Al-Kindi i De radiis – teoria promieni jako fizyka magii
Traktat De radiis, zachowany tylko po łacinie i przypisywany al-Kindiemu, wyjaśnia działanie słów, obrazów, figur i ofiar jako przepływ promieni, którymi każda rzecz oddziałuje na każdą inną, i w ten sposób daje średniowiecznej magii spójną, naturalistyczną teorię przyczynowości.
Filozof Arabów i tekst bez oryginału
Abu Jusuf Jakub ibn Ishak al-Kindi, zmarły około 870 roku uczony z Kufy i Bagdadu, nazywany już przez współczesnych „filozofem Arabów”, należał do pokolenia, które w czasach Abbasydów przyswajało islamowi grecką naukę. Pisał o metafizyce, optyce, muzyce, medycynie, astrologii i matematyce; w kręgu tłumaczy związanym z jego osobą powstały arabskie wersje fragmentów Arystotelesa i Plotyna. Łacińskie średniowiecze znało go pod imieniem Alkindus jako autora kilku krótkich traktatów, wśród których jeden zajął miejsce zupełnie wyjątkowe: De radiis, w niektórych rękopisach zatytułowany Theorica artium magicarum, czyli „Teoria sztuk magicznych”.
Z tym tekstem wiąże się zasadnicza trudność. Arabski oryginał nie jest znany, a zachowane świadectwa pochodzą wyłącznie z łacińskiej tradycji rękopiśmiennej, której najstarsze ślady sięgają XIII wieku. Krytyczne wydanie przygotowały Marie-Thérèse d’Alverny i Françoise Hudry, publikując je w 1974 roku w „Archives d’histoire doctrinale et littéraire du Moyen Âge”. Większość badaczy przyjmuje, że traktat wyrasta ze środowiska al-Kindiego i z jego rzeczywistych zainteresowań optyką i astrologią, lecz autorstwo nie jest bezsporne i bywa określane ostrożnie jako tradycyjne. Bez względu na rozstrzygnięcie tej kwestii, dla historii magii liczy się to, jak tekst czytano: jako dzieło uznanego filozofa, który postanowił wyjaśnić, dlaczego rytuał w ogóle może działać.
Świat utkany z promieni
Punktem wyjścia traktatu jest kosmologia. Gwiazdy, za sprawą swoich ruchów i wzajemnych położeń, wysyłają promienie, które kształtują wszystko, co dzieje się w świecie elementów. Tekst idzie jednak dalej niż zwykła astrologia. Nie tylko ciała niebieskie promieniują: każda rzecz istniejąca aktualnie w świecie żywiołów wysyła promienie na wszystkie strony, tak że cały świat jest nimi wypełniony. Kamień, roślina, zwierzę, człowiek i płomień świecy są zarazem źródłami i odbiorcami działań, a różnorodność skutków wynika z różnorodności tych, którzy promienie wysyłają, i tych, którzy je przyjmują.
Z tego założenia wynika obraz uderzająco systemowy. Skoro wszystko oddziałuje na wszystko, stan każdej rzeczy w danej chwili jest wypadkową niezliczonych wpływów, a teoretycznie ktoś, kto poznałby całą konfigurację niebiańskiej harmonii, mógłby poznać każdą rzecz w świecie – jej przeszłość, teraźniejszość i przyszłość. Autor wyprowadza stąd uzasadnienie wróżbiarstwa: znaki pojawiające się w rzeczach nie są arbitralne, lecz są śladem tej samej sieci przyczyn, która łączy niebo i ziemię. Człowiek nie poznaje tej sieci w pełni, a jego wiedza o przyszłości jest zawsze cząstkowa, ale zasada pozostaje ta sama.
W tle widać inny traktat związany z imieniem al-Kindiego, De aspectibus, pracę z optyki rozwijającą teorię promienia wzrokowego w duchu Euklidesa. Promień jest tam linią geometryczną, którą da się opisać i zmierzyć. De radiis przenosi ten model z dziedziny widzenia na dziedzinę wszelkiego działania. Wpływ okazuje się czymś w rodzaju światła: rozchodzi się od źródła, napotyka przeszkody, bywa silniejszy lub słabszy w zależności od kąta i odległości. Na tym polega oryginalność dzieła. Magia przestaje być zbiorem tajemnych przepisów i staje się szczególnym przypadkiem fizyki promieniowania.
