Heptameron Piotra z Abano i kalendarz przywołań

Lekarz z Padwy i cudzy rękopis

Piotr z Abano (Pietro d’Abano, ok. 1257 – ok. 1316) należał do najgłośniejszych uczonych włoskiego średniowiecza. Studiował najpewniej w Paryżu, przyswoił sobie grecką i arabską literaturę medyczną, a rozgłos przyniósł mu Conciliator differentiarum philosophorum et praecipue medicorum, obszerna próba uzgodnienia sprzecznych stanowisk filozofów i lekarzy w sprawach fizjologii, terapii oraz wpływu ciał niebieskich na zdrowie. Wykładał medycynę w Padwie, pisał o astronomii i astrologii, komentował pisma przypisywane Arystotelesowi. Przekonanie, że gwiazdy działają jako przyczyny pośrednie w świecie podksiężycowym, ściągnęło na niego podejrzenia: był przesłuchiwany przez inkwizycję i zmarł, zanim sprawa dobiegła końca. Późniejsze relacje mówią o spaleniu jego wizerunku, skoro ciała nie można już było osądzić.

Taka biografia niemal prosiła się o legendę. W XV i XVI wieku Piotr stał się w wyobraźni czytelników czarnoksiężnikiem, który miał trzymać duchy zamknięte w krysztale albo odzyskiwać wydane monety dzięki tajemnej sztuce. Pod jego imieniem zaczęły krążyć teksty, z którymi historyczny lekarz zapewne nie miał nic wspólnego. Heptameron seu Elementa magica jest najsłynniejszym z nich. Ani styl, ani tradycja przekazu nie pozwalają uznać go za dzieło autora Conciliatora; nie znamy żadnego świadectwa z epoki, które łączyłoby te dwa nazwiska. Atrybucja działała raczej jak pieczęć jakości. Imię uczonego, który rzeczywiście badał wpływ planet na ciało, sugerowało, że czytelnik obcuje z wiedzą o niebie, a nie z wiejskim zaklinaniem.

Mechanizm ten powtarza się w całej literaturze nekromantycznej późnego średniowiecza. Salomon, Honoriusz, Hermes czy Albert Wielki pełnią w niej funkcję patronów, nie autorów. Imię na karcie tytułowej nie mówi, skąd tekst pochodzi, lecz jak chciano, by go czytano. W przypadku Heptameronu zamiarem było osadzenie obrzędu przywołania w ramie uczonej astrologii, gdzie dzień i godzina mają znaczenie przyczynowe.

Krąg jako zapis jednej chwili

Sam traktat jest krótki i zdumiewająco uporządkowany. Otwiera go nauka o sporządzaniu kręgu, w którym operator ma stanąć podczas wezwania. Krąg nie jest tu ogólnikowym symbolem ochrony, lecz konstrukcją wypełnioną konkretnymi danymi. Wpisuje się w niego imię godziny, w której odbywa się dzieło, imię anioła tej godziny wraz z jego pieczęcią, imię anioła panującego danego dnia i jego pomocników, nazwę bieżącej pory roku, jej aniołów i przywódcę, a wreszcie imiona, jakie w tej porze noszą ziemia, Słońce i Księżyc. Rysunek staje się w ten sposób mapą jednego momentu. Ten sam krąg wykreślony w poniedziałek wiosną i w sobotę zimą różniłby się niemal całą treścią.

Po kręgu przychodzą przepisy dotyczące przygotowań: szat, pentaklu, kadzenia, poświęcenia wody i ognia, modlitw odmawianych przy wkładaniu stroju. Mają one wyraźnie liturgiczny charakter. Egzorcyzm ognia i błogosławieństwo szat korzystają z formuł bliskich kościelnemu rytuałowi, przywołują imiona Boga w postaci łacińskiej, greckiej i hebrajskiej, a operator występuje w nich jak kapłan sprawujący sakramentalia. Tekst wymaga od niego wcześniejszego oczyszczenia, postu, spowiedzi i przyjęcia komunii. Dopiero na tym fundamencie pojawia się właściwe wezwanie duchów powietrza, zaklęcie ponawiane w razie oporu i formuła odesłania, która zamyka obrzęd i przywraca zwykły porządek rzeczy.

