, a karty opublikowano na początku lat trzydziestych. Wzorowane były w dużej mierze na talii Waite'a i Smith, lecz z poprawkami zgodnymi z interpretacją Case'a: inaczej rozmieszczonymi symbolami, hebrajskimi literami na kartach i drobnymi zmianami w atrybutach. Najważniejsza różnica polegała jednak na tym, że karty arkanów wielkich rozprowadzano w wersji czarno-białej. Uczeń miał je samodzielnie pokolorować według szczegółowych instrukcji zawartych w lekcjach.

Za tym rozwiązaniem stała przemyślana teoria. Case uważał, że obraz, który się powoli wypełnia barwą, zapisuje się w podświadomości głębiej niż obraz oglądany biernie. Malowanie stawało się formą medytacji: wymaga uwagi, cierpliwości, powtórzenia, a każda barwa odpowiadała określonej literze, planecie lub znakowi zodiaku. Do kolorów dołączone były tony muzyczne. Mag łączył się z żółcią i dźwiękiem E, Kapłanka z błękitem i dźwiękiem gis, Cesarzowa z zielenią i fis – tak przynajmniej wyglądały zestawienia podawane w materiałach szkoły. Uczeń mógł zatem patrzeć na kartę, myśleć o jej literze i nucić odpowiadający jej ton, angażując w ćwiczenie kilka zmysłów jednocześnie.

Ćwiczenie to miało jeszcze jeden, mniej oczywisty wymiar. Kolorowanie nie pozwalało pominąć żadnego detalu: kamień u stóp postaci, fałd szaty czy kwiat w tle trzeba było zauważyć, zanim nadało się im barwę. W ten sposób uczeń zapamiętywał ikonografię karty nie z opisu, lecz z pracy ręki, a każdy szczegół stawał się dla niego punktem uwagi. Case uważał, że wiedza zdobyta w ten sposób jest trwalsza od wyuczonej z podręcznika, ponieważ łączy się z doświadczeniem, a nie tylko z pamięcią słów.

Karty nie służyły w tym systemie przede wszystkim do wróżenia, choć kursy obejmowały także metody rozkładów. Ich podstawową funkcją było kształtowanie świadomości. Case pisał, że każdy z dwudziestu dwóch kluczy, jak nazywał arkana, przedstawia pewną zasadę działającą w człowieku i kosmosie, a codzienne kilkuminutowe wpatrywanie się w kartę pozwala tę zasadę obudzić. Tarot był dla niego alfabetem obrazów, którym można przemawiać do podświadomości, gdyż ta – jak twierdził – odpowiada na sugestię wizualną szybciej niż na argument.

Księga Żetonów i wzór na tablicy

Obok tarota Case przekazywał praktyki, które z niego wynikały. W The Book of Tokens, wydanej w 1934 roku, zebrał dwadzieścia dwie medytacje nad literami alfabetu hebrajskiego, napisane w formie poetyckiej, w pierwszej osobie, jak gdyby mówiła sama boska rzeczywistość. Case twierdził, że tekst powstał pod natchnieniem jednego z mistrzów, których obecność zakładała teozoficzna i rozenkreucka tradycja jego czasów. Niezależnie od tej deklaracji książka stanowi jeden z najbardziej literackich przykładów amerykańskiej kabały hermetycznej.

Inną praktyką była tak zwana Pattern on the Trestleboard, czyli dziesięć zdań przyporządkowanych dziesięciu sefirot, zaczynających się od afirmacji o obecności wszelkiej mocy tu i teraz. Uczniowie mieli wypowiadać je codziennie, budując w sobie strukturę Drzewa Życia nie jako schemat teoretyczny, lecz jako sposób patrzenia na własne myśli i działania. Nazwa nawiązywała do wolnomularskiej tablicy, na której mistrz kreśli plan budowy – i znów wracał obraz ucznia jako budowniczego świątyni.

Ukoronowaniem pisarskiego dorobku Case'a była książka The Tarot: A Key to the Wisdom of the Ages z 1947 roku, systematyczny wykład dwudziestu dwóch kluczy, łączący ich ikonografię, korespondencje kabalistyczne i znaczenie psychologiczne. To ona, bardziej niż lekcje szkolne dostępne jedynie członkom, uczyniła z Case'a autorytet dla szerokiego grona czytelników tarota w drugiej połowie XX wieku.

Spuścizna szkoły korespondencyjnej

Case zmarł w 1954 roku w Meksyku, w czasie podróży. Kierownictwo BOTA przejęła Ann Davies, jego bliska współpracowniczka, która kontynuowała i rozwijała nauczanie, głównie przez wykłady i kolejne kursy. Organizacja rozprzestrzeniła się poza Stany Zjednoczone, zachowując podstawowy model: lekcje pocztą, praca samodzielna, grupy lokalne dla zaawansowanych.

Znaczenie Case'a dla historii tarota polega na tym, że przełożył język zamkniętego zakonu na pedagogikę dostępną dla każdego, kto zechce się zapisać. W Golden Dawn tarot był jedną z wielu warstw wiedzy przekazywanej stopniowo, w ramach rytuałów i przysiąg tajemnicy. U Case'a stał się centrum programu, a jego zrozumienie – owocem nie ceremonii, lecz własnoręcznej pracy pędzlem, oddechu i powtarzanego zdania. Ten zwrot ku praktyce indywidualnej zapowiadał rozwój późniejszego, dwudziestowiecznego ezoteryzmu, w którym doświadczenie ucznia staje się ważniejsze niż przynależność do instytucji.

Wpływ ten widać również w słownictwie. Nazywanie arkanów kluczami, nacisk na medytację nad pojedynczą kartą zamiast na mechaniczne zapamiętywanie znaczeń oraz traktowanie talii jako narzędzia samowychowania przeszły z jego książek do wielu późniejszych podręczników, często już bez wskazania źródła. Case był w tym sensie jednym z architektów popularnego tarota medytacyjnego, choć sam pozostał wierny surowszej, kabalistycznej koncepcji pracy, wymagającej lat systematycznego wysiłku.

Pozostaje oczywiście pytanie o relację jego systemu do historii kart. Case, podobnie jak inni autorzy wywodzący się z Golden Dawn, przyjmował, że kabalistyczne znaczenie tarota stanowi jego zasadniczą prawdę, choć historycy wykazali, że połączenie kart z literami hebrajskimi pochodzi dopiero z XIX wieku. Jego system nie jest więc odkryciem dawnego sekretu, lecz spójną, starannie przemyślaną konstrukcją nowoczesnej myśli ezoterycznej. Jako taki zasługuje na poważne opisanie: mało który twórca tego nurtu potrafił z równą konsekwencją zamienić symboliczną teorię w codzienną dyscyplinę.