Słowa, figury i ofiary jako źródła promieni
Najśmielsze rozdziały traktatu dotyczą tego, co człowiek dodaje do świata własnym działaniem. Człowiek jest według autora mikrokosmosem, małym światem odpowiadającym wielkiemu, i dlatego również on może emitować promienie. Jego wyobraźnia, kiedy wytworzy w sobie obraz rzeczy cielesnej, nabywa rzeczywistego istnienia w duchu i sama zaczyna promieniować na zewnątrz. Pragnienie, intencja i wiara operującego nie są więc psychologicznym dodatkiem, ale warunkiem fizycznym: wzmacniają lub osłabiają promienie, które wysyła.
Słowa wymawiane przez człowieka mają według traktatu podwójną naturę. Są dźwiękiem, czyli ruchem powietrza, który jak każda rzecz cielesna promieniuje, ale są też wyrazem wyobrażenia i woli. Głos wypowiedziany z odpowiednią intencją, w stosownej chwili astrologicznej i z pełnym przekonaniem, łączy w sobie te źródła mocy i może wywołać skutki w materii: ruch, zmianę, uzdrowienie lub szkodę. Autor przyznaje przy tym, że sama formuła bez właściwego stanu duszy i bez zgodności z konstelacją pozostaje bezsilna. Skuteczność nie należy do dźwięku jako takiego, lecz do współdziałania wszystkich warunków.
Podobnie traktowane są figury i znaki kreślone na materiale oraz obrazy wykonywane w określonym czasie. Ich kształt, wyryty lub narysowany, przyjmuje promienie gwiazd i ludzkiej intencji, które w danym momencie na niego padają, i zachowuje zdolność ich dalszego przekazywania. Ofiary, a więc zabicie zwierzęcia lub spalenie substancji, wyjaśnione są analogicznie: zmiana stanu materii powoduje uwolnienie promieni zgodnych z celem obrzędu. Ze współczesnej perspektywy ta część wywodu brzmi jak racjonalizacja praktyk zastanych w tradycji, ale dla średniowiecznego czytelnika jej siła tkwiła w spójności. Nie trzeba było odwoływać się do demonów, aby wyjaśnić, dlaczego obrzęd ma skutek. Wystarczała natura, rozumiana jako powszechna wymiana działań.
Potępienie w szkołach paryskich
Właśnie ta spójność budziła niepokój teologów. Najbardziej znanym świadectwem łacińskiej reakcji są Errores philosophorum, katalog błędów filozofów przypisywany Idziemu Rzymianinowi, augustianinowi i uczniowi Tomasza z Akwinu, powstały najpewniej w latach siedemdziesiątych XIII wieku. Po rozdziałach poświęconych Arystotelesowi, Awerroesowi, Awicennie i Algazelowi autor wylicza błędy Alkindusa. Zarzuca mu przede wszystkim determinizm astralny, który zdaje się uzależniać wszystko, co dzieje się w świecie, od konieczności płynącej z nieba, oraz przypisywanie słowom, figurom i obrazom mocy działania niezależnej od woli Boga.
Zarzut był trafny w tym sensie, że De radiis rzeczywiście buduje świat zamknięty, w którym przyczynowość nie zostawia miejsca na przypadek, a cuda i magia różnią się jedynie stopniem złożoności przyczyn. Dla chrześcijańskiej teologii XIII wieku taki obraz stanowił podwójne zagrożenie. Podważał wolność ludzkiej woli, którą Kościół bronił przeciw astrologicznemu fatalizmowi, i jednocześnie dawał magii filozoficzną legitymację. Paryskie potępienie z 1277 roku, ogłoszone przez biskupa Étienne’a Tempiera, nie wymienia al-Kindiego z imienia, ale kilka z jego artykułów wymierzonych w determinizm gwiazd i w magiczne księgi świadczy o tej samej atmosferze podejrzliwości wobec naturalistycznych wyjaśnień.
Potępienie nie oznaczało zapomnienia. Traktat był kopiowany, czytany i cytowany, często w zestawieniu z tekstami astrologicznymi i optycznymi. Krytyka teologów paradoksalnie potwierdzała jego rangę: z dziełem, które uważano za błahe, nie toczono by sporów w katalogu obok Arystotelesa.
