Tzaddi nie jest Gwiazdą – Crowley i przestawienie atutów

Wers z pierwszego rozdziału

Liber AL vel Legis, znana też jako Księga Prawa, składa się z trzech krótkich rozdziałów, które według relacji Crowleya zostały mu podyktowane w Kairze w kwietniu 1904 roku przez istotę nazwaną Aiwass. Dla Crowleya i jego następców tekst ten stał się świętą księgą nowej epoki, w której nie wolno zmienić ani jednej litery. W pierwszym rozdziale, w wersie pięćdziesiątym siódmym, pojawia się zdanie, które w przekładzie brzmi mniej więcej tak: wszystkie te stare litery mojej księgi są właściwe, lecz Cade nie jest Gwiazdą; i to także jest tajemnicą, którą mój prorok objawi mądrym.

Zdanie jest zagadkowe, ale jego adresat był oczywisty. „Stare litery mojej księgi” to w tym kontekście dwadzieścia dwie litery alfabetu hebrajskiego przypisane dwudziestu dwóm atutom tarota, a więc system, którego Crowley nauczył się w Hermetycznym Zakonie Złotego Brzasku. W tym systemie Gwiazda, atut siedemnasty, otrzymała literę Cade i znak Wodnika. Tekst objawiony stwierdzał zatem, że cała tablica odpowiedniości jest poprawna z jednym wyjątkiem, który dotyczy właśnie tej karty.

Taki wers stawiał Crowleya w trudnym położeniu. Z jednej strony przyjął Liber AL jako przekaz o najwyższym autorytecie. Z drugiej strony był wychowankiem systemu, w którym przypisania kart do liter wydawały się starannie uzasadnione strukturą Drzewa Życia i porządkiem zodiaku. Jeśli Cade nie jest Gwiazdą, to czym jest i jaka litera należy do Gwiazdy? Wers nie dawał odpowiedzi, a jedynie zapowiadał, że prorok ją objawi.

Lata zagadki

Crowley przez wiele lat nie potrafił jednoznacznie rozwiązać tej trudności. W jego pismach z pierwszych dekad XX wieku pojawiają się różne próby interpretacji wersu, a sam wers pozostaje oznaczony jako tajemnica. To charakterystyczne dla jego stosunku do Liber AL: tekst nie był dla niego od razu zrozumiały, lecz wymagał długiego namysłu, a niekiedy całych lat, zanim któryś fragment wydał mu się jasny. Podobnie jak inni komentatorzy świętych pism, traktował niejasność jako zaproszenie do pracy, a nie jako błąd przekazu.

Ostateczne rozstrzygnięcie Crowley przedstawił w The Book of Thoth, wydanej w 1944 roku jako wykład do talii przygotowanej we współpracy z Lady Friedą Harris. Jego rozwiązanie polegało na zamianie liter dwóch atutów: Gwiazda, atut siedemnasty, otrzymała literę He, a Cesarz, atut czwarty, literę Cade. Zmiana dotyczyła wyłącznie przypisań, a nie numerów kart. Gwiazda pozostała siedemnastą, Cesarz czwartym, a każda z kart zachowała też swój znak zodiaku: Cesarz Barana, Gwiazda Wodnika. Zamieniły się tylko litery, co oznaczało, że w nowym układzie Cade łączy się z Baranem, a He z Wodnikiem, odwrotnie niż w systemie Złotego Brzasku.

Rozwiązanie zostało ogłoszone jako odkrycie, a nie jako wybór. Crowley przedstawiał je tak, jakby długo ukryta struktura w końcu się ujawniła i wers, wcześniej niezrozumiały, okazał się precyzyjnym wskazaniem. Z punktu widzenia historyka jest to typowy przykład, jak w nowożytnym okultyzmie autorytet objawienia współdziała z rozumowaniem systemowym. Tekst daje impuls, ale odpowiedź trzeba uzasadnić w języku istniejącej teorii.