Najbardziej charakterystyczne są jednak tablice imion. Każda z dwunastu godzin dnia i dwunastu godzin nocy otrzymuje własną nazwę; pierwsza godzina dnia nazywa się w tej tradycji Yayn, pierwsza godzina nocy – Beron. Każdej porze roku przypisano aniołów, przywódcę i osobne miana ciał niebieskich. Nomenklatura ta nie odpowiada żadnemu znanemu językowi. Należy do świata nomina barbara, imion, których skuteczność miała wynikać właśnie z obcości i oderwania od codziennej mowy.

Siedem dni, siedmiu aniołów

Najobszerniejsza część omawia po kolei siedem dni tygodnia. Dla każdego podano anioła rządzącego i jego pieczęć, planetę, znaki zodiaku, nazwę nieba, w którym anioł przebywa, aniołów pomocniczych, a także króla i ministrów duchów powietrza właściwych temu dniu. Niedzielą włada Michał, poniedziałkiem Gabriel, wtorkiem Samael, środą Rafał, czwartkiem Sachiel, piątkiem Anael, sobotą Kasjel. Przy niedzieli występuje król powietrza zwany Varcan, przy pozostałych dniach jego odpowiednicy. Każdy dzień ma też swoją stronę świata, ku której należy się zwracać, i kadzidło odpowiadające planecie. Opis kończy krótka charakterystyka: czego można oczekiwać od duchów danego dnia, w jakiej postaci się ukazują i jakie dary przynoszą.

Konstrukcja ta łączy kilka warstw dziedzictwa. Najstarszą stanowi tydzień planetarny, którego ślady przetrwały w nazwach dni w językach romańskich i germańskich: dzień Słońca, Księżyca, Marsa, Merkurego, Jowisza, Wenus i Saturna. Druga warstwa to angelologia, wyrosła z żydowskich i chrześcijańskich rozważań nad imionami aniołów, która przyznała archaniołom pieczę nad planetami. Trzecia to arabsko-łacińska magia astralna, znana zwłaszcza z Picatrixa, przekonana, że moc obrazu, kadzidła czy modlitwy zależy od chwili, w której się je przygotowuje. Heptameron nie buduje z tych elementów nowej teorii. Przyjmuje je jako gotowy ład i przekłada na formę użytkową: tabelę, którą otwiera się we właściwym dniu, by odczytać, kogo, skąd i jak wezwać.

Badacze literatury nekromantycznej zwracają uwagę na pokrewieństwo tych zestawień z innymi traktatami, przede wszystkim z tradycją Liber iuratus, Księgi przysięgłej przypisywanej Honoriuszowi z Teb, gdzie również pojawiają się duchy powietrza uporządkowane według dni i planet. Jednej linii zależności nie sposób dziś ustalić. Ostrożniej będzie powiedzieć, że Heptameron jest wyciągiem z szerokiego obiegu późnośredniowiecznych podręczników, zredagowanym tak, by zawierał minimum potrzebne do przeprowadzenia jednego typu operacji.

Charakterystyki duchów poszczególnych dni wiernie odzwierciedlają tradycyjną naturę planet. Duchy niedzieli, dnia słonecznego, mają przynosić złoto i kamienie szlachetne, zjednywać łaskę możnych i podnosić do godności. Duchy wtorku, podległe Marsowi, sprowadzają wojnę, pożogę i śmierć. Duchy piątku, dnia Wenus, godzą wrogów, sprzyjają małżeństwom i rozbudzają miłość, a duchy soboty, rządzonej przez Saturna, sieją niezgodę i nienawiść. Nie ma w tym oryginalności, jest natomiast konsekwencja: tekst nie przypisuje istotom powietrza dowolnych mocy, lecz wyprowadza ich działanie z miejsca, jakie zajmują w porządku nieba. Etyczna niejednoznaczność części tych darów jest oczywista, a kompilator nie próbuje jej usunąć. Interesuje go przede wszystkim zgodność między dniem, planetą i skutkiem.

Czas jako tworzywo obrzędu

To, co współczesnemu czytelnikowi wydaje się drobiazgową biurokracją, jest w istocie najciekawszą myślą tekstu. Godziny planetarne nie są godzinami zegarowymi. Czas od wschodu do zachodu Słońca dzieli się na dwanaście części, a noc na dwanaście kolejnych, przez co latem godziny dzienne są dłuższe od nocnych, zimą zaś krótsze. Pierwsza godzina dnia należy do planety, od której dzień bierze nazwę, a następne idą w porządku chaldejskim: Saturn, Jowisz, Mars, Słońce, Wenus, Merkury, Księżyc. Taki rachunek wymaga obserwacji horyzontu i znajomości kalendarza; nie można go odczytać z mechanicznego zegara wieżowego, który właśnie w XIV wieku zaczynał upowszechniać godziny równe. Magia Heptameronu pozostaje więc przywiązana do czasu naturalnego, odmierzanego ruchem Słońca.