Od Bacona do Ficina
Bodaj najważniejszym czytelnikiem al-Kindiego w XIII wieku był Roger Bacon. Jego teoria „mnożenia się postaci”, rozwinięta w De multiplicatione specierum i w częściach Opus maius, zakłada, że każda rzecz wytwarza podobieństwo samej siebie, które rozchodzi się w ośrodku na wszystkie strony i działa na to, co napotka. Bacon przywoływał Alkindusa wśród swoich autorytetów, a historycy nauki od dawna wskazują na pokrewieństwo między jego modelem a promieniowaniem z De radiis. Franciszkanin oddzielał jednak to, co uznawał za naturalne, od tego, co uważał za magiczne oszustwo, a teorię promieni stosował przede wszystkim do optyki i do astrologicznie pojętej medycyny. Wizja świata, w którym oddziaływania mają charakter geometryczny i mogą być badane, była już jednak wspólna.
W XV wieku idea powróciła w innym klimacie. Marsilio Ficino w trzeciej księdze De vita libri tres, wydanej w 1489 roku i zatytułowanej De vita coelitus comparanda, opisuje sposoby przyciągania niebiańskich wpływów za pomocą muzyki, zapachów, kolorów, pokarmów i obrazów. Pośrednikiem jest tam spiritus mundi, subtelny duch świata, któremu odpowiada duch w człowieku. Badacze, poczynając od D.P. Walkera i jego klasycznej pracy Spiritual and Demonic Magic from Ficino to Campanella z 1958 roku, wskazali, że Ficino wpisał się w nurt naturalistycznego tłumaczenia magii, w którym De radiis zajmował miejsce szczególne. Promień zostaje tu złagodzony i uduchowiony, pojęty raczej jako tchnienie i współbrzmienie niż jako geometryczna linia, ale zasada pozostaje rozpoznawalna: świat jest siecią wzajemnych oddziaływań, a człowiek potrafi świadomie się w niej poruszać.
Ficino, podobnie jak wcześniej Bacon, starał się oddzielić magię naturalną od demonicznej i bronić się przed zarzutami teologów. Ta strategia obronna również pochodzi z ducha De radiis. Jeżeli skuteczność obrzędu wyjaśnia się promieniowaniem natury, nie trzeba zakładać paktu z duchami. Magia naturalna renesansu, rozwijana później przez autorów takich jak Giambattista della Porta, w znacznej mierze przejęła tę logikę, nawet jeśli nie zawsze pamiętała o jej arabskim źródle.
Magia jako nauka o więzi
Ostatecznie De radiis jest świadectwem pewnego sposobu myślenia, który okazał się trwalszy niż jego konkretne twierdzenia. Średniowieczny czytelnik znajdował w nim odpowiedź na pytanie, które teologia stawiała z niepokojem, a praktyka z nadzieją: czym jest więź pomiędzy znakiem a skutkiem. Odpowiedź traktatu brzmiała, że więź ta jest naturalna, powszechna i w zasadzie poznawalna. Człowiek, mikrokosmos wyposażony w wyobraźnię i wolę, nie wykracza poza naturę, kiedy działa słowem czy obrazem, lecz włącza się świadomie w ruch, który i tak przenika wszystkie rzeczy.
Wymiar duchowy tej teorii nie polega na obietnicy władzy, lecz na określonej wizji kosmosu. Świat nie jest tu zbiorem odizolowanych przedmiotów, ale wspólnotą działań, w której nic nie pozostaje bez wpływu na resztę. Odpowiedzialność wewnętrzna – czystość intencji, siła wiary, uwaga skierowana na obraz – ma w tym ujęciu konsekwencje kosmiczne, bo dusza operującego staje się jednym ze źródeł promieniowania. Właśnie dlatego teologowie widzieli w traktacie zagrożenie, a późniejsi hermetycy inspirację.
Historyk idei nie musi rozstrzygać, czy promienie al-Kindiego istnieją. Wystarczy dostrzec, że traktat zaproponował język, w którym magię można było opisywać jak zjawisko natury, i że język ten przetrwał potępienia, przekłady i zmiany epok. Między optyką Bagdadu, scholastyką Paryża i medycejską Florencją rozciąga się jedna nić: przekonanie, że wszystko, co istnieje, promieniuje, i że kto rozumie promienie, rozumie także ukrytą jedność świata.