Podwójna pętla zodiaku

Aby zrozumieć, dlaczego właśnie ta zamiana wydała się Crowleyowi trafna, trzeba przypomnieć, jak w Złotym Brzasku przypisywano znaki zodiaku do atutów. Dwanaście liter prostych odpowiada dwunastu znakom, a karty, którym przypadają te litery, tworzą sekwencję od Cesarza z Baranem, przez Papieża z Bykiem, Kochanków z Bliźniętami i dalej. W tej sekwencji, już w systemie Złotego Brzasku, dokonano jednej zamiany: Moc i Sprawiedliwość wymieniły się numerami, tak że Moc z Lwem stała się ósmą kartą, a Sprawiedliwość z Wagą jedenastą. Bez tej zamiany porządek znaków nie zgadzał się z porządkiem kart.

Crowley zauważył, że zamiana Gwiazdy i Cesarza tworzy symetryczny odpowiednik tamtej wcześniejszej korekty. Jeśli wyobrazić sobie zodiak jako pierścień, to zamiana Lwa i Wagi skręca go w jednym miejscu, tworząc pętlę. Zamiana liter przy Baranie i Wodniku, czyli przy Cesarzu i Gwieździe, skręca go w miejscu przeciwnym, tworząc drugą pętlę. W ten sposób zodiak przybiera postać podwójnej pętli, podobnej do cyfry osiem lub do leżącego znaku nieskończoności. The Book of Thoth zawiera rysunek tej figury, przedstawiający dwie przeciwstawne zamiany jako równowagę sił.

Dla Crowleya figura ta była dowodem, że objawienie nie burzy systemu, lecz go dopełnia. Pierwsza zamiana, odziedziczona po Złotym Brzasku, była według niego połową prawdy, a dopiero druga, wskazana przez Liber AL, przywracała symetrię. W języku jego interpretacji układ zodiaku przestaje być prostym kręgiem i staje się figurą dynamiczną, w której dwa skręty równoważą się nawzajem. Zarazem wpisał w samą strukturę kart przekonanie, że nowa epoka koryguje dawną wiedzę, nie odrzucając jej.

W swojej talii Crowley nadał też nowe nazwy kartom z pierwszej zamiany. Moc stała się Lust, Żądzą lub Rozkoszą, a Sprawiedliwość Adjustment, Wyrównaniem. Zmiany nazw miały wyrażać sens, jaki przypisywał tym kartom w świetle swojej doktryny. Gwiazda i Cesarz zachowały natomiast tradycyjne nazwy, a zmiana dotyczyła wyłącznie ich miejsca w systemie odpowiedniości.

Gwiazda i Cesarz na kartach Harris

Lady Frieda Harris malowała karty do talii Thota w latach 1938–1943, w stałej korespondencji z Crowleyem, który drobiazgowo omawiał każdy szczegół. Obie karty dotknięte zamianą noszą ślady nowej interpretacji. Cesarz, teraz związany z literą Cade, przedstawia koronowaną postać w czerwieni, której ramiona i głowa tworzą trójkąt, a skrzyżowane nogi krzyż, co składa się na alchemiczny znak siarki. Przy postaci pojawiają się głowy baranów, przypominające o Baranie, znaku, który w systemie Crowleya pozostał przy tej karcie mimo zmiany litery.

Crowley dostrzegał w tym obrazie władzę stwórczą i ojcowską, energię ognia, który pierwszy wybucha wiosną, gdy słońce wchodzi w znak Barana. Nowa litera nie miała zmieniać tego sensu, lecz go pogłębiać. Kształt litery Cade tradycyjnie porównuje się do haczyka, a jej nazwę zestawia się ze słowem cadyk, oznaczającym sprawiedliwego. Obie asocjacje dają się pogodzić z obrazem władcy, który chwyta, sądzi i ustanawia porządek, zamiast tylko przyjmować go z rąk innych.