Analogia z liturgią narzuca się sama. Kościół dzielił dobę na godziny kanoniczne, a rok na okresy i święta, w których te same słowa modlitwy nabierały innego sensu. Autor Heptameronu przenosi tę logikę na relację z duchami: nie wystarczy znać właściwą formułę, trzeba ją wypowiedzieć w chwili, która do niej pasuje. Operator nie wymusza obecności istot powietrza samą siłą zaklęcia, lecz dostraja się do konfiguracji nieba, w której dana istota sprawuje władzę. Krąg z imionami godziny, dnia i pory roku jest zatem czymś w rodzaju podpisu złożonego pod aktualnym stanem świata. Kto stoi w jego środku, zgłasza się jako uczestnik określonego momentu kosmicznego, a nie jako przybysz spoza czasu.

Z tej perspektywy widać, dlaczego tekst tak mało mówi o motywach i celach, a tak dużo o terminach. Jego wyobrażenie o rzeczywistości jest hierarchiczne i cykliczne: Bóg rządzi przez aniołów, aniołowie przez planety, planety przez dni i godziny, a duchy powietrza wykonują wyznaczone im zadania tylko w obrębie przydzielonego czasu. Kompetencja maga polega na rozpoznaniu tego rozkładu. Nie ma w tym ani nowożytnej techniki, ani ludowej przesądności w prostym sensie słowa. Jest raczej przekonanie, że czas ma jakość, a nie tylko długość, i że każdy czyn, także rytualny, należy do pewnej chwili tak jak roślina do pory roku.

Druk, przekład i dalsze życie

W obiegu drukowanym Heptameron pojawił się w drugiej połowie XVI wieku, najczęściej w sąsiedztwie apokryficznej Czwartej księgi filozofii okultystycznej, wydanej w Marburgu w 1559 roku pod imieniem Henryka Korneliusza Agryppy. Jan Weyer, dawny uczeń Agryppy, stanowczo zaprzeczał autentyczności tej księgi, co nie przeszkodziło wydawcom dołączać obu tekstów do zbiorowych edycji jego dzieł. Dzięki temu sąsiedztwu podręcznik przypisany Piotrowi z Abano zyskał drugiego, równie fikcyjnego patrona i wszedł do kanonu renesansowej magii uczonej. W 1655 roku Robert Turner ogłosił w Londynie angielski przekład, łącząc go z Czwartą księgą i kilkoma innymi traktatami, a w 1801 roku Francis Barrett wykorzystał obszerne fragmenty w kompilacji The Magus.

Dziewiętnastowieczne odrodzenie okultyzmu przyjęło Heptameron jako klasyczny wzorzec ceremoniału, a jego tablice dni i aniołów trafiły do niezliczonych podręczników, często bez wzmianki o źródle. Arthur Edward Waite omawiał go w swoich przeglądach literatury grimuarów, traktując jako typowy przykład magii kręgu. W tym nowym otoczeniu tekst stracił wiele ze swojego pierwotnego zaplecza: czytelnicy, którzy nie liczyli już godzin nierównych i nie uczestniczyli w liturgii łacińskiej, przejmowali imiona i pieczęcie, lecz nie zawsze rozumieli kosmologię, która nadawała im sens.

Dla historyka idei Heptameron jest cenny właśnie jako świadectwo tej kosmologii. Pokazuje, że w średniowiecznej i renesansowej wyobraźni magicznej pytanie „kiedy?” było równie ważne jak pytanie „jak?”. Kalendarz przywołań nie był dodatkiem do obrzędu, lecz jego szkieletem, a rytuał stawał się aktem synchronizacji człowieka z czasem pojmowanym jako uporządkowane, zamieszkane i świadome. Fałszywe przypisanie dzieła padewskiemu lekarzowi ma w tym świetle pewną ironiczną słuszność: obaj, historyczny Piotr i anonimowy kompilator, wierzyli, że niebo działa na świat przez ściśle określone chwile, choć tylko jeden z nich zapłacił za to przekonanie procesem przed trybunałem wiary.