Stela Metternicha i uzdrawiająca woda Horusa

Kamień z cysterny w Aleksandrii

Stela, którą dziś ogląda się w Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku, ma niespełna metr wysokości i jest wykonana z ciemnego kamienia o gładkiej, starannie opracowanej powierzchni. Według przekazów znaleziono ją w 1828 roku w Aleksandrii podczas prac przy budowie cysterny. Władca Egiptu Muhammad Ali podarował ją austriackiemu kanclerzowi Klemensowi von Metternichowi, który umieścił ją w swoim zamku Königswart w Czechach. Tam przez ponad sto lat była jednym z najbardziej znanych zabytków egipskich w prywatnych rękach, a jej teksty stały się podstawą studiów nad egipskimi zaklęciami przeciw jadowi. Metropolitan Museum nabyło ją w 1950 roku.

Inskrypcja informuje, że pomnik powstał za panowania Nektanebo II, ostatniego rodzimego władcy z XXX dynastii, który rządził w połowie IV wieku p.n.e., zanim Egipt ponownie znalazł się pod panowaniem perskim, a potem macedońskim. Inicjatorem był kapłan, którego imię zapisuje się zwykle jako Esatum lub Nesatum. Z tekstu wynika, że odnowił on zapisy, które znalazł uszkodzone w świętym miejscu, i kazał je wyryć na nowo, aby nie przepadły. Taki gest był w późnym Egipcie wyrazem pobożności: odnowienie starego tekstu przywracało mu skuteczność i zapewniało pamięć fundatorowi.

Stela szybko przyciągnęła uwagę uczonych. W 1877 roku rosyjski egiptolog Władimir Goleniszczew opublikował jej teksty w pracy Die Metternichstele, która przez dziesięciolecia była podstawowym punktem odniesienia. Późniejsi badacze, porównując stelę z innymi zabytkami tego typu, mogli wykazać, że wiele jej zaklęć krążyło w różnych wersjach, często skróconych lub zniekształconych. Stela Metternicha okazała się więc nie wyjątkiem, lecz najpełniejszym zachowanym świadkiem szerokiej tradycji tekstowej.

Już ten rodowód pokazuje, że stela nie była dziełem rzemieślnika produkującego przedmioty na sprzedaż, lecz staranną kompozycją kapłańską. Teksty pokrywają nie tylko przód, ale też boki i tył, a obok nich widnieją dziesiątki małych wizerunków bóstw, uporządkowanych w rejestry. Całość tworzy rodzaj teologicznej encyklopedii ochrony przed niebezpiecznymi zwierzętami.

Dziecko na krokodylach

Środek przedniej strony zajmuje postać, która dała nazwę całemu typowi zabytków: nagi chłopiec, Horus dziecię, stojący na dwóch krokodylach. W dłoniach trzyma węże, skorpiony, lwa i antylopę, czyli zwierzęta, które w egipskiej wyobraźni uosabiały niebezpieczeństwo pustyni i rzeki. Nad nim widnieje głowa Besa, karłowatego boga opiekuńczego, którego groteskowa twarz odstraszała złe moce i strzegła rodzących kobiet i dzieci. Chłopiec ma boczny lok młodości, znak dziecięctwa, ale jego postawa jest postawą zwycięzcy: nie broni się przed zwierzętami, lecz panuje nad nimi.

Obraz ten miał charakter programowy. Horus, syn Izydy i Ozyrysa, był w micie dzieckiem zagrożonym przez Seta, mordercę swego ojca, i ukrywanym przez matkę na bagnach Delty. Jako dziecko był bezbronny, ale przeżył, a w końcu pokonał Seta i objął władzę nad Egiptem. Wizerunek Horusa na krokodylach przedstawia ten paradoks: istota najbardziej narażona na niebezpieczeństwo staje się panem niebezpieczeństwa. Kto zwracał się do tego obrazu, prosił o udział w tym zwycięstwie.

Wokół centralnej postaci rozmieszczono liczne mniejsze figury bóstw, wśród nich Izydę, Thota, Ra w różnych postaciach i bogów chroniących przed zwierzętami. Górną część zajmuje scena adoracji słońca. Tekst i obraz splatają się tak gęsto, że trudno oddzielić jedno od drugiego; wizerunki same w sobie były formą zaklęcia, a zaklęcia opisywały to, co przedstawiały obrazy.

Izyda i siedem skorpionów

Najważniejszym tekstem na steli jest długa opowieść wypowiadana przez Izydę. Bogini opowiada w pierwszej osobie, jak po uwolnieniu z domu, w którym zamknął ją Set, uciekła z synem, a towarzyszyło jej siedem skorpionów, które chroniły ją w drodze. Przybyła do miasta, gdzie bogata kobieta zamknęła przed nią drzwi, podczas gdy biedna rybaczka przyjęła ją do swojego domu. Skorpiony postanowiły zemścić się za tę zniewagę: połączyły swój jad, a jeden z nich, Tefen, ukąsił syna bogatej kobiety. Dziecko umierało, a jego dom zajął się ogniem. Izyda, poruszona rozpaczą matki, położyła ręce na dziecku i wypowiedziała zaklęcie, wzywając jad, by wyszedł z ciała, wymieniając po kolei imiona skorpionów. Dziecko wyzdrowiało, a bogata kobieta oddała swoje dobra Izydzie i rybaczce.

W tej części tekstu uderza moralny wymiar mitu. Skorpiony mszczą się za brak gościnności, ale Izyda nie przyjmuje ich zemsty jako sprawiedliwej odpłaty; ratuje dziecko kobiety, która ją odepchnęła. Bogini ukazuje się jako matka wszystkich matek, która zna ból utraty i nie chce go zadawać innym. Ten rys jej postaci był w okresie późnym szczególnie ważny i przyczynił się do jej popularności także poza Egiptem.

Ta opowieść ma charakter wzorcowy: Izyda jest boginią, która zna imiona i wie, jak rozkazywać jadowi. Ale tekst idzie dalej. Opowiada również o tym, jak sam Horus został ukąszony, gdy Izyda zostawiła go na bagnach Chemmis, by zdobyć pożywienie. Po powrocie znalazła dziecko bez życia, z pianą na ustach. Jej krzyk dotarł do nieba, a barka słońca zatrzymała się w swoim biegu. Ra zesłał Thota, boga mądrości i słowa, który oznajmił, że słońce nie ruszy dalej, dopóki Horus nie wyzdrowieje. Thot wypowiedział zaklęcie, wzywające jad do wyjścia z ciała dziecka, a Horus odzyskał życie.

Zatrzymanie słońca jest w tej opowieści groźbą kosmiczną. Jeśli dziecko umrze, świat stanie, ciemność pokryje ziemię, a porządek się rozpadnie. Pacjent, nad którym wypowiadano zaklęcie, był więc utożsamiany z Horusem, a jego wyzdrowienie stawało się sprawą całego kosmosu. Ta strategia, którą badacze nazywają historiolą, czyli wprowadzeniem krótkiej opowieści mitycznej w obręb zaklęcia, pozwalała przenieść skuteczność boskiego wydarzenia na ludzką sytuację. Chory nie był sam: jego cierpienie zostało wpisane w historię, która już raz dobrze się skończyła.

Woda, która przechodzi przez słowa

Najbardziej charakterystyczną cechą steli Metternicha i podobnych zabytków jest sposób ich użycia. Wiele z nich ma u podstawy lub na boku rowki albo wgłębienia, a część była ustawiana nad basenami. Wodę wylewano na powierzchnię pokrytą tekstem i obrazami, a następnie zbierano ją i podawano choremu do picia lub do obmycia rany. Według egipskich wyobrażeń woda przejmowała moc słów i wizerunków, z którymi się zetknęła, stając się nośnikiem uzdrawiającej siły.

Ta praktyka nie była przypadkowa. W egipskiej medycynie i rytuale picie atramentu lub wody, którą zmyto napis, było znaną metodą przyswojenia tekstu. Zaklęcie wypisywano niekiedy na papirusie lub naczyniu, a następnie rozpuszczano w wodzie i wypijano; słowo przenikało wtedy do ciała. Stela była trwałą, monumentalną formą tej samej idei. Nie trzeba było znać pisma ani recytować długich formuł: wystarczyło, by woda przeszła przez to, co zostało wyryte przez znawców.

W okresie późnym istniały również tak zwane posągi uzdrowicielskie, przedstawiające kapłanów lub dostojników trzymających przed sobą stelę z Horusem na krokodylach. Najbardziej znanym przykładem jest posąg Dżedhora, zwanego Zbawcą, z okresu wczesnoptolemejskiego, który był ustawiony przy basenie, aby woda mogła spływać po zapisanych ciałach postaci i gromadzić się u ich stóp. Ludzie odwiedzający takie miejsca nie byli zapewne kapłanami, lecz zwykłymi mieszkańcami, którzy szukali ratunku po ukąszeniu.

Rodzina cippi

Stela Metternicha jest największym i najbardziej rozbudowanym przykładem całego typu zabytków, które badacze nazywają cippi Horusa, od łacińskiego słowa oznaczającego słup lub kamień graniczny. Najstarsze przedstawienia Horusa panującego nad zwierzętami pochodzą z Nowego Państwa, ale szczególną popularność zyskały w okresie późnym i ptolemejskim. Większość z nich jest niewielka, mieści się w dłoni lub na półce domowej kapliczki, i ma tylko skrócone wersje tekstów. Wiele znaleziono w domach, inne w świątyniach i grobach.

Ta różnorodność pokazuje, że ochrona przed jadem nie była sprawą wyłącznie kapłańską. Skorpiony i węże stanowiły codzienne zagrożenie, a ukąszenie mogło być śmiertelne, szczególnie dla dzieci. Mały cippus w domu był rodzajem apteczki duchowej: przypominał o micie, chronił przestrzeń i w razie potrzeby mógł zostać użyty jak stela w świątyni. Duże pomniki, takie jak stela Metternicha, pełniły zaś funkcję publiczną i były wyrazem pobożności fundatorów, którzy chcieli zapewnić społeczności dostęp do uzdrawiającej mocy.

Egipska medycyna znała także praktyczne środki przeciw ukąszeniom. Jeden z zachowanych papirusów, przechowywany dziś w Brooklyn Museum, opisuje różne gatunki węży, objawy ich ukąszeń i sposoby leczenia, w tym nacinanie rany i stosowanie mikstur. Zaklęcie i lek nie wykluczały się nawzajem; należały do tego samego repertuaru środków, którymi dysponował lekarz kapłański. Stela Metternicha nie zastępowała więc medycyny, lecz stanowiła jej religijną stronę, przypominającą, że każde wyleczenie odbija pierwotne uzdrowienie boskiego dziecka.

Współczesny widz, stojący przed stelą w muzeum, widzi przede wszystkim dzieło sztuki: precyzyjnie wyryte hieroglify, symetrycznie rozmieszczone figury, ciemną powierzchnię kamienia. Dla Egipcjanina z IV wieku p.n.e. była to jednak rzecz użytkowa, której wartość mierzyło się skutecznością. Im więcej tekstów i obrazów, tym więcej mocy mogła przekazać woda. Im starszy tekst, odnowiony przez kapłana, tym większy jego autorytet.

Stela łączy w jednym przedmiocie mit, teologię, medycynę i codzienną troskę o życie. Opowieść o Izydzie, która nie pozwala umrzeć cudzemu dziecku mimo doznanej obelgi, i o Thocie, który zatrzymuje słońce, aby ocalić Horusa, nie była tu ozdobą, lecz mechanizmem działania. Kto pił wodę spływającą z kamienia, stawał się na chwilę dzieckiem bogini, któremu cały kosmos nie pozwala odejść.