Gwiazda, teraz związana z literą He, ukazuje nagą postać kobiecą wylewającą wodę z dwóch naczyń, na tle rozległego nieba z dużą siedmioramienną gwiazdą. Crowley utożsamiał tę postać z Nuit, bogini nieskończonej przestrzeni z pierwszego rozdziału Liber AL, a więc z tym samym rozdziałem, w którym pojawia się wers o Cade. Dla niego związek był głęboki: karta objawiona w jego świętej księdze otrzymywała literę He, którą w kabalistycznej spekulacji wiązano z oknem i z tchnieniem, a także z żeńskim pierwiastkiem w czterech literach imienia Bożego.

Obrazy Harris nie są więc ilustracjami tradycyjnych kart z dodaną nową literą. Każdy element kompozycji był dobrany tak, by wyrażał sens nadany karcie przez nowy system. Talia została wydana drukiem dopiero w 1969 roku, długo po śmierci obojga twórców, i dopiero wtedy szersze grono czytelników mogło zobaczyć, jak zamiana przypisań przełożyła się na obraz.

Sama The Book of Thoth ukazała się w 1944 roku w niewielkim, numerowanym nakładzie, a jej czytelnicy nie mieli w rękach drukowanej talii, którą mogliby porównywać z tekstem. Dla pierwszych czytelników rozważania o podwójnej pętli i o nowej literze Gwiazdy były więc w dużej mierze tekstem bez pełnego obrazu. Dopiero kolorowe wydanie talii pozwoliło połączyć teorię z ikonografią i zobaczyć, że zamiana dotyczy nie tylko tabel, ale też tego, jak karta mówi do oka.

Objawienie wobec tradycji

Historia tej jednej zamiany jest pouczająca dla każdego, kto bada nowożytny tarot okultystyczny. Pokazuje, że systemy odpowiedniości, które w popularnych książkach przedstawia się jako starożytne i niezmienne, były w rzeczywistości przedmiotem ciągłych korekt, sporów i reinterpretacji. Złoty Brzask zmienił przypisania przejęte z Francji, Crowley zmienił przypisania przejęte ze Złotego Brzasku, a następcy Crowleya przyjęli jego wersję jako obowiązującą lub ją odrzucili. Każdy z tych kroków był uzasadniany innym autorytetem: tradycją ukrytą, strukturą kosmologiczną albo objawieniem.

W przypadku Crowleya autorytetem rozstrzygającym było objawienie. Nie twierdził, że odkrył nowe dokumenty historyczne, lecz że tekst przyjęty jako przekaz istoty wyższej wskazał błąd w odziedziczonym systemie. To podejście różniło się od metody Złotego Brzasku, który swój układ opierał na rękopisach i na zasadach kabalistycznej spójności. U Crowleya głos z zewnątrz był ważniejszy niż wszelkie argumenty strukturalne, choć zarazem starał się je w pełni wykorzystać, aby wykazać, że objawienie i rozum mówią to samo.

Zamiana Gwiazdy i Cesarza nie przyjęła się poza kręgami thelemickimi. Większość autorów piszących o tarocie w tradycji anglojęzycznej, w tym tych, którzy wywodzą się ze Złotego Brzasku, zachowała pierwotne przypisanie Cade do Gwiazdy. Mimo to rozwiązanie Crowleya pozostaje ważnym świadectwem, jak w XX wieku tarot mógł być kształtowany przez doświadczenie religijne jednej osoby i jej przekonanie o otrzymaniu nowego prawa.

Ostatecznie wers o Cade jest przykładem, jak jedno zdanie może uruchomić całą rekonstrukcję systemu symbolicznego. Nie trzeba podzielać wiary Crowleya w Aiwassa, aby docenić konsekwencję, z jaką wpisał objawienie w strukturę kart. Podwójna pętla zodiaku, nowe obrazy Harris i komentarz w The Book of Thoth tworzą razem spójną odpowiedź na pytanie, które sam sobie zadał w 1904 roku, a na które odpowiadał przez blisko czterdzieści